کسبوکار خانگی یا شغل خانگی به آن دسته از فعالیتهایی تولیدی و یا خدماتی اطلاق میگردد که در محل سکونت فرد، بصورت مستقل و یا به تحت نظر یک کارفرمای بیرونی و با انگیزه کسب منفعت اقتصادی انجام میپذیرد.
مشاغل خانگی یکی از مهمترین بخشهای کسبوکار میباشد که در سالهای اخیر مورد توجه و حمایت مراجع سیاستگذار در کشورهای مختلف قرار گرفته است. محاسنی که بر کسبوکارهای خرد مترتب است (همچون چابکی، انعطافپذیری و...) در کنار مزایایی که خانه بهعنوان محل کسبوکار در اختیار فرد قرار میدهد (مانند حذف هزینههای ایاب و ذهاب، اجاره مکان و...) انگیزه مضاعفی را در افراد برای گرایش به سمت چنین کسبوکارهایی را ایجاد نموده است. (خنیفر و دیگران 1389 ص 9)
رؤیای بسیاری از مردم در سراسر جهان کسب درآمد از طریق کار در منزل می باشد. بهعنوان نمونه تنها در ایالات متحده ماهانه 500 هزار مرتبه عبارت «کار در منزل» در موتورهای جستجوی اینترنتی جستجو میشود. )مولینا، 2006، ص3)
تحقیقات نشان میدهد که این نوع کسبوکارها نقش قابل توجهی در توسعه اشتغال و کارآفرینی ایفا میکند. اغلب این تصور وجود دارد که این نوع کسبوکارها در کشورهای فقیر و کمتر توسعه یافته رواج داشته در حالی که آمارها نشان میدهد کسبوکار خانگی و خود اشتغالی در خانه بخش قابل توجهی از نیروی کار کشورهای پیشرفته را بهخود اختصاص داده است. (همان ص. 9)
این مشاغل از نظر ایجاد شغل، نوآوری در عرضه محصولات یا خدمات، موجب تنوع و دگرگونی زیادی در اجتماع و اقتصاد هر کشور میشوند. امروزه در کسبوکارهای خانگی در مقایسه با سایر انواع کسبوکارها به دلیل تنوع در زمان و مکان عرضه خدمات و محصولات طرفداران زیادی پیدا کرده است و دولتها سعی میکنند راهاندازی آن را درمیان مردم رواج دهند. (داریانی و عزیزی، 1383، ص. 34) بهعلاوه ظهور فنّاوری اینترنت و دیگر قابلیتها و کاربردهایICT فرصت های بسیاری در کسبوکارهای کوچک و بهطور ویژه در کسبوکارهای خانگی فراهم آورده است که نمونه بارز این موضوع توسعه و گسترش کسبوکارهای اینترنتی در جهان میباشد. (سلیمان، 2009 ص. 29)
تعاریف کسبوکار خانگی
اگرچه مفهوم کسبوکار خانگی قدمتی دیرینه داشته است اما در مورد تعریف آن هنوز یک اتفاق نظر کلی وجود ندارد. نقطه مشترک آنها در تأکید بر خانه بهعنوان محل اصلی و عمده کسبوکار میباشد. (خنیفر و دیگران 1389، ص12) در مواردی خانه مانند یک انکوباتور تصور شده که به کارآفرین اجازه میدهد تا ایدههای خود را در مقیاس کوچک و بدون سرمایهگذاری بزرگ آزمایش نماید.
روبرت و کریسمن (1996) سعی نمودهاند تعاریف متعدد از مشاغل خانگی را در سه دسته جای میدهند:
1- تعاریف فراگیر و کلی: در این تقسیمبندی عام که بر اساس نظرات کسانی چون کرات (1988)، هوروث (1986) و بوریس (1988) میباشد ملاک تعیین یک فعالیت بهعنوان شغل خانگی، عدم نیاز به رفت و آمد به محل کار و یا اختصاص زمان زیادی به کار در منزل میباشد. بدینصورت که چنانچه برای رفتن به محل کار نیازی به خارج شدن از منزل نباشد این مشاغل بهعنوان شغل خانگی در نظر گرفته میشود.
