دورکاری یا انجام کار در جایی غیر از دفتر سازمان (در خانه، دفاتر مشتریان، دفاتر ماهوارهای و در جادهها) بر این اساس مطرح میشود که به جای حرکت کارکنان به سوی محل کار، کار به سوی کارکنان فرستاده شود. دورکاری برای سازمان، فرد دورکار و همچنین جامعه مزایایی دارد. البته دارای معایبی نیز هست که پیشرفت فنّاوری به کاهش معایب آن کمک کرده است.
در بررسی جهانی انجام شده توسط AT&T در جولای 2003 مشخص شد که حدود 80% شرکتهای سراسر دنیا با افزایشی 54 درصدی انتظار دارند طی دو سال آینده کارکنانی داشته باشند که به دورکاری بپردازند. همچنین انتظار میرود شرکتهای مورد مطالعه حمایتهای مادی و اقتصادی خود را از دورکاری تا 32% افزایش دهند (Hodson, 2005)؛ این نظرسنجی سائقهای اصلی افزایش تمایل به دورکاری در مقیاس جهانی همچون (آ) دسترسی شبکهای بهتر به مکانهای دوردست، (ب) امکانات ارتباطی بهتر و (ج) جهانیشدن عملیات کسبوکار را نیز شناسایی کرد. انتظار میرود که تا سال 2008 حدود 100 میلیون نفر دست کم یک روز در ماه دورکاری کنند که بیشتر این افراد در ایالاتمتحده زندگی میکنند (Shayo et al, 2007, P. 197). انجمن و شورای بینالمللی دورکاری (ITAC) نتایج نظرسنجی را منتشر کرد که نشان میدهد بیش از 24 میلیون آمریکایی (حدود 20% نیروی کار) دورکاری در خانه را انجام میدهند که این رقم 100% نسبت به کسانی که در سال 1997 دورکاری در خانه انجام میدادهاند افزایش پیدا کرده است (ITAC, 2004). بهطور متوسط این کارکنان 40.2 سال سن و درآمد سالانه 51000 دلار داشتهاند. 60% متأهل و 46% صاحب فرزند بودهاند. به گفته سازمان حملونقل آمریکا انتظار میرود شمار دورکاران در ایالاتمتحده تا سال 2020 به 50 میلیون نفر برسد (Shayo et al, 2007, P.197).
تعریف دورکاری
به گزارش انجمن و شورای بینالمللی دورکاری (ITAC) دورکاری هنگامی صورت میگیرد که کارکنان مجاز به کار در خانه، دفاتر مشتریان، دفاتر ماهوارهای و در جادهها باشند. بحث دورکاری بر این اساس مطرح میشود که بهجای حرکت کارکنان بهسوی محل کار، کار بهسوی کارکنان فرستاده شود. بیست سال پیش این بدان معنی بود که افراد میتوانند بهجای آنکه به محل کار خود بروند از خانههای خود دورکاری کنند؛ اما با پیشرفتهای اخیر در فنّاوری اطلاعات و ارتباطات این امکان برای افراد به وجود آمده است که در مکآنهای دوردست دیگری همچون مراکز محلی، هتلها و کافینتها دورکاری کنند. آنها میتوانند حتی درحالیکه در قطار یا نزد مشتری هستند کار کنند؛ بنابراین تعریف دورکاری شامل هر نوع کار از راه دور با استفاده از فنّاوریهای اطلاعات و ارتباط از راه دور میرود (DTI, 2003; Shayo et al, 2007, PP. 197-198).
بحران نفتی سال 1973 که منجر به افزایش زیاد قیمت نفت شد، رکود اقتصادی و کاهش اشتغال در بخشهای تولیدی و افزایش جمعیت فعال در مشاغل مرتبط با اطلاعرسانی، کوچکسازی سازمانها در دهه 1980 باعث ایجاد علاقه به دورکاری گردید. بهمرور زیرساختهای مخابراتی گسترش پیدا کرد و فنّاوری رایانهها و قابلیتهای پردازش اطلاعات نیز که بستر ارتباطات از راه دور را فراهم میکرد پیشرفتهای قابلتوجهی پیدا کرد از طرفی هزینهها نیز پایین آمد. این بستر زمینه را برای دورکاری فراهم کرد (walls and Safirova, 2004). نایلز اولین کسی بود که به تحقیق در این خصوص پرداخت و مفهوم دورکاری را وارد ادبیات علمی و اقتصادی کرد. وی و همکارانش دورکاری را راهی برای کاهش مصرف سوخت در زمان بحران نفت میدانستند و تخمین زدند که اگر از هر هفت مسافر شهری یک نفر حذف شود آنگاه دیگر نیازی به واردات نفت نخواهد بود (Nilles et al, 1976). تافلر در کتاب موج سوم خود این کتاب با دیدی بسیار گسترده تمدن را به سه مرحله تقسیم کرده است. موج اوّل: عصر کشاورزی، موج دوم: عصر صنعتی و موج سوم: عصر الکترونیک. وی فنّاوری جدید و کممصرف منطبق با نظام انرژی جدید، صنایع پویا و پیشرفته که تحت کنترل از نظر آثار اجتماعی و زیست بومی قرار دارند و بر پایه دانش استوارند همراه صنایع نه چندان پویا ولی پیشرفته که در مقیاس کوچکتر و انسانیتر عمل میکنند را عناصر عصر الکترونیک دانست و پیشبین کرد در آینده تعداد بسیار زیادی از افراد به دورکاری خواهند پرداخت. (تافلر، 1366).
