تولید ورمی کمپوست، تغذیه کرمهای قرمز حلقوی بارانی موسوم به ایزنیا فوتیدا از مواد آلی پسماندههای آشپزخانه بوده و در منازل بهصورت خانگی تبدیل به یکی از غنیترین کودهای شناخته شده در دنیا شده است.
ورمی کمپوست
ورمی کمپوست یک کود زیستی محرک رشد گیاه است که محصول نهایی فرانید موادآلی در حضور کرمهای خاکی کمپوستر بوده و با عبور مداوم موادآلی از سیستم گوارش کرم، مواد اولیه تجزیه و بهصورت نسبتاً پایدار تبدیل میگردد. به دلیل کاهش سطح آلایندهها داشتن سطح بالای جمعیت میکروبی و عناصر غذایی، در حال حاضر بهعنوان یکی از بهترین کودهای زیستی مطرح میباشد (رشتبری و همکاران، 2012).
کلمه ورمی (Verms) از لغت لاتین ورم (Vermis) گرفته شده که به معنی کرم است. ورمی کمپوست متشکل از ورمی (کرم خاکی) و کمپوست (کودآلی) به معنای نوعی کودآلی است که از فعالیت کرم خاکی حاصل میگردد. بیش از 2700 نوع کرم خاکی در طبیعت وجود دارد، این کرمها با کاوش خاک و تغذیه عناصر موجود در خاک و آمیختن آن با آنزیمهای موجود در بدن خود، خاک را تازه میکنند و قدرت باروری آن را افزایش میدهند. همچنین به دلیل جابجایی مداوم در خاک، با ایجاد سوراخهای زیاد، راه نفوذ اکسیژن به خاک را آسان میکنند. تولید ورمی کمپوست فرایندی نیمه هوازی است (حدود 80% رطوبت) که توسط گونه های خاص از کرمها، قارچها، باکتریها، و اکتینومیستها انجام میشود، همچنین مواد حاصل از بستر رشد کرم بوده که پس از دفع مواد زائد از سیستم گوارشی کرم در محیط باقی میماند، ورمی کمپوست، مجموعهای از فضولات کرم به همراه موادآلی تجزیه شده و نیز اجساد کرمهاست که برای گیاه ارزش غذایی فراوانی دارد. در خاکهایی دارای مواد دفع شده توسط کرمها، عناصری مانند نیتروژن، فسفر و پتاسیم 5 الی 11 مرتبه بیشتر از خاکهای بدون کرم است. در اثر عبور موادآلی از دستگاه گوارش کرم، عناصری از جمله ریزمغذیها زیاد میشوند (طباطبایی، 1392).
تولید ورمی کمپوست، فنّاوری استفاده از انواع خاصی از کرمهای خاکی است که به دلیل داشتن توان رشد و تکثیر بسیار سریع و قابل توجه برای مصرف انواع موادآلی زاید، این مواد اغلب مزاحم و آلوده کننده محیط را به یک کود آلی و با کیفیت ممتاز تبدیل میکنند (الهدادی و همکاران، 1386).
بنابراین ورمی کمپوست عبارتاند از کودآلی بیولوژیک که در اثر عبور مداوم و آرام مواد آلی در حال پوسیدگی از دستگاه گوارش گونههایی از کرم خاکی و دفع این مواد از بدن کرم، حاصل میشود (گاپتا ،2003؛ علیخانی،1385). این مواد هنگام عبور از بدن کرم به مخاط دستگاه گوارش (موکوس)، ویتامینها و آنزیمها آغشته شده که در نهایت بهعنوان یک کودآلی غنی شده و بسیار مفید برای ساختمان و بهبود عناصر غذایی خاک تولید و مورد مصرف واقع میگردد. ورمی کمپوست فضولات کرم به همراه درصدی از موادآلی و غذایی بستر و لاشه کرمهاست (اسماعیل و همکاران، 2003).