به عبارت دیگر هیچگونه تمایزی میان کسانی که در خانه بهعنوان کارمند فعالیت میکنند و کارآفرینان خانگی وجود ندارد. بهعنوان نمونه کسی که در استخدام یک شرکت تولیدی است و بخش مشخصی از کار تولید را در منزل انجام میدهد با فردی که یک کسبوکار را بهطور مستقل و در خانه راهاندازی نموده و آن را شخصاً مدیریت مینماید وجود ندارد و به هردو کسبوکار خانگی اطلاق میشود.
2- تعاریف غربال شده: در این دسته از تعاریف معمولاً ویژگیهای خاصی از مشاغل خانگی مورد توجه قرار میگیرد. بهعنوان نمونه براساس نظر پریستنیتز (1993) شغل خانگی به مواردی محدود میشود که در آن فرد بهصورت تماموقت و یا پارهوقت کار مستقلی را در داخل خانه و یا اطراف آن راهاندازی و یا از خانه کسبوکار خود را مدیریت نماید. در این دسته از تعاریف سه نکته قابل توجه است: اول وجود انگیزه کسب سود در شخص است که برای تفکیک میان مشاغلی که پرداختی برای آنها صورت نمیگیرد (مانند زنان خانهدار و یا کار داوطلبانه) از مشاغل دارای پرداختی است مورد استفاده قرار میگیرد. دوم شمول کسبوکارهایی که در خارج از منزل و اطراف آن ایجاد میشود. سوم اینکه از لحاظ زمانی محدودیتی برای شاغلین خانگی قائل نمیشود.
3- تعاریف خاص: تنها کسبوکارهایی را شامل میشود که فرد به صورت تماموقت آن را در خانه اداره میکند. (روبرت و کریسمن، 1997، صص. 23-20).
در جدول زیر تعدادی از این تعاریف و برخی ویژگیهای هر کدام از آنها آورده شده است.
در میان مطالعات داخلی میتوان به تعریفی که احمدپور و عزیزی (1388) ارائه شده، اشاره کرد که هر نوع فعالیت اقتصادی در محل سکونت شخصی، که با استفاده از امکانات و وسائل منزل راهاندازی شود کسبوکار خانگی است (احمدپور و عزیزی، 1388، ص. 34).
نجاحی و قاسمپور (1389) سه نوع تعریف از کسبوکار خانگی ارائه دادهاند:
کسبوکار در منزل: دراین شیوه فرد شغل خود را به منزل آورده و به جای اینکه هزینههای زیادی برای اجاره یا خرید ساختمان بدهد، میتواند در منزل خود، کار و شغل خود را به انجام برساند. در این نوع کسبوکار، ارزش افزوده کالاها و خدمات تولید شده، نصیب صاحب خانه میشود.

کسبوکار مبتنی بر خانه: در این روش افراد کالاها و خدمات تولید شده خود را در درب و یا در داخل منازل دیگران تحویل میدهند. در این نوع روش کسبوکار، مهم نیست که کالاها در کجا تولید شدهاند، بلکه معیار این است که کالاها و خدمات در منازل مصرفکنندگان تحویل داده شود. در این نوع کار خانگی، ارزش افزوده کالاها نصیب کسی میشود که از بیرون این کالاها را میآورد. (نجاحی و قاسم پور 1389، صص. 87 و 88)
کارآفرینی مبتنی بر خانه: این نوع کارآفرینی عبارت است از فرآیند ایجاد اشتغال در خانه از طریق تشکیل مجموعه منحصر به فردی از منابع بهمنظور بهرهگیری از فرصتها.
اما تعریفی که بهصورت رسـمی در کشـور برای مشـاغل خانگی در ایران عنوان میشـود و مـورد استفاده قرار میگیرد در ماده دو قانون سـاماندهی و حمایت از مشاغل خانگی آورده شده است که طبق آن «منظور از مشاغل یا کسبوکار خانگی، آن دسـته از فعالیتهایی است که با تصویب سـتاد موضوع ماده (3)، توسط عضو یا اعضاء خانواده در فضای مسکونی در قالب یک طرح کسبوکار بدون مزاحمت و ایجاد اخلال در آرامش واحدهای مسکونی همجوار شکل میگیرد و منجر به تولید خدمت و یا کالای قابل عرضه به بازار خارج از محیط مسکونی میگردد.