کینزمن در سال 1987 کتابی تحت عنوان دورکاران منتشر کرد و در آن بهپیش بینی انقلابی در کار و شکلگیری کار انعطافپذیر پرداخت و تأکید کرد دورکاری افزایش مییابد و تعداد فزایندهای از افراد جلب دورکاری خواهند شد، چراکه از نظر انعطافپذیری، استقلال و سطح رضایت شغلی و مزایای زیادی دارد (Kinsman, 1987).
در طی دهه 1980 و با اخراج کارمندان از شرکتها، بسیاری از افراد به خویشفرما تبدیل شدند و برخی دورکاری را در پیش گرفتند تناسب با این موج افزایش توجه به دورکاری، معماری خانهها نیز تغییراتی پیدا کرد و خانههایی ساخته شد که دارای دفتر کار بودند و بهعنوان محلی برای انجام کار و همچنین ملاقات با مشتریان و اربابرجوع مور استفاده قرار میگرفت. پیشبینی میشد که دفتر کار مجازی در بسیاری از صنایع به یک نرم تبدیل میشود و دورکاری شکل غالب سازماندهی شاغل در آینده خواهد بود. هادسن در گزارش شرکت بریتیش تلکام با عنوان اقتصاد دورکاری ادعا میکند که با تحقیقی که در مورد 250 سازمان بزرگ در کشور انگلستان که از روش دورکاری استفاده کرده و کارکنان دورکار استخدام کردهاند، متوسط افزایش بهر هوری 45 درصد به دست آمده است (Hodson, 1993).
پژوهش در انگیزه کارکنان برای شرکت در برنامههای دورکاری در درجه اول روی برنامهریزی انعطافپذیر و کاهش رفتوآمد متمرکز شده است. کارکنان ممکن است به دلیل دستیابی به انعطافپذیری برنامهریزی و درنتیجه رسیدن به توازن بهتر بین کار و زندگی خانوادگی به دورکاری تمایل داشته باشند (Haddon,1998; Olson and Primps,1984). کارکنانی که در فاصلهی طولانی از محل کار خود زندگی میکنند ممکن است بخواهند بار رفتوآمد خود را کاهش دهند یا از بین ببرند (Mokhtarian and Salomon, 1997; Stanek and Mokhtarian, 1998). رهایی از وقفههای کاری ناخواسته نیز انگیزه برخی از کارکنان به ترجیح دورکاری است (Bailey and Kurland, 2002).
دورکاری به دلیل نیازهای سه حوزه افزایش یافته است؛ کارکنان، سازمانها و جامعه. نخست آنکه تغییرات قابلتوجه در ساختار خانواده باعث شده کارکنان خواستار مقررات کاری انعطافپذیرتری باشند. خانوادههای سنتی با شوهر شاغل و همسر خانهدار به 10% از خانوادههای آمریکایی کــاهش یافته است (SchePP, 1990). رشد خانوادههای دو شغلی که شامل خانوادههایی با فرزندان کوچکتر از سنین دبستان، فرزندان بزرگتر و خانوادههایی با یک همسر با والد وابسته نیز میشود؛ ممکن است تعارض کار- خانواده را افزایش دهد که موجب تلاش برای اجرای نقشهای متعدد بهعنوان شاغل، همسر و پدر یا مادر میشود. دورکاری به کارکنان اجازه میدهد وظایف وقتگیر و بیفایدهای مانند رفتوآمد به محل کار را از بین ببرند و امکان ترتیبات کاری انعطافپذیر را فراهم میسازد. دورکاری همچنین انعطافپذیری بیشتری در مورد مکان و زمان اتمام کار به همراه دارد (Shayo et al, 2007, P. 198).
تغییرات نگرشی همچنین به تقاضا برای گزینههای کاری منعطفتر منجر شده است. خودخواهی و مادیگرایی مشخصه دهههای 1980 و 1990 نگرانی نسبت به زندگی شخصی و خانوادگی را بیشتر کرده استWright, 1993; Eckersley, 2004) ). کارکنان به دنبال این هستند که در محیط دلپذیرتری زندگی کنند، اوقات فراغت کافی داشته باشند و برای خانواده خود وقت بگذارند. آنها بیشتر درباره کیفیت زندