دانشنامه جامع علوم انسانی

دانشنامه جامع علوم انسانی

کسب‌وکار خانگی بر مبنای فنّاوری نوین برای زنان

New technology -based home business for women
نویسنده

به حالتی اطلاق می‌‌شود که در آن زنان برای ایجاد کسب‌وکار خانگی از فنّاوری‌های نوین استفاده کنند.

تحولات فنّاوری و تأثیر آن بر اشتغال و کسب‌وکارهای خانگی زنان متفاوت بوده است. انقلاب کشاورزی و انقلاب صنعتی با رویکردی توسعه یافت که در آن نقش مردان غالب و چیره شد و ماهیت و تاروپود این فنّاوری به‌گونه‌‌ای بود که به‌دلیل نقش نیروی بازو در استفاده از فنّاوری، مردان در بهره‌‌گیری از این نوع فنّاوری‌ها نقش مسلط پیدا کردند. با توسعه فنّاوری اطلاعات و گسترش کاربرد فنّاوری اطلاعات و ارتباطات، ماهیت این فنّاوری به‌‌گونه‌ای است که با ساختار فعالیت و وظایف آنان در منزل و مسئولیت تربیت و پرورش فرزندان سازگار شده است و ظرفیت عظیمی برای اشتغال آنان در کسب‌وکارهای خانگی همراه با انعطاف‌پذیری بیشتر را ایجاد کرده است.

 

تحولات فنّاوری و زنان

در طول تاریخ فنّاوری به اشکال مختلف توسعه یافته و این تحولات بر نقش زنان تأثیرگذار بوده است. تصریح می‌کند انقلاب کشاورزی باعث شد اهمیت نقش مردان در استفاده از فنّاوری بیشتر از زنان شود. انقلاب صنعتی که در نیمه دوم قرن بیستم شروع شد، صنعت کارخانه‌ای را توسعه داد و رویکرد آن همانند انقلاب کشاورزی به‌گونه‌ای بود که بر نقش مردان نسبت به زنان تفوق بخشید. هرچند اختراعاتی که منجر به شکل‌گیری انقلاب‌های کشاورزی و صنعتی شد، بر ایده و اندیشة بشری استوار بود اما فعالیت‌ها و تار و پود حاکم بر این انقلاب‌ها عمدتاً بر نیروی بازو متکی بود و زنان قادر نبودند پابه‌‌پای مردان در فعالیت‌های صنعتی مشارکت داشته باشند.

     ماورای انقلاب کشاورزی و انقلاب صنعتی، انقلاب فنّاوری به‌عنوان انقلاب میان‌رشته‌ای، تحولات گسترده‌ای در زندگی بشری ایجاد کرده است. انقلاب فنّاوری اطلاعات و ارتباطات که در سطح گسترده از نیمة دوم قرن بیستم شروع شده، از نظر کارکرد با انقلاب‌های کشاورزی و صنعتی متفاوت بوده است و زمینة حضور زنان در انقلاب فنّاوری اطلاعات و ارتباطات که با ساختار و مسئولیت‌های آنها در خانه سازگاری داشت، بیشتر فراهم کرد و تحولات گسترده‌ای در زندگی بشر ایجاد کرد. وچسمن (Wajcman, 2009, 6) تصریح می‌‌کند فنّاوری فرصت‌های الکترونیکی انعطاف‌پذیری را برای کسب‌وکارهای خانگی فراهم کرد و برخلاف فنّاوری‌های سنتی که مبتنی بر مردخویی بود، فنّاوری نوین نظیر اینترنت و فضای سایبری ابزارهای متناسب با زن‌‌خویی دارند و لذا لوازم زندگی و کار را برای زنان در عصر دیجیتال مناسب‌تر فراهم کرده است.

     برای درک بهتر تأثیر این فنّاوری، رابطة پیچیدة میان انقلاب فنّاوری، جنسیت و توسعه به مطالعه بیشتر و دقیق‌‌تر نیاز دارد تا بتواند موانع و چالش‌های پیش‌روی آن در جوامع مختلف شناسایی و سیاست‌های موثر برای رفع آن موانع اتخاذ شود. با این وجود، باید اذعان داشت بهره‌گیری از دستاوردهای این انقلاب در جوامع مختلف به دلیل تفاوت زمینه‌‌ای از جمله قرار گرفتن در مراحل مختلف توسعه و فراهم نبودن زیرساخت‌‌های مورد نیاز و مهم‌تر از آنها به دلیل تفاوت‌های فرهنگی، با همدیگر تفاوت اساسی دارد.