شاغلین کسبوکار مذکور برای کسب منافع بهصورتهای ذیل فعالیت مینمایند:
1- انجام فعالیت بهصورت کارمزدی برای کارفرمای خارج از محیط مسکونی.
2- انجام فعالیت مستقل اعم از تأمین مواد اولیه تا عرضه محصول به خارج از محیط مسکونی.
3- انجام فعالیت بهصورت تعاونی، اتحادیه و یا مشارکت با بنگاههای بالادستی تأمین کننده مواد اولیه و عرضه محصول آنان در بازار، ترجیحاً بهصورت کسبوکار خوشهای.»
تاکنون برای کسبوکار از جنبههای مختلف به تقسیمبندیهای مختلفی اشاره شده است که در ادامه به چند نمونه از آنها اشاره میشود.
تقسیمبندی براساس شکل ساختاری و انگیزههای راهاندازی:
روبرت و کرسمن (1996)از نظر شکل ساختاری و انگیزههای راهاندازی کسبوکار خانگی، مشاغل خانگی را به پنج دسته تقسیمبندی کردهاند:
1- کارآفرینان مستقل رشدگرا: این افراد کسانی هستند که یک کسب کار خانگی مستقل را به امید گسترش و تبدیل آن به بنگاه اقتصادی بزرگتر در بیرون از منزل راهاندازی میکنند.
2- کارافرینان مستقل زندگیگرا: این افراد یک کسبوکار خانگی مستقل راهاندازی نمودهاند اما به جای اینکه به دنبال توسعه آن باشند بیشتر سعی در ایجاد تعادل میان کار و زندگی هستند.
3- مقاطعهکاران مستقل: افرادی که در خانه بهصورت سفارشی وبا دریافت مزد برای سایر کارفرمایان بیرونی کار میکنند.
4- عامل فروش خانگی: افرادی که نمایندگی فروش، نصب،پشتیبانی محصولات یک شرکت دیگر را در خانه به عهده دارند.
5- کارمندان خانگی: افرادی که کاملاً در استخدام یک بنگاه بوده اما وظایفشان را در و یا از خانه انجام میدهند. (روبرت و کرسمن، 1996 صص. 27-29)
تقسیمبندی براساس چگونگی استخدام و کنترل بر کسبوکار:
سالازار (2001) براساس چگونگی استخدام و نوع مدیریت و کنترلی که بر کار دارند مشاغل خانگی را به 4 دسته تقسیم میکند:
1- کارمندان خانگی: این افراد در استخدام یک شرکت بیرونی هستند و استقلال چندانی در چگونگی انجام وظایف ندارند و فقط محل کار آنها در خانه قرار دارد.
2- متخصصان و مدیران حرفهای: کسانی که وظایف و مسئولیتهایشان رااز خانه انجام میدهند. اگرچه آنها حقوقبگیر هستند اما کنترل بر بسیاری از جوانب کار خود دارند.
3- مقاطعهکاران خانگی: این افراد بخشی از زنجیره تولید خدمات یک سازمان بیرونیاند که تحت سفارش و به درخواست آن سازمان(ها) فعالیت میکنند. مانند افرادی که مونتاژ برخی قطعات اسباب بازی یک شرکت را در خانه انجام میدهند.
4- صاحبان کسبوکارهای خانگی:این افراد بهطور مستقل یک کسبوکار را راهاندازی مینمایند و درباره تولید، ارائه خدمات و فروش محصولاتشـان خودشـان تصمیم میگیرند.
بکر (2002) بر حسب نوع فعالیتی که انجام میشود مشاغل خانگی را به سه دسته تقسیم کرده است:
1- خدماتی: این دسته شامل مشاغلی میشود که به ارائه خدمات خاصی به مشتریان میپردازد. این نوع خدمات میتواند از نوع خدمات عمومی (مانند نظافت) و یا از نوع خدمات تخصصی باشد که نیازمند داشتن سابقه و تجربه است (مانند مشاوره).
2- تولیدی: میتوان گفت این مشاغل در یک طیف قرار دارند. در یک طرف این طیف مشاغلی قرار دارند که شخص یک کالا را بهصورت کاملاً مستقل و بهصورت فردی تولید و ارائه میکند (مانند یک خیاط که لباس راحتی تولید میکند) و در طرف دیگر این طیف فرد در آن تنها به هماهنگ نمودن و برنامهریزی برای کارگرانی که دربیرون کالایی را تولید مینمایند میپردازد.
3- فروشندگی: فروشندگی شامل موارد و انواع مختلفی میشود که از آن جمله میتوان به موراد زیر اشاره نمود:
- مهمانی فروش: این روش بهطور کلی عبارت است از ایجاد یک نمایشگاه، جمع کردن مردم در خانه و فروش کالا به آنها میباشد. از این روش برای فروش لباس، جواهرات، عطر و... استفاده میشود.
- بازاریابی شبکهای یا چندسطحی: این روش با جذب مستمر نیروهای جدید و مدیریت عملکرد و فعالیتهای آنها صورت میگیرد. این روش برای فروش کالاهایی چون مواد شوینده، کالاهای الکترونیکی، کتاب و مواد بهداشتی و آرایشی کاربرد دارد.
- در به در؛
- فروش تلفنی: هر دو روش «در به در» و فروش تلفنی،شامل فروش و حمل کالا تا محل خریدار میباشد.
فروش اینترنتی (بکر، 2002 صص. 4، 5، 6)
تقسیمبندی براساس زمان اختصاص داده شده
در یک تقسیمبندی دیگر میتوان مشاغل خانگی را از جنبه زمانی که به آنها اختصاص داده میشود به سه دسته مشاغل خانگی تماموقت، مشاغل خانگی خانگی پارهوقت و مشاغل خانگی فصلی تقسیمبندی نمود.
مشاغل خانگی تماموقت: مشاغلی است که نیاز به صرف 100 درصد زمان و انرژی فرد میباشد. این نوع از مشاغل خانگی به نسبت انواع دیگر از ریسک بالاتری برخوردارند. این ریسک ناشی از سرمایهگذاری به نسبت بالاتر، از دست دادن کار تماموقت دیگر (در صورت داشتن کار تماموقت دیگر) و نهایتاً درآمد غیر تضمینی آن است. البته نباید فراموش کرد که با توجه به ظرفیتهای بالقوه این مشاغل روی دیگر سکه نیز کسب درآمد بسیار بیشتر نسبت به دیگر انواع است.
عمده مشاغل خانگی این قابلیت را دارند که هم بهصورت تماموقت و هم پارهوقت اداره گردند. با این تفاوت که تقریباً همه مشاغل خانگی امکان تماموقت بودن برای آنها وجود دارد ولی برخی از آنها هستند که امکان پارهوقت بودن برای آنها وجود ندارد و فقط میبایست بهصورت تماموقت اداره گردند. مانند مشاور املاک تلفنی و یا تعمیرات تلفنی رایانه.
مشاغل خانگی پارهوقت: این نوع از مشاغل عمدتاً نیاز به حداقل 10 تا 20 ساعت کار در هفته دارند. در این وضعیت فرد شغل تماموقت یا پارهوقت دیگری دارد که در صورت تمایل و با هماهنگی با مدیر و رییس شغل اولش میتواند به مرور از ساعت کاری شغل اول کاسته و به ساعت کاری شغل دوم بیافزاید.
مهمترین مزیت این نوع از مشاغل حفظ درآمد شغل اول و استفاده از مزایای آن مانند بیمههای سلامت و عمر آن میباشد. از طرف دیگر با توجه به اینکه فرد از شغل اول تأمین مالی میگردد. زمان لازم برای تکمیل و یا توسعه شغل خانگی میتواند افزایش پیدا کرده و با فراغت و آسودگی خاطر این امر محقق گردد.
مشاغل خانگی پارهوقت این فرصت را بهوجود میآورد که قبل از اینکه کار بهطور کامل آغاز گردد و فرد ریسک آن را بهطور کامل بپذیرد میتواند از نوع کار، کیفیت و بازار شغل مورد نظر اطمینان حاصل نموده و کار را متناسب با پتانسیلهای آن تکمیل و گسترش دهد.
مشاغل خانگی فصلی: مشاغلی هستند که تنها چند ماه از سال برای آنها امکان کار و فعالیت وجود دارد. اینگونه مشاغل در اوقات کاری میتواند هم بهصورت تماموقت و هم پارهوقت اجرا گردد. عمدتاً کسانی که به مشاغل خانگی فصلی روی میآورند در اوقات فراغت خود و در سایر فصول سال به کار دیگری مشغول میشوند. بهعنوان نمونهای از این مشاغل میتوان به فعالیتهایی که مرتبط با عید نوروز (مثلاً تهیه و طراحی سفره هفت سین)، پرداخت مالیات اشخاص و یا شرکتها اشاره نمود. (سازمان همیاری اشتغال، 1389، صص. 23 و24)
کسبوکارهای خانگی طبق آمار و اطلاعات موجود، در کشورهای توسعه یافته و در حال توسعه، سهم قابل ملاحظهای در ایجاد اشتغال و ارزش افزوده و حتی در صادرات به خود اختصاص داده است. برای نمونه می توان به ایتالیا اشاره کرد که سیاستهای حمایتی خود را در صنایع کوچک و خانگی و به ویژه در بخش تولیدات کفش وکیفهای چرمی متمرکز کرد. بدین منظور در مناطق و محلههایی که جمعیت از تراکم بالایی برخوردار بود، واحدهای تولیدی خانگی خود را در قالب خوشههای صنعتی تقسیمبندی نمود و با تعریف ارتباط واحدهای تولید خانگی در قالب این خوشهها، توانست نرخ بیکاری را به 12 درصد برساند. (مجیدی، جهانگیر، ص. 56). در این کشور 87 درصد از کل نیروهای شاغل در بخش صنعت و 61 درصد از نیروهای شاغل در بخشهای غیر صنعتی را شرکتها و واحدهای کوچک و خانگی تشکیل دادهاند (نجاحی و قاسم پور 1389، ص. 95).
نمونه دیگر تایوان است که پس از جدایی این کشور از چین (بر مبنای شعار«هر خانه، کارخانه و هر کارخانه، خانه است»)، نقطه جهش خود را از کسبوکارهای خانگی آغاز کرد و امروزه این شکل از فعالیت اقتصادی با بیش از هشتاد درصد از اقتصاد این کشور بهصورت مستقیم و غیرمستقیم رابطه دارد. (لایسون، 2005).
به گزارش دایره سرشماری ایالات متحده آمریکا بیش از نیمی از بنگاههای سرشماری شده در سال 2007 توسط یک نفر در خانه راهاندازی شده است. تنها 6.9 درصد از مشاغل مذکور بیش از 250 هزار دلار درآمد داشته اند درحالی که برای 57.1 درصد از آنها این رقم کمتر از 25 هزار دلار بوده است. به علاوه حدود 23.8 درصد از کسب وکارهای کارفرمایی و 62.9 درصد از کسبوکارهای غیر کارفرمایی شغل خانگی داشتهاند.
مشاغل خانگی در ایران سابقه دیرینه دارند. بسیاری از صنایع دستی که امروزه وجود دارند در منازل و محل سکونت افراد تولید میشدهاند. بهطور کلی مشاغل خانگی پدیده جدیدی نیست بلکه در نتیجه تغییر و تحولات که در فعالیتهای اقتصادی- اجتماعی بهوجود آمده است به آن توجه بیشتری شده است (داریانی عزیزی 1383)
در ایران کسبوکارهای خانگی بهصورت سنتی مرکز توجه بسیاری از خانوادههای ایرانی بوده است. در طی قرنهای گذشته ایرانیان در استفاده صحیح از منابع کشاورزی و محصولات دامی همواره فعال بودهاند. به تدریج با ظهور انقلاب صنعتی و با توسعه ابزار، اختراعات و ابداعات زمینه تغییر نحوه تولید محصولات و خدمات کشاورزی و صنعتی و به تبع آن کسبوکارهای خانگی را فراهم نمود. فراهم شدن زمینه برای تولید انبوه، کسب وکارهای خانگی را چه در بخش صنعت و چه در بخش کشاورزی با رکود مواجه کرد.
در ادامه و با شروع تحولات دنیای اطلاعات و ارتباطات رویکرد جدیدی برای رشد و توسعه کسب وکارهای خانگی فراهم شد که بهوسیله آن امکان فعالیت کسبوکارهای کوچک در منزل فراهم شد. (پاوول و سارا ادوارد 1385 صص. 7 و 8)
در ایران با اینکه بستر مناسبی برای گسترش کسبوکارهای خانگی وجود دارد، اما تا مدتها این بخش از فعالیت اقتصادی بهصورت جدی و نظاممند پیگیری نشد. افرادی که در حوزه کسبوکارهای خانگی از گذشته مشغول فعالیت بودهاند را میتوان به سه دسته تقسیم کرد:
1- افرادی که به فعالیت در بخش صنایع دستی مشغول میباشند.
2- گروهی که بهصورت غیر قانونی و به اصطلاح «زیر پلهای» مشغول فعالیت هستند. معمولاً انگیزه این کسبوکارها غیر قانونی بوده و بیش از مفید بودن، به پیکر تولید ضربه وارد خواهند کرد.
3- افرادی که خدماتی را در منازل ارائه میکنند، خدماتی همچون خیاطی، آرایشگری، آشپزی و... و قریب به اتفاق آنها نیز بانوان میباشند (نجاحی و قاسمپور، 1389، ص.89).
بدون شک وجود فرصتهای شغلی فراوان و بیکاری کمتر همواره برای جوامع مختلف یک وضعیت مناسب و پیش نیاز یک شرایط ایدهآل است. به اعتقاد کارشناسان این مهم یکی از وظایف اصلی و رسالتهای مشاغل خانگی میباشد.
بسیاری از فرصتهای شغلی جدید در نتیجه تشکیل شرکتهای کوچک ایجاد میشود. بهطوری که بسیاری از این فرصتها در بخش غیررسمی اقتصاد و در خانهها شکل میگیرند. روشن است که اشتغالی که در خانهها ایجاد میشود و برای زنان خانهدار با درآمدهای پایین شکل میگیرد نه تنها موجب افزایش تعداد زنان شاغل بهعنوان بخشی از جمعیت فعال کشور میشود بلکه موجب افزایش درصد اعضای خانوارها که مشغول به کار هستند و به تناسب آن افزایش درآمد خانوار و رفاه آنها نیز میشود. (تیپل، 2006، ص. 170)
اگرچه مشاغل خانگی را نمیتوان منحصر به زنان دانست اما کار در خانه چه بهعنوان کسی که مزد دریافت میکند و چه بهعنوان کسی که خود یک کسبوکار را بهطور کامل اداره میکند برای زنان محتملتر به نظر میرسد. خانه مشخصاً مکانی است که نمایانگر یک مکان ارزان بوده و فرصت ترکیب دو نقش کاری و خانوادگی را به یک زن ارائه میدهد. (لوسکوکو و اسمیت،2004، ص. 165) به علاوه زنان در جامعه ما به دلایلی همچون: اصل مادری و لزوم اختصاص وقت بیشتر به تربیت فرزندان، اهمیت دوران شیردهی، توجه به ازدواج و بارداری در سنین پایین تر (بین 25- 35 سال) و همچنین انجام مسئولیتهای مربوط به خانه و خانواده، نیاز به اشتغالی متفاوت از اشتغال مردان دارند.
لذا شغل مناسب برای زنان میبایست دارای ویژگیهایی همچون: انعطافپذیری ساعات کار، تناسب با توانمندیها و ویژگیهای خاص زنان بهطوری که آنها را دچار خستگی مفرط نکند و همچنین بین نقش مادری و همسری و نقش شغلی هماهنگی ایجاد کند. لذا مناسبترین شغل برای زنان را میتوان اشتغال و کارآفرینی در خانه، اشتغال نیمهوقت و یا اشتغال بهصورت پروژهای تصور کرد. بنابراین کسبوکار خانگی میتواند نقش عمدهای را در اشتغال زنان ایفا کرده و بسیار مؤثر و مفید واقع شود. (احمدی و دیگران، 1385 ص.2)