![]() |
از سال 1991 یک سامانه خودکار تولید ورمی کمپوست در مؤسسه خاک اورگون- بورتون ایالات متحده امریکا روزانه 12 الی 14 تن از زبالههای باغچهای و تهماندههای غذایی- سوپرمارکتها را با قیمت 65 دلار هر تن مورد استفاده قرار میدهد. سالیانه حدود 3000 تن از این کمپوست در کیسههایی به اندازه 30 سانتیمتر مکعب در فروشگاههای زنجیره ای 4 الی 5 ایالات به فروش میرسد (طباطبایی، 1392).
کارخانه سوداک در جنوب فرانسه با استفاده از روش کرم پوسال (ورمی کمپوست) که از سال 1991 به اجرا گذاشته شده است، سالانه علاوه بر درآمد بسیار زیاد، کمک مفیدی نیز به حل مسائل زیست محیطی می نماید. این کارخانه 20 تن مواد زائد خانگی را در روز فرایند میکند. بدین ترتیب که پس از جداسازی فلزات، شیشهها، پلاستیکها، منسوجات، کاغذ و مقوا، باقی زائدات به طریق هوازی به کمپوست تبدیل میشود و دمای محیط کمپوست تا 70 درجه سانتیگراد نیز میرسد و در نتیجه پاتوژنها و دیگر موجودات آلی زیانآور آن از بین میروند پس از این مراحل، زائدات به 36 مخزن که هریک ظرفیت 500 کیلو را دارند، ارسال می شوند، آنگاه یک تا دو میلیون کرم قرمز از نوع E.ANDERIA به آن اضافه میشود (همان، 1392).
شرکت توسعه کود کمپوست کارناتاکا واقع در شهر بنگلور در هندوستان برای تولید 200 تن کود کمپوست در روز طراحی شده است ولی عملاً فقط روزانه بین 90 تا 100 تن زباله تحویل این شرکت میشود. دراین سامانه برای تهیه یک تن موادآلی در روز نیازمند هزار و پانصد مترمربع فضا و 6 کارگر میباشد. با این روش سالانه 70 تن کرم پوسال (ورمی کمپوست) تولید مینماید. در حال حاضر کشاورزان هر تن کرم پوسال (ورمی کمپوست) را به قیمت 1000 روپیه از این شرکت خریداری مینمایند. کیسههای 50 کیلوگرمی کرم پوسال (ورمی کمپوست) این شرکت که جنبههای صادراتی نیز دارد به قیمت 50 دلار در بازار جهانی عرضه میشود (طباطبایی، 1392).
در بین 170 مرکز تولید ورمی کمپوست در کوبا مرکز تولیدی استان پیناردل ریو بزرگترین است و مواد اولیه آن کودگاوی، کود خوک، کود گوسفندی، مغز نیشکر، تفاله قهوه و دیگر پسماندههای محصولات است. این مواد طی 15 تا 20 روز کمپوست شده و بعد به کرمها خورانده میشوند. ورمی کمپوست تولیدی برای مزارع تنباکو، گوجهفرنگی، سیر، پیاز و قهوه استفاده میشود (همان، 1392).
مرکز تحقیقات روستایی جایپور هند بین سالهای 1998 تا 2000 در صد و پنجاه روستا حدود سیصد مورد از محصولات مختلفی را که در تولید آنها از ورمی کمپوست استفاده شده بود، به نمایش گذاشت.
در کشورهای کانادا و آمریکا، سطلهای مخصوص زباله طراحی شده است که زباله تر در منازل بهصورت خانگی تبدیل به کود شده و کود هوموس تولیدی جمعآوری و در باغچهها استفاده شده و یا فروخته میشود و از این طریق هزینه جمعآوری و حمل و نقل و دفن زباله به حداقل رسیده است (طباطبایی، 1392).
شورای شهر نیوکاسل استرالیا جامدات آلی و زبالههای سبزیجات را به نسبت های مساوی به ورمی کمپوست تبدیل نموده و پس از بستهبندی به سوپر مارکتهای اصلی ملبورن و سیدنی میفروشد که مبلغ این فروش سالیانه به حدود 67000 دلار میرسد (همان، 1392).
3000 کارخانه ورمی کمپوست در ژاپن وجود دارد که هریک ظرفیت 5 تا 50 تن در ماه دارند.
کود ورمی کمپوست در مقایسه با سایر کودهای آلی دارای میزان عناصر اصلی غذایی بالاتری است. این کود علاوهبر عناصر ماکرو مانند ازت، فسفر و پتاسیم که در فعالیتهای حیاتی گیاه نقش اساسی دارند حاوی عناصر میکرو مانند آهن، مس، روی، منگنز نیز میباشد که به آسانی برای گیاه قابل جذب و دسترسی است. بنابراین ورمی کمپوست در خواص فیزیکی، شیمیایی و بیولوژیکی خاک تأثیر بسزایی دارد. همچنین گزارش شده است که ورمی کمپوستها حاوی مواد بیولوژیکی فعال هستند که همانند مواد تنظیمکنندههای رشد عمل میکنند (تومانی و همکاران، 1983، 1987؛ اوروزکو و همکاران، 1996؛ آتیه و همکاران، 2001).
ورمی کمپوست حاوی میکروارگانیسمها هوازی مفید مانند ازتوباکترها بوده و از طرف دیگر، عاری از باکتریهای غیرهوازی، قارچ ها و میکروارگانیسمهای پاتوژن میباشد و در مقایسه با مواد مادری اولیه، ورمی کمپوستها دارای نمک محلول کمتر، ظرفیت تبادل کاتیونی و میزان هیومیک اسید بیشتری میباشند (آتیه و همکاران، 2001). همچنین آتیه و همکاران (2002) در تحقیقی دیگر این گونه بیان نمودهاند که فراوری ورمی کمپوست نسبت به بیوکمپوست آسانتر بوده و در مدت زمان کوتاهتری انجام میگیرد (آتیه و همکاران، 2002).
بهطور خلاصه میتوان ویژگیهای ورمی کمپوست را شامل موارد زیر دانست (عبدلی و روشنی، 1386؛ علیخانی، 1385؛ نانکارو تیلور، 1998):
· سبک و فاقد هرگونه بو
· عاری از علفهای هرز
· حاوی میکروارگانیسمهای هوازی مفید مانند ازتوباکتریها
· بالا بودن عناصر اصلی غذایی در مقایسه با سایر کودهای آلی
· دارا بودن مواد محرکه رشد گیاهی نظیر ویتامینها بهویژه ویتأمین ب 12
· قابلیت بالای نگهداری آب و مواد غذایی
· فراوری آسان و سریعتر از کمپوست آلی
· عاری از باکتریهای غیرهوازی، قارچها و میکروارگانیسمهای پاتوژن
· اصلاح کننده خصوصیات فیزیکوشیمیایی و بیولوژیکی خاک
· وجود عناصر ازت، فسفر، پتاسیم، کلسیم، آهن، روی، مس و منگنز
· استفاده از ورمی کمپوست در تهیه چای کمپوست
· تأثیر ورمی کمپوست روی خاک
کرم های خاکی در هنگام مصرف ماده آلی مقدار زیادی خاک نیز میخورند. مواد حاصل از تغذیه کرم خاکی بعد از دفع خاکدانههای مستحکمی را تشکیل میدهدکه یکی از پایدارترین انواع خاکدانهها و همچنین بهترین نوع خاکدانهها یعنی خاکدانههای کروی هستند (ادوارد، 2004).
کمپوست اقتصادیترین منبع تولید نیتروژن در بین کودهای آلی است. کاربرد فراوان نهادههای شیمیایی در مزارع و گلخانههای تولید سبزی و صیفیجات و عرضه سریع این محصولات به بازار (بدون در نظر گرفتن مدت زمان لازم برای کاهش غلظت یا تجزیه مواد شیمیایی)، ضرورت گسترش تولید ارگانیک این محصولات را بیش از پیش آشکار میسازد (طباطبایی، 1392) به نقل از (گاسکل، 1999).
ورمی کمپوست در خواص فیزیکی، شیمیایی و بیولوژیکی خاک تأثیر بسزایی دارد. این کود اصلاح کننده خصوصیات میکروارگانیسمهای پاتوژن، باکتریهای غیرهوازی، قارچها و علفهای هرز میباشد. ورمی کمپوست علاوه بر قابلیت جذب آب با حجم بالا، شرایط مناسب جهت دانهبندی و قدرت نگهداری مواد غذایی مورد نیاز گیاهان را فراهم مینماید (سینگ، 2004).
علاوه بر موارد مطرح شده، افزودن ورمی کمپوست بهعنوان راهحل بسیار کارآمدی برای مبارزه با انواعی از بیمارگران (قارچی، باکتریایی و ویروسی) و آفات گیاهی گزارش گردیده است (یاردیم و همکاران، 2006؛ زالر، 2006؛ سیمسک- ارساهین و همکاران، 2009؛ ادوارز و همکاران، 2010؛ سیمسک- ارساهین، 2011، سینگ و همکاران، 2012؛ کاردوزا و بوهلر، 2012).
در جدول زیر کلیه تحقیقات انجام شده در زمینه میزان افزایش عملکرد در نتیجه مصرف ورمی کمپوست آورده شده است:
از تحقیقات مشابه موارد ذکر شده میتوان به این نکته پی برد که ورمی کمپوست علاوه بر تأمین عناصر غذایی بهصورت کاملاً متناسب با تغذیه طبیعی گیاهان، سبب کمک به تنوع زیستی، تشدید فعالیتهای حیاتی، بهبود کیفیت و حفظ سلامت محیط زیست میشود لذا استفاده از کودهای بیولوژیک نظیر قارچهای میکوریزای وزیکولار آریاسکولار، میکروارگانیسمهای حلکننده فسفات و ورمی کمپوست در کشاورزی پایدار، علاوه بر افزایش جمعیت و فعالیت میکروارگانیزمهای مفید خاک در جهت فراهم کردن عناصر غذایی مورد نیاز گیاه مانند نیتروژن، فسفر و پتاسیم عمل نموده و سبب بهبود رشد و عملکرد گیاهان زراعی میباشد (گاپتا و همکاران، 2002؛ آرانکون و همکاران، 2004).
فرایند تولید ورمی کمپوست
فنّاوری تولید ورمی کمپوست از نظر اکولوژیکی و اقتصادی، فرایندی در خور اجرا و با حداقل امکانات و بهوسیله مردم عادی قابل انجام است. همچنین نقش مؤثری در مدیریت خاک و بازیافت زبالههای آلی دارد. فنّاوری کمپوس راهکاری برای تبدیل ضایعات آلی به فرآوردههای سودمند مانند ورمی کمپوست از طریق کرمهای خاکی است.
برای تولید ورمی کمپوست باید کرمهای خاکی مناسب را ابتدا تهیه نموده و مواد آلی قابل تجزیه در اختیار کرمهای خاکی قرار داده شود. کرمهای خاکی غذایی بسیار غنی را دوست ندارند، گونه ایزینیا فوتیدا قادر به تغذیه از مواد نیمه پوسیده مانند کود گیاهی، کود اسبی (کودها باید خشک باشند)، کاه و کلش غلات و برخی زایدات و بقایای گیاهی میباشد (علیخانی، 1385). سپس شرایط مناسب برای تکثیر و نگهداری کرمهای خاکی فراهم آید و از آنها در برابر دشمنان طبیعی محافظت شود. در مرحله آمادهسازی بستر مورد نیاز کرمهای خاکی لازم است. ابتدا ذرات آلی به قطعات کوچکتر تقسیم و سپس آمادهسازی اولیه بر روی آنها انجام شود. این فرایند بهگونهای است که ابتدا توده مادهآلی در مجاورت رطوبت، اکسیژن و دمای مناسب و در حضور میکروارگانیسمهای تجزیه کننده ماده اولیه برای کرمهای خاکی را فراهم نموده و در ادامه در اثر عبور مواد از دستگاه گوارش کرم خاکی مواد آلی به مادهآلی قهوهای تا سیاه رنگ به نام ورمی کمپوست تبدیل میشوند (Tripathi, et al., 2005).
در ادامه نیز به بررسی هریک از اجزای تشکیل دهنده در تولید ورمی کمپوست پرداخته میشود:
· تهیه بستر کشت یا تکثیر کرم های خاکی
بسترهای مختلفی برای این منظور میتوان تهیه نمود اما در این مجموعه تنها به ارائه دو نوع بستر پرداخته میشود (Gupta, 2003):
الف. بستر سیمانی: یک مخزن سیمانی به طول 2 متر و عرض 1 متر درون یا بر روی زمین آماده نمایید. این مخزن در قسمت انتها دارای یک خروجی برای تخلیه آب اضافی است. در لایه زیرین این مخزن سیمانی یک لایه به ضخامت 5 سانتی متر از آجرهای شکسته و سنگریزه درشت آماده سازید. این لایه به خروج آب اضافی از عمق مخزن کمک می کند. بر روی این لایه پایه، پهن حیوانات را به ضخامت 5 سانتی متر قرار دهید. حداقل 100عدد کرم خاکی را بر روی این لایه قرار دهید. این لایهها را با استفاده از آب مرطوب نمایید. بر روی این لایه میتوان لایهای از مخلوط برگ، پهن حیوانات و مخلوط های دیگر از مواد آلی را قرار داد. بهتر است روی این لایهها با برگ نخل یا شاخ و برگ درختان دیگر پوشانده شود.
ب. بستر پشتهای: برای ایجاد پشتهها مراحل کار به شرح زیر است.
1. زمینی مسطح، بدون سنگ و کلوخ و خرده شیشه انتخاب و سطح آن را مرطوب و سپس کاملاً کوبیده تا سفت شود. علت این امر جلوگیری از ایجاد هیبرید کرمهای مورد استفاده با کرمهای خاکی معمولی و زایل شدن آنها میباشد.
2. برای محافظت کرمها در برابر بارندگی و نور آفتاب سایبانی از مواد مختلف ایجاد نمایید.
3. پشتهای از کود گاوی نیمه پوسیده به شکل گنبدی به عرض 70 و ارتفاع 50 سانتی متر و طول دلخواه ایجاد و بهمنظور خروج شیرابه کود با میزان فراوانی آب شسته شود.
4. در طول خط الراس پشته به عمل 15 سانتیمتر شیاری ایجاد و داخل آن کرمهای خاکی را آزارد نمایید. سپس روی کرمها کود ریخته شود.
5. پشته بهصورت روزانه بهمنظور حفظ رطوبت آبپاشی شوند.
6. کرمها از پشته پس از تولید ورمی کمپوست با استفاده از غربال کرمها جداسازی و برای مراحل بعدی در جای مناسبی نگهداری شوند (گاپتا ، 2003).
· مواد آلی مورد نیاز برای تولید ورمی کمپوست
مواد مختلفی مانند پهن حیوانات، پسماندههای کشاورزی، ضایعات کاغذ و پوشاک، ضایعات جنگلی، خرده برگهای سطح شهر، ضایعات صنعتی و لجن حاصل از بیوگاز و بستر قارچهای خوراکی را میتوان برای تولید ورمی کمپوست استفاده نمود (ادوارد، 2004؛ گاپتا، 2004).
· کرم خاکی
بهطور کلی در حدود 2700 گونه مختلف از کرمهای خاکی وجود دارند که بسته به موضوع کار و هدف، گونه انتخابی متفاوت خواهد بود. در میان گونههای بسیار زیاد کرم خاکی، فقط تعداد کمی از کرمهای خاکی سطح زی مانند آیزنیا فوتیدا، آیزنیا آندری، لامبریکوس روبیلوس و اودریلوس اوجنیا میتوانند پسماندههای آلی را به کرم پوسال تبدیل کنند (پاندی و همکاران، 2008). یکی از مهمترین گونههای کرم خاکی که در سطح جهان برای تولید ورمی کمپوست استفاده میشود کرم خاکی ببری یا ایزنیا فوتیدامیباشد. این جانور با تغذیه از مواد آلی موجود در طبیعت آن را به کودآلی مغذی تبدیل نموده بهگونهای که در حال حاضر این کود بهعنوان یکی از غنیترین کودهای آلی بیولوژیک شناخته شده در دنیا کاربرد دارد. همچنین گونه لامپیتوماریتی بهمنظور مدیریت و بهبود ساختمان خاک مورد استفاده قرار میگیرد. ولی مناسبترین گونه برای تولید ورمی کمپوست، گونه ایزنیا فوتیدا بوده که به رنگ قهوهای مایل به قرمز و کوچکتر از کرمهای خاکی معمولی میباشد (علیخانی، 1385).
· شرایط محیطی
تعداد کرمهای خاکی از محلی به محل دیگر و از نقطهای به نقطهای دیگر در توده یا پشته مواد آلی متفاوت است که به عوامل مختلفی بستگی دارد. از جمله این فاکتورها میتوان به فاکتورهای اقلیم، تغذیه، کیفیت خاک و ویژگیهای بیولوژیکی اشاره نمود.
موارد استفاده ورمی کمپوست
· موارد استفاده از کود (ورمی کمپوست):
معمولاً ورمی کمپوست را در باغبانی با نسبتهای برابر با کود دامی مخلوط و برای هر درخت بین 3 تا 5 کیلوگرم در حلقهای به عمق 15 تا 30 و عرض 60 تا 100 سانتیمتر در اطراف پایه درخت قرار میدهند. سپس این قسمت با مخلوطی از ورمی کمپوست و کود دامی پر میشود. بر روی این مخلوط نیز یک لایه خاک میریزند.
در زراعت نیز میتوان ورمی کمپوست را به میزان 5 تا 10 تن در هکتار در هنگام کاشت به همراه نیمی از مقدار توصیه کودی منطقه برای زراعت گندم استفاده نمود (Nagavallem et al., 2004).
· مصرف کرم:
این کرم به دلیل داشتن پروتئین 70 درصدی در موارد زیر در سایر کشورها استفاده میشود (سلجوقی، 1388):
1. مصرف پروتئینی انسانی:
در سایر کشورها از جمله در کشور آمریکا غذای مصرفی مردم است همانند انواع کنسرو جهت سالاد، غذاهای پختنی، انواع نوشیدنی و... بهعنوان مثال مصرف پروتئینی این کرم از گرانترین غذاهای فروشگاههای زنجیرهای مک دونالد است.
2. مصرف پروتئینی حیوانی:
با توجه به ازدیاد جمعیت و نیاز مردم به مواد پروتئینی سالم، تولید و پرورش دام، طیور و آبزیان، نقش اساسی در تأمین نیازهای مردم و تقویت بنیه اقتصادی روستاییان و کشاورزان را دارد.
در این میان تغذیه دام، طیور و آبزیان با کرم خاکی بهعنوان ماده غذایی دارای پروتئین زیاد باعث افزایش کیفیت محصولات شده و نیاز کشور به واردات محصولاتی چون دان مرغ، انواع مکملهای غذایی دام و آرد ماهی را کاهش میدهد. از این گونه برای اولین بار در قرن 18میلادی برای تغذیه دام و طیور استفاده شد. امروزه در تغذیه مرحله لاروی آبزیان، تمایل به استفاده از غذای زنده وجود دارد، زیرا در بسیاری از موارد، دانش بشری هنوز قادر به تأمین مصنوعی کلیه نیازهای غذایی لارو نبوده و پوشش این نیاز با غذای زنده راه حل مطلوب و مطمئنی است. مهمترین غذای زنده مصرفی کرمخاکی است که درصد پروتئین آن بیش از سایر گونههاست و علاوه بر آن دارای امگا3 نیز هست.
استفاده از این گونه بهجای محصولات جانبی علاوهبر افزایش درصد رشد و کیفیت گوشت، از نظر اقتصادی نیز بهصرفهتر است و تولید آن نیاز کشور به واردات محصولات فوق را که از زمان هجوم شانه دار ژلهای به دریای خزر و کاهش کیلکا بهعنوان ماده اصلی آرد ماهی و افزایش قیمت آرد ماهی و واردات آن را به همراه داشته است، کاهش میدهد (سلجوقی، 1388).
3. بهعنوان مواد اولیه در تولید لوازم آرایشی و بهداشتی:
این کرم به دلیل داشتن پروتئین و امگا3 فراوان بهعنوان یکی از مواد اصلی تشکیل دهنده محصولات آرایشی و بهداشتی است.