Text Box: جدول 1 کاربران اینترنت بر حسب جنسیت (درصد)
جنسیت (درصد)	آخرین آمار	کشور	ردیف	جنسیت(درصد)	آخرین آمار	کشور	ردیف
زن	مرد				زن	مرد			
0/54	0/63	2013	ایتالیا	26	8/82	1/84	2013	استرالیا	1
0/78	5/84	2013	ژاپن	27	0/77	3/84	2013	اتریش	2
0/81	5/88	2013	جمهوری کره 	28	1/5	2/8	2013	بنگلادش	3
4/45	3/58	2013	مراکش	29	5/51	9/57	2013	بلاروس	4
8/92	1/95	2013	هلند	30	2/80	2/84	2013	بلژیک	5
6/79	8/79	2009	نیوزیلند	31	8/52	1/49	2013	برزیل	6
3/94	8/95	2013	نروژ	32	8/51	4/54	2013	بلغارستان	7
8/59	2/71	2013	عمان	33	2/79	5/81	2010	کانادا	8
0/36	3/42	2013	پرو	34	8/36	9/40	2009	شیلی	9
9/61	9/63	2013	لهستان	35	1/51	3/52	2013	کلمبیا	10
2/58	3/66	2013	پرتقال	36	5/46	6/48	2012	کاستاریکا	11
0/99	0/97	2013	قطر	37	9/59	2/74	2013	کروات	12
8/66	2/69	2013	فدراسیون روسیه	38	8/63	3/67	2013	قبرس	13
0/6	7/10	2009	سنگال	39	0/73	3/75	2013	جمهوری چک	14
5/64	6/72	2009	سنگاپور	40	3/94	9/94	2013	دانمارک	15
5/69	7/73	2013	اسپانیا	41	4/19	7/23	2009	مصر	16
5/94	1/95	2013	سوئد	42	0/91	0/92	2013	فنلاند	17
4/82	4/90	2013	سوئیس	43	9/79	0/84	2013	فرانسه	18
1/29	8/28	2013	تایلند	44	0/42	7/44	2013	گرجستان	19
9/32	9/51	2013	ترکیه	45	5/81	9/86	2013	آلمان	20
7/38	5/43	2013	اکراین	46	3/56	6/63	2013	یونان	21
2/83	6/85	2012	امارات متحده عربی	47	7/8	1/11	2010	اندونزی	22
2/89	5/90	2013	بریتانیا	48	8/25	8/33	2013	ایران	23
1/70	4/69	2011	امریکا	49	5/78	0/78	2013	ایرلند	24
6/50	5/47	2012	ونزوئلا	50	4/68	4/73	2013	فلسطین اشغالی	25
Source: ITU, Time series by country: Gender ICT statistics, Retrived from http://www.itu.int/en/ITU- D/Statistics/Pages/stat/default.aspx
     تحولات فنّاوری در طول تاریخ با شرایط اشتغال و کسب‌وکار زنان ناسازگاری‌‌هایی را به همراه داشته است. مراقبت از فرزندان و مسئولیت‌‌های زنان در منزل از موانع اساسی فعالیت زنان در بازار کار به موازات تحولات علمی و فنی بوده است. به دنبال پیشرفت فنّاوری و رقابت میان تقاضا برای فعالیت و اشتغال در خانه و بیرون خانه، آثار متعددی را به همراه داشته است. از جمله سهم اشتغال زنان را در بازار کار افزایش داده است (Kevin, 2014, 510). اما با تحولات فنّاوری نوین، اشتغال زنان در کسب وکارهای خانگی که از نظر مدت زمان اشتغال انعطاف‌پذیر است، امکان‌پذیرتر شده است. ازدین و زی‌کیک (2012) بحث خود را به پیشرفت و فعالیت‌های کارآفرینی زنان اختصاص داده است تا آنها قادر باشند در فعالیت‌هایی که مردان غلبه دارند، کارآفرینی نمایند (Ezzedeen and Zikic, 2012, 45).

     ماهیت تحولات فنّاوری‌های نوین موجب شده است موانع از پیش‌روی زنان برداشته شود. محققان اذعان دارند زنان با بهره‌‌برداری از فنّاوری‌‌های نوین در کسب‌وکارهای خانگی، می‌‌توانند ترکیب مناسبی از مسئولیت‌‌های خانه و فعالیت‌های اقتصادی را زیر یک سقف داشته باشند (Fondazione and Brodolini, 2011, 5). فعالیت زنان در بهره‌بردای از فنّاوری‌‌های نوین و ایجاد کسب‌وکار خانگی به سرمایه اولیه کمتری نیاز دارد و لذا راه‌اندازی کسب‌وکار خانگی برای زنان با سهولت بیشتری میسر شده است. علاوه‌بر آن، راه‌‌اندازی کسب‌وکارهای خانگی با سرمایه اندک از بعد روحی و روانشناسی برای زنان، با ریسک کمتری همراه است. با این وجود، مطالعات در خصوص تأثیر عوامل دافعه برای کسب‌وکار زنان در مقایسه با عوامل جاذبه، نتایج واحدی را نشان نمی‌‌دهد. اما کریک‌‌وود (Kirkwood, 2009, 349) برای دستیابی به نتایج واحد، انجام پژوهش‌های بیشتر را توصیه می‌کند.

     با وجود اینکه توسعة فنّاوری‌های نوین می‌تواند تعادل بین مسئولیت زنان در منزل و فعالیت‌های اقتصادی آنها ایجاد کند، اما چشم‌‌انداز آینده کسب‌وکارهای خانگی را در خصوص سرمایه‌گذاری‌های مخاطره‌‌آمیز را با چالش مواجه ساخته است. زیرا، زنان معمولاً از فعالیت‌هایی با مهارت کمتر در خارج از خانه به محیط خانه منتقل می‌شوند و آمادگی لازم را برای سرمایه‌گذاری در کسب‌وکارهای مخاطره‌آمیز ندارند. آنتون و همکاران (Anton et al., 2001, 2) تصریح می‌کنند انقلاب فنّاوری اطلاعات به‌قدری وسیع است که قادر است به توسعه فنّاوری نانو و مواد در سطح گسترده کمک کند. به موازات آن، فنّاوری زیست‌‌محیطی در موجودات زنده انقلاب ایجاد کرده است. فنّاوری نانو و مواد قادر است تجهیزات جدید با ظرفیت‌های غیرقابل پیش‌بینی را توسعه دهد. این تحولات زندگی بشری را در ابعاد مختلف اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی، اخلاقی و قانونی تغییر تأثیر می‌گذارد. به‌دلیل پیچیدگی و گستردگی این تأثیرات، پیش‌بینی نقش آن با رویکرد جنسیتی را دشوار ساخته است.

 

نقش فنّاوری نوین در توسعة کسب‌وکار خانگی

به‌تبع تحولات سریعِ ایجاد شده در دهة 1990 در فنّاوری اطلاعات و ارتباطات، نگاه‌‌های مثبت برای استفاده زنان این نوع فنّاوری ایجاد شده است. توسعه تلفن همراه و اینترنت فرصت‌های جدیدی را برای اشتغال زنان فراهم کرده است. این نوع فنّاوری موجب شده است تا زمینة اشتغال زنان را در خانه بیش از پیش فراهم شود و با توجه به شرایط خاص زنان، فرصت‌های متنوع اشتغال زنان در کسب‌وکارهای خانگی توسعه یابد. توسعة تلفن همراه و اینترنت از نظر ماهوی و نوع فعالیت بر هوش و ذهن و نه ماهیچه و قدرت بازو استوار است و این خود باعث شده است شکاف جنسیتی در این نوع فعالیت‌ها در برخی جوامع روند کاهشی داشته باشد و در این چارچوب، رویکرد شبکه اجتماعی و ارتباطی بر سلسله مراتب قبلی تفوق یابد و در نتیجه رابطه بین ماشین و زنان کمتر شود و زندگی زنان در عصر دیجیتال با این نوع فنّاوری عجین شده باشد.

     با این وجود باید اذعان داشت ورود فنّاوری دیجیتال به خانه‌‌ها و بهره‌برداری وسیع زنان از آنها، هنوز این نوع فعالیت‌ها به فعالیت‌های مولد برای زنان تبدیل نشده است و لازم است سیاست‌های ایجاد فعالیت مولد از طریق راه‌اندازی کسب‌وکارهای خانگی توسط دولت‌‌ها اتخاد شود تا هزینه‌های ایجاد شده برای توسعه زیرساخت‌های دیجیتالی اثربخش‌تر شود.

     واکر و وبستر (Walker and Webster, 2004, P. 407) می‌‌گوید وجود فرصت برای برقراری تعادل بین کار و خانواده موجب شده است انگیزه زنان برای فعالیت‌های کارآفرینی و ایجاد کسب‌وکار در خانه افزایش یابد. با این وجود باید اذعان داشت انعطاف‌پذیر اشتغال زنان در منزل و مسئولیت آنان در خانه باعث می‌شود مدت زمان اشتغال آنها محدود شود و در مقایسه با اشتغال مردان به‌طور نسبی بازدهی کمتری را به ارمغان داشته باشد. کسب‌وکار خانگی به دلیل مزیت بالقوه در اشتغالِ انعطاف‌پذیری که برای زنان دارد، زمینه توسعه کسب‌وکار و اشتغال را برای زنان فراهم می‌کند. به‌‌ویژه اینکه زنان همزمان با اشتغال وظیفة مراقبت از فرزندان و مسئولیت‌های خانودگی را نیز به عهده دارند و بین این دو، تعادل برقرار می‌کنند (Baines, 2002, 98). با این وجود، هنوز موضوع تحولات فنّاوری نوین و ارتباط آن با فعالیت‌های کارآفرینانه و اشتغال زنان در کسب‌وکارهای خانگی از موضوعات چالش برانگیز باقی مانده است. در مقاله‌‌ای، ول‌‌فریم و گراتن (2014) توسعه ویژگی و خصیصه‌‌های زنان را برای ارتقای کارآیی و اثربخشی عملکرد مدیریتی آنها پرداخته‌اند (Wolfram and Gratton, 2014, 49-50). یافته‌‌های آنها مؤید این است برای ارتقای عملکرد مدیریت زنان، به آنها در خصوص جسور بودن و اعتماد به نفش داشتن، آموزش داده شود در حالی که برای ارتقای عملکرد مدیریتی مردان، آنها به آموزش مهارت ارتباطی نیاز دارند.

 

چالش‌ها و راه حل‌‌ها توسعه فنّاوری برای زنان

Text Box: جدول 2 شاغلان بر حسب جنس، گروه‌های عمده شغلی و وضع شغلی در سال 1390 (تعداد/درصد)
جنس و سن	جمع	بخش خصوصی	مزد و حقوق بگیران بخش عمومی

		جمع	کارفرمایان	کارکنان مستقل	مزد و حقوق بگیران 	کارکن فامیلی بدون مزد	
مرد و زن (تعداد)	20546874	15255893	768907	7333321	6292296	861369	4322701
مرد (تعداد)	17835317	13663104	731274	6773809	5587551	570470	3368348
مردان از کل شاغلان (درصد)	86.80	89.56	95.11	92.37	88.80	66.23	77.92
زن (تعداد)	2711557	1592789	37633	559512	704745	290899	954353
زنان از کل شاغلان (درصد)	13.20	10.44	4.89	7.63	11.20	33.77	22.08
مأخذ: مرکز آمار ایران. (1390). آمار سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال 1390.
ورود به موضوع فنّاوری و زنان بر این اساس استوار است که دسترسی زنان به نهادهای علمی و فنّاوری و حرفه و شغل محدود می‌شود (Wajcman, 2007, P. 288). روسیتر (Rossiter, 1982, P.167) با مرور مطالعات در سطوح بین‌المللی نتیجه‌‌گیری کرد موانع ساختاری در مشارکت زنان به تبعض جنسیتی در اشتغال و به یک نوع اجتماعی شدن و آموزش آنها بر می‌گردد، به‌نحوی که دختران را از یادگیری ریاضیات و علم دور نگاه داشته است. این نوع نگاه باعث می‌شود در بازار کار و اشتغال زنان تأثیر بگذارد. کمرنگ شدن مشارکت زنان در آموزش‌های علمی، آزمایشگاه‌ها، تحقیقات و انتشارات علمی زمینه را برای دفاع از حقوق زنان فراهم کرد.

     در دهه‌های 1970 و 1980، رویکردها به این سمت هدایت شد که مشارکت زنان برای یادگیری علوم و فنّاوری مورد تشویق قرار گیرد و زنان با شرایط برابر با مردان وارد آموزش و اشتغال شوند. این رویکرد نوع نگاه منفی بر ذات فنّاوری را زیر سوال برد و تصریح شد علوم و فنّاوری ذاتاً برای همه آحاد جامعه قابل دسترس است و طی آن خنثی بودن علوم و فنّاوری برای جنسیت‌ها در جوامع مورد تأکید قرار گرفت. نتیجه‌گیری شد اگر چنانچه به دختران فرصت آزموش داده شود و مورد تشویق قرار گیرند، آنها به‌‌سادگی مهندس و دانشمند می‌شوند.

     در این خصوص، اجرای سیاست‌ فرصت‌های برابر مورد تأکید قرار گرفت. بکچی (Bacchi, 1996, P. 112) اذعان می‌دارد قوت‌ها و محدودیت‌های سیاست فرصت‌های برابر، مباحثات زیادی را به‌دنبال دشته است. یکی از موضوعات اساسی این است که فنّاوری و نهادها چگونه تغییر و تحول پیدا کنند تا زنان بتوانند با آن کار کنند. زیرا، قبلاً از زنان خواسته شده بود ابعاد عمدة هویت جنسیتی خود را در مواجه با کار با مردان تغییر دهند بدون اینکه روش و فرآیندی برای آن تبیین شود. این نقدها باعث شد علاوه‌‌بر ساختار جنسیتی، توجه به فرهنگ فنّاوری در این فرآیند اهمیت پیدا کند.

 
  Text Box: جدول 3 شاغلان زنان در گروه‌های عمده شغلی و وضع شغلی در سال 1390 (درصد)
جنس و سن	جمع	بخش خصوصی	مزد و حقوق بگیران بخش عمومی
		جمع	کارفرمایان	کارکنان مستقل	مزد و حقوق بگیران 	کارکن فامیلی بدون مزد	
زن	100.00	100.00	100.00	100.00	100.00	100.00	100.00
قانونگذاران، مقامات عالیرتبه و مدیران	4.65	3.09	21.35	1.21	4.86	0.06	7.47
متخصصان	29.91	13.28	14.95	5.13	25.09	0.12	58.25
تکنسین ها و دستیاران	8.62	6.92	6.89	2.48	13.18	0.31	11.71
کارمندان امور اداری و دفتری	9.20	7.79	2.96	1.09	16.51	0.17	11.96
کارکنان خدماتی و فروشندگان فروشگاهها و بازارها	8.50	12.46	27.11	18.66	11.25	1.60	1.89
کارکنان ماهر کشاورزی، جنگلداری و ماهیگیری	18.28	30.15	5.22	41.93	1.52	80.08	0.12
صنعتگران و کارکنان مشاغل مربوط	10.33	15.29	15.87	23.87	10.51	10.30	0.86
متصدیان و مونتاژ کاران ماشین الات و دستگاهها و رانندگان وسایل نقلیه	1.36	1.91	1.25	1.27	3.22	0.07	0.42
کارگران ساده	4.80	6.06	2.07	3.13	9.92	2.83	2.51
سایر و اظهارنشده	4.34	3.05	2.34	1.23	3.95	4.47	4.81
مأخذ: مرکز آمار ایران. (1390). آمار سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال 1390.


     فنّاوری‌ها با محوریت مردان شکل گرفته است. این نه تنها به دلیل این است که مردان بر آنها تسلط دارند بلکه نمادها، استعاره‌ها، ارزش‌ها و زبان فنّاوری با محوریت مردان شکل گرفته است. این رویکرد باعث شده است فنّاوری در مدارس و محیط کار با زنان ناسازگار باشد و دلیل عمدة آن به فرهنگ فنّاوری مرتبط است. وچک‌من (2007) اذعان می‌دارد برای اینکه زنان وارد این فرآیند شوند باید هویت جنسیتی خودشان را رها سازند. این یافته‌ها باعث شد تا زمینه‌هایی که در آن توسعة فنّاوری با نابرابری جنسیتی همراه است شناسایی و بر طرف شود (Wajcman, 2007, P. 289). این نوع رویکردها در شرایطی مطرح شد که ضروریات ناشی از تفاوت جنسیتی نظیر حاملگی زنان، پرورش و تربیت بچه‌ها و فرزندان، مسئولیت زنان در منزل و روحیه آرام زنان از موضوعات انکارناپذیری تلقی می‌شود. نگاه‌های سوسیالستی به زنان بر ماشین تولید متمرکز شد. اعتقاد بر این بود که فنّاوری میکروالکترونیکی بر کار زنان تأثیر منفی می‌گذارد و این خود باعث می‌شود تا رویکرد ضد فنّاوری شکل گیرد. در این فرآیند بیم و ترس در الکترونیکی کردن فعالیت‌ها در ادارات ایجاد شد. زیرا، اعتقاد بر این بود که این نوع اقدامات، افراد را ماهر نمی‌سازد و طی آن نگرش مارکسیستی مبنی بر شکل‌گیری طبقات اجتماعی توسعه یافت. باور بر این بود که تقسیم کار سرمایه‌داری، نگاه‌های جنسیتی را توسعه می‌دهد. انحصار مردان بر فنّاوری از زمان انقلاب صنعتی شکل گرفته و طی آن مردان با توسعه مهارت بر فنّاوری تسلط یافته‌اند و صنعتگران بر پایه قدرت بازوی مردان، فعالیت‌های صنعتی را توسعه داده‌اند. در واقع، نگاه جنسیتی در ماشین نهفته است و نشان‌دهندة نقش فنّاوری به‌عنوان منشاء قدرت مردان استوار است. نتایج دو سال مطالعة کوک‌بارم (Cockburn, 2009, 275) در سه صنعت نشان می‌دهد در حالی که شرایط هر یک از افراد در این صنایع متفاوت است اما رابطة پایدار میان جنسیت و فنّاوری وجود دارد. با وجود اینکه زنان با ماشین‌آلات کار می‌کنند اما دانش درونی کارکرد آنها را ندارند. هرچند آنها دکمه ماشین‌آلات را فشار می‌دهند اما مداخله‌‌ای چندانی در کارها ندارند. به همین دلیل به آنها دستمزد کمتری پرداخت می‌شود و به‌همین دلیل فرصت‌های بیشتری برای توسعة مهارت ندارد.

 

استفادة زنان از فنّاوری نوین در ایران و کشورهای منتخب

براساس آمار سرشماری عمومی نفوس و مسکن، در ایران در سال‌های 1385 و 1390 به ترتیب 3/22 و 4/33 درصد خانوارها دارای رایانه بوده‌اند. در سال 1390 تعداد کاربران اینترنت 11221810 نفر بوده است. در این سال ضریب نفوذ اینترنت برای جمعیت شش سال و بالاتر و ده سال و بالاتر به ترتیب 6/16 و 5/17 درصد بوده است. این شاخص برای جمعیت 15 تا 24 سال 1/29 درصد بوده که مؤید دسترسی نسبی بیشتر این گروه سنی در کشور است. به استناد آمار اتحادیه ارتباطات بین‌المللی سازمان ملل، جدول 1 کاربران اینترنت بر حسب جنسیت را در کشورهای منتخب بر حسب درصدی از کل جمعیت همان جنس، گزارش می‌نماید. بر این اساس، تعداد کاربران اینترنت ایران در سال 1392 (2013) برای مردان و زنان به ترتیب 8/33 و 8/25 درصد بوده است. این در شرایطی است که در سال 1389 (2010) درصد برای مردان و زنان در ایران 6/16 و 7/12 درصد بوده است.

     سنینی جمعیتی که این شاخص پوشش می‌دهد، برای کشورهای مختلف یکسان نیست. به‌طور مثال این شاخص برای کشورهای سنگاپور و برای امریکا به ترتیب سن هفت سال و بیشتر و سه سال و بیشتر را پوشش می‌دهد.

     کشورهای قطر، نروژ، سوئد، هلند، دانمارک و فنلاند کشورهای هستند که دسترسی کاربران اینترنت مردان و زنان برای آنها بالاتر از 90 درصد است. در این میان کشورهای گزارش شده، در سال 2013 کشور قطر به ترتیب برای کاربران مرد و زن با 97 و 99 درصد پوشش، رتبة اول و نروژ به ترتیب برای درصد کاربران مرد و زن 8/95 و 3/99 درصد، رتبة دوم را در جهان احراز کرده‌‌اند. در اکثر کشورها مورد مطالعه، درصد کاربران اینترنت مردان بالاتر از زنان است و تنها کشورهای محدودی نظیر کشورهای برزیل، قطر، تایلند، ایرلند و امریکا هستند که به‌طور نسبی، دسترسی به اینترنت کاربران برای زنان نسبت به مردان بالاتر است. شایان ذکر است بنگلادش، اندونزی و سنگال؛ سه کشور هستند که در مقایسه با کشورهای مورد مطالعه، پایین‌ترین رتبة کاربران مرد و زن را کسب کرده‌اند.

 

اشتغال زنان در بخش فنّاوری در ایران

در این بخش ابتدا تصویری از اشتغال جمعیت زنان ایران ارائه و اشتغال زنان با کل جمعیت شاغل مقایسه می‌شود و سپس درصد اشتغال زنان در بخش‌های فنّاوری و غیرفنّاوری بررسی می‌شود. از کل جمعیت شاغل کشور در سال 1390 که 20546874 نفر هستند، سهم اشتغال مردان 8/86 درصد و سهم اشتغال زنان 2/13 درصد است (Error! Reference source not found.). از کل جمعیت شاغل در بخش خصوصی در سال 1390، در حدود 90 درصد را مردان و 10 درصد را زنان تشکیل می‌دهد. سهم مزد و حقوق بگیران بخش عمومی مردان و زنان به ترتیب 78 و 12 درصد است. در فعالیت‌های بخش خصوصی، کارفرمایان و کارکنان مستقل که به‌عنوان شاخصی برای کارآفرینی است، سهم زنان به ترتیب با 9/4 درصد و 6/7 درصد کمترین ارقام را بخود اختصاص داده است.

     جدول توزیع اشتغال زنان در گروه‌های عمده شغلی و وضع شغلی در سال 1390 برحسب درصد از کل جمعیت شاغل برای ایران را نشان می‌دهد. بالاترین سهم اشتغال زنان با 9/29 درصد به گروه شغلی متخصصان اختصاص دارد. با این وجود باید اذعان داشت در این گروه شغلی سهم زنان از کل اشتغال بخش خصوصی 3/13 درصد است در حالی سهم زنان شاغل به‌عنوان مزد و حقوق بگیران بخش عمومی 2/58 درصد از کل جمعیت شاغل را تشکیل می‌دهد. یعنی متخصصان زن بیشتر از مردان به‌عنوان مزد و حقوق بگیران بخش عمومی هستند. کارکنان ماهر کشاورزی، جنگلداری و ماهیگیری از نظر سهم اشتغال زنان در گروه شغلی با 3/18 درصد از کل اشتغال کشور، در رتبه دوم قرار دارد و سهم اشتغال زنان در گروه شغلی صنعتگران و کارکنان مشاغل مربوط با 3/10 درصد از کل اشتغال، در رتبه سوم قرار دارد.

 
  Text Box: جدول 4. شاغلان برحسب جنس و گروه‌های عمده فعالیت (درصد)
گروه‌های عمده فعالیت	مرد و زن	مرد	زن
جمع کل	100.00	86.80	13.20
کشاورزی، جنگلداری و ماهیگیری	18.99	16.39	2.61
استخراج معدن	0.90	0.86	0.04
تولید صنعتی (ساخت)	14.71	12.89	1.83
کشت و صنعت	0.23	0.21	0.01
تامین برق، گاز، بخار و تهویه هوا	0.87	0.82	0.05
آب رسانی؛ مدیریت پسماند، فاضلاب و فعالیت های تصفیه	0.48	0.45	0.03
ساختمان	12.04	11.87	0.16
عمده فروشی و خرده فروشی ؛ تعمیر وسایل نقلیه موتوری و موتور سیکلت	12.27	11.55	0.72
حمل و نقل و انبارداری	8.38	8.22	0.15
فعالیت های خدماتی مربوط به تامین جا و غذا	1.03	0.93	0.10
اطلاعات و ارتباطات	1.11	0.88	0.23
فعالیت‌‌های مالی و بیمه	1.58	1.30	0.28
فعالیت‌های  املاک و مستغلات 	0.49	0.48	0.01
فعالیت‌های حرفه‌ای، علمی و فنی	1.34	1.02	0.32
فعالیت‌های اداری و خدمات پشتیبانی	0.56	0.40	0.16
اداره امور عمومی و دفاع ؛ تامین اجتماعی اجباری	8.23	7.21	1.02
آموزش 	5.97	2.93	3.04
فعالیت‌های مربوط به سلامت انسان و مددکاری اجتماعی	2.71	1.36	1.35
هنر، سرگرمی و تفریح	0.43	0.31	0.12
سایر فعالیت‌های خدماتی	1.66	1.19	0.46
فعالیت‌های خانوارها به‌عنوان کارفرما، فعالیت‌های تفکیک‌ناپذیر تولید کالاها و خدمات توسط خانوارهای معمولی برای خود مصرفی	0.15	0.11	0.04
فعالیت‌های سازمان‌ها و هیئت‌های برون مرزی	0.01	0.01	0.00
فعالیت های نامشخص	5.86	5.41	0.45
مأخذ: مرکز آمار ایران. (1390). آمار سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال 1390.


     جدول 4 سهم اشتغال مردان و زنان را بر حسب گروه‌های عمده فعالیت در سال 1390 گزارش می‌نماید. در میان گروه‌های عمده فعالیت، سهم زنان تنها در آموزش در مقایسه با مردان بیشتر است. در این فعالیت، سهم مردان و زنان به ترتیب 93/2 و 04/3 درصد را تشکیل می‌دهد. شایان ذکر است، سهم زنان در فعالیت‌های مربوط به سلامت انسان و مددکاری اجتماعی در مقایسه با مردان نیز تقریباً برابر می‌کند. در این فعالیت سهم مردان و زنان به ترتیب 36/1 و 35/1 درصد است و در بقیه گروه‌های عمدة فعالیت‌ها، سهم زنان کمتر از مردان است. تعداد مردان شاغل در گروه فعالیت اطلاعات و ارتباطات 181058 نفر و تعداد زنان در این گروه 47535 نفر است. به بیان دیگر مردان در این گروه فعالیت بالغ بر 8/3 برابر بیشتر از زنان مشغول به‌کار هستند. تعداد اشتغال مردان و زنان در تولید صنعتی (ساخت) به ترتیب 2647824 و 375352 نفر است ما ماهیت آن عمدتاً با رویکرد مردان شکل گرفته است.

     اشتغال مردان در تولید صنعت (ساخت) بالغ بر 7 برابر زنان است.

     شواهد آماری در خصوص فنّاوری اطلاعات و اشتغال زنان موید این است که در صورت تدوین و اجرای سیاست‌های اثربخش توسعه کارآفرینی در کسب‌وکارهای خانگی برای زنان، این گروه فعالیت دارای ظرفیت بالقوه بالایی برای استفاده زنان برای توسعه اشتغال برخوردار است.

فرصت‌های کسب‌وکار فنّاوری نوین برای زنان در ایران

در این بخش ابتدا آمار جمعیت شاغل و بیکار به تفکیک مرد و زن بررسی و سپس وضعیت کسب‌وکارهای زنان به تفکیک جمعیت کل و آموزش عالی بررسی می‌شود و در ادامه بحث، ظرفیت‌های موجود کشور برای مدیریت اشتغال زنان و فرصت‌های کسب وکارهای خانگی ارائه خواهد شد. براساس آمار آخرین سرشماری عمومی نفوس و مسکن، کل جمعیت شاغل کشور در سال 1390 برابر با 20546874 نفر بوده است از این تعداد 17835317 نفر مرد و 2711557 نفر زن هستند. سهم مردان و زنان در اشتغال کل کشور به ترتیب 87 و 13 درصد است. این آمارها مؤید این است که اشتغال و بازار کار کشور در اختیار مردان است. شایان ذکر است سهم اشتغال زنان در جنوب آسیا 17.6 درصد است در حالی که متوسط سهم اشتغال زنان در جهان در سال 2004 برابر 42 درصد بوده است. این شاخص برای هند در سال 2007 نازل و معادل 13 درصد بوده که با میزان این شاخص در ایران برابر است (Goyal, 2011, 112).

     آمار جمعیت شاغل زنان براساس سرشماری مذکور نشان می‌دهد تعداد 704745 نفر از زنان در بخش خصوصی مزد و حقوق بگیر هستند و 290899 نفر کارکن فامیلی بدون مزد هستند. تعداد شاغلان زن به تفکیک بخش خصوصی و بخش عمومی به ترتیب 1592789 و 954353 نفر است و از تعداد شاغلان زن در بخش خصوصی تنها 37633 نفر کارفرما هستند و تعداد 559512 نفر کارکن مستقل هستند. کارکن مستقل در قالب خویش‌فرما یا خوداشتغالی طبقه‌بندی می‌شود. به بیان دیگر مجموع کارفرمایان و کارکن مستقل زنان معادل 597145 نفر در سال 1390 است که کل کسب‌وکار زنان را در کشور نشان می‌دهد. این رقم بین کسب‌وکار خانگی و بیرون از خانه توزیع شده است. این در شرایطی است که رقم کل کسب‌وکار برای مردان 7505083 نفر است. در واقع مجموع کارفرمایان و کارکن مستقل مردان به زنان بالغ بر 5/12 برابر است. این در شرایطی است که طی دهه‌های گذشته، جمعیت تحصیل‌کردگان زنان در دانشگاه عمدتاً بیشتر از مردان بوده است.

     در ادامه وضعت اشتغال زنان تحصیلکرده بررسی می‌شود. سال 1390در کل کشور معادل 1320764 نفر از زنانِ دارای تحصیلات عالی، شاغلان بوده‌اند در حالی جمعیت مردان شاغل دارای تحصیلات عالی 4268287 نفر بوده است. از تعداد کل جمعیت شاغل زن 473471 نفر در بخش خصوصی و 781474 نفر در بخش عمومی شاغل هستند. از کل جمعیت شاغل زنان که دارای تحصیلات عالی هستند، 15243 نفر کارفرما و 61495 نفر کارکن مستقل هستند. این رقم برای مردان به ترتیب 1796743 و 2296941 نفر است. این در شرایطی است که کارفرمایان و کارکن مستقل زن که بی‌سواد بوده‌اند به ترتیب معادل 2350 و 211897 نفر هستند و جمعیت بیکار زنان دارای تحصیلات عالی در این سال 404311 نفر بوده‌اند. براساس آمارهای فوق، نکات زیر قابل استخراج و تحلیل است:

· با عنایت به جمعیت تحصیل‌کرده بالای زنان، سرمایه انسانی ارزشمندی در کشور شکل گرفته است که توان استفاده از فنّاوری‌های نوین را در کسب وکارهای خانگی دارند.

· در کشور برای اشتغال در کسب وکارهای خانگی ظرفیت‌های بالقوه بالایی برای زنان وجود دارد.

· وجود جمعیت قابل توجه تحصیل کرده بیکار زن، موید این است که دولت با فعالیت‌های اندک نظیر معرفی فرصت‌های ایجاد کسب‌وکار خانگی، در دوره کوتاه مدت قادر خواهد برای جمعیت بیکار زن، اشتغال ایجاد کند.

· توسعه ظرفیت‌های فنّاوری اطلات و ارتباطات در کشور فرصت خوبی را برای اشتغال زنان در خانه فراهم کرده است.

     در طول تاریخ فنّاوری به اشکال مختلف توسعه یافته و این تحولات بر نقش زنان ت‌أثیرگذار بوده است. انقلاب کشاورزی باعث شد اهمیت نقش مردان در استفاده از فنّاوری بیشتر از زنان شود. انقلاب صنعتی که در نیمه دوم قرن بیستم شروع شد، صنعت کارخانه‌ای را توسعه داد و رویکرد آن همانند انقلاب کشاورزی به‌گونه‌ای بود که بر نقش مردان نسبت به زنان تفوق بخشید. انقلاب فنّاوری به‌عنوان انقلاب میان‌رشته‌ای، تحولات گسترده‌ای در زندگی بشری ایجاد کرده است. انقلاب فنّاوری اطلاعات و ارتباطات که در سطح گسترده از نیمة دوم قرن بیستم شروع شده، از نظر کارکرد با انقلاب‌های کشاورزی و صنعتی متفاوت بوده است و زمینة حضور زنان در انقلاب فنّاوری اطلاعات و ارتباطات که با ساختار و مسوولیت‌های آنها در خانه سازگاری داشت.

     انقلاب فنّاوری به‌قدری وسیع است که قادر است به توسعه فنّاوری نانو و مواد در سطح گسترده کمک کند. به موازات آن، فنّاوری زیست محیطی در موجودات زنده انقلاب ایجاد کرد. فنّاوری نانو و مواد قادر است تجهیزات جدید با ظرفیت‌های غیرقابل پیش‌بینی را توسعه دهد. این تحولات زندگی بشری را در ابعاد مختلف اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی، اخلاقی و قانونی تغییر تأثیر می‌گذارد. به دلیل پیچیدگی و گستردگی این تأثیرات، پیش‌بینی نقش آن با رویکرد جنسیتی را دشوار ساخته است.

     براساس آمار سرشماری عمومی نفوس و مسکن، در ایران در سال‌های 1385 و 1390 به ترتیب 3/22 و 4/33 درصد خانوارها دارای رایانه بوده‌اند. در سال 1390 تعداد کاربران اینترنت 11221810 نفر بوده است. در این سال ضریب نفوذ اینترنت برای جمعیت شش سال و بالاتر و ده سال و بالاتر به ترتیب 6/16 و 5/17 درصد بوده است. این شاخص برای جمعیت 15 تا 24 سال 1/29 درصد بوده که مؤید دسترسی نسبی بیشتر این گروه سنی در کشور است.

     به استناد آمار اتحادیه ارتباطات بین‌المللی سازمان ملل، نسبت کاربران اینترنت بر حسب جنسیت را در کشورهای منتخب برحسب درصد گزارش می‌نماید. در سال 2010 درصد کاربران مرد و زن در ایران 6/16 و 7/12 درصد است. کشورهای نروژ، فنلاند، سوئد و دانمارک کشورهای هستند که دسترسی کاربران اینترنت مردان و زنان بیشتر 90 درصد است. در کشورهایی مانند بحرین، ایرلند و تایلند به‌طور نسبی دسترسی کاربران زن نسبت به مردان بیشتر است.

     سهم اشتغال مردان و زنان را بر حسب گروه‌های عمده فعالیت در سال 1390نشان می‌دهد در میان گروه‌های عمده فعالیت، سهم زنان تنها در آموزش در مقایسه با مردان بیشتر است. در این فعالیت سهم مردان و زنان به ترتیب 93/2 و 04/3 درصد است. شایان ذکر است سهم زنان در فعالیت‌های مربوط به سلامت انسان و مددکاری اجتماعی در مقایسه با مردان نیز تقریباً برابر می‌کند. در این فعالیت سهم مردان و زنان به ترتیب 36/1 و 35/1 درصد است. در بقیه گروه‌های عمده فعالیت‌ها، سهم زنان کمتر از مردان است. تعداد مردان شاغل در گروه فعالیت اطلاعات و ارتباطات 181058 نفر و تعداد زنان در این گروه 47535 نفر است. به بیان دیگر مردان در این گروه فعالیت بالغ بر 8/3 برابر بیشتر از زنان مشغول به‌کار هستند. تعداد اشتغال مردان و زنان در تولید صنعتی (ساخت) به ترتیب 2647824 و 375352 نفر است ما ماهیت آن عمدتاً با رویکرد مردان شکل گرفته است. اشتغال مردان در تولید صنعت (ساخت) بالغ بر 7 برابر زنان است.

 

مرکز آمار ایران (1385). سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال 1385.
مرکز آمار ایران (1390). سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال 1390.
Anton, P. S. Silberglitt, R., & Schneider, J. (2001). The global technology revolution: bio/nano/materials trends and their synergies with information technology by 2015. Rand Publisher.
Bacchi, C. (1996). The politics of affirmative action, Sage, London.
Baines, S. (2002). New thechnoloies and old ways of working in the home of self-employment Teleworker. New Technology, Work and Employment, 17(2), 89-101.
Cockburn, C. (2009). Revisiting "The Machinery of Dominance: Women, Men, and Technical Know-How" Karen Throsby Women's Studies Quarterly, 37(1/2), 274-276.
Ezzedeen, S. R., & Zikic, J. (2012). Entrepreneurship enprences of women in Canadian high technology. International Journal of Gender and Entrepreneurship, 4(1). 44-61.
Fondazione, F., & Brodolini, G. (2011). Gender equality in caring responsibilities over the lifecycle. Eurpean Commission, Brussels.
Goyal, A. (2011). Developing women: Why technology can helP. Information Technology for Developmen, 17(2), 112–132.
International Telecommunication Union (ITU), (2014). Time series by country: Gender ICT statistics, Retrived from http://www.itu.int/en/ITU-D/Statistics/Pages/stat/default.aspx.
Kevin, B., W., Abendschein, B., Wombacher, K., O'Connor, M., Hoffman, M. (2014). Work-related communication technology use outside of regular work hours and work life conflict: The influence of communication technologies on perceived work life conflict, burnout, job satisfaction, and turnover intentions. Management Communication Quarterly, 28(4), 507–530.
Kirkwood, J. (2009) Motivational factors in a push-pull theory of entrepreneurshiP. Gender in Management, 24(5), 346–364.
Rossiter, M. (1982). Women scientists in America, Johns Hopkins Press, Baltimore, MD.
Wajcman, J. (2007). From women and Technology to Genderd Technoscience. Information, Communication & Society, 10(3), 287–298.
Wajcman, J. (2009). Feminist theories of technology. Cambridge Journal of Economics. 8(1), 35–52.
Walker, E., & Webster, B. (2004). Gender issues in home-based businesses. Women in Management Review, 19(8), 404-412.
Wolfram, H. J., & Gratton, L. (2014). Implications for perceived workgroup performance gender role self-concept, categorical gender, and transactional-transformational leadershiP. Journal of Leadership & Organizational Studies, 21(4), 338–353.