در سال 1985 شرکت DOVE برای اولین بار استفاده از این کرم را در محصولات خود آغاز نمود و اولین سری محصولات خود با عنوان جوان کننده پوست در سال 1987 به بازار عرضه نمود، اما هم اکنون بیشتر شرکتهای پیشتاز در این صنعت با تولید انواع شامپو، صابون، کرم، انواع پودرهای روشنکننده و تقویتی و... استمرار به تولید با این کرم را در دستور کار خود قرار دادهاند. در این بین میتوان به محصول شرکتFace-Lift با نام تجاری G2G اشاره نمود که یکی از گران قیمتترین محصولات آرایشی جهان است.
4. بهعنوان مواد اولیه در تولید دارو:
از جمله یکی از مهمترین مصارف جدید این کرم که به کمک صنعت داروسازی و پزشکی آمده تولید محصولات دارویی و پزشکی است، که داروهای مکمل غذایی، انواع آرامش بخشها، داروهای ضد سرطان را شامل میشود (سلجوقی، 1388).
بازاریابی ورمی کمپوست
با وجودی که راهاندازی این نوع از کسب وکار به سرمایه هنگفتی نیاز ندارد، لازمه درآمد زایی از مقداری سرمایه اندک نیز، برخورداری از مهارتهایی چون مهارتهای مدیریت مالی، مدیریت زمان، سازماندهی یک مجموعه کاری، مدیریت فردی و مهمتر از همه مهارت و یا ذهنیت بازاریابی و بهعبارتی داشتن روحیه کارآفرینی است. در حقیقیت مهم نیست که مالک کسب وکار چه مقدار سرمایه یا محصول اختیار دارد یا تا چه میزان فرایندهای تولیدی را به درستی انجام داده است، بلکه اگر فاقد توانایی کافی جهت ارائه محصولات و پیشبرد اهداف کسب وکار خود باشد، فرصت را از دست داده است و چنین تواناییای در واقع همان مهارت و توانایی بازاریابی است (گلابی و همکاران، 1390) به نقل از (ادوارد و همکاران، 2006).
ایجاد ارزش و سودآوری در یک کسب وکار لازمه ارتباط و خلق ارزش برای مشتریان و مدیریت روابط با آنها میباشد (گلابی و همکاران، 1390) به نقل از (کیفی، 2008). بنابراین، لازمه موفقیت یک کسب وکار خانگی، ایجاد روابط بلندمدت با مشتریان و خلق ارزش برای آنان میباشد. نتیجه چنین عملیاتی، دستیابی به مشتریانی وفادار است که به منبعی ارزشمند جهت اشاعه محصول/ خدمت میان سایر مصرفکنندگان تبدیل میشوند و در واقع این بازاریابی است که کارآفرین و مدیر مالک یک کسب وکار خانگی را قادر به کشف، خلق، برانگیختن، جلب رضایت و برآوردن تقاضاها و خواستههای مشتریان مینماید (گلابی و همکاران، 1390) به نقل از (کرین، 2010).
بنابراین با توجه به مطالب مذکور مشتریان اصلی در این نوع از کسب وکارخانگی، بخش کشاورزی و تولید کنندگان جدید محصولات کشاورزی ارگانیک نیازمند به کود میباشد. نیاز کشور به کودهای آلی سالیانه تا مرز حداقل 1.000.000 تن است که الزاماً بدلایل زیست محیطی و موضوع سلامت غذا باید با کودهای بیولوژیک بخش عمده آن جایگزین شود.
در خصوص بازارهای خارجی نیز با اصل تولید محصولات با کیفیت و ارزانتر نسبت به محصولات مشابه خارجی ورود به این بخش نیز کاملاً امکانپذیر است که خوشبختانه ظرفیت جذب آن بسیار بالاست. لذا بازار این محصولات کاملاً در حال رشد است و مشارکت کنندگان در تولید میتواند با رعایت موارد زیر سهم خود را در بازار افزایش دهد:
دقت در کیفیت تولید، تأمین کافی و به موقع محصولات، تولید با قیمت مناسب قابل رقابت در بازار، بازاریابی درست، تبلیغات مناسب، حفظ و رشد اعتماد مشتریان (سلجوقی، 1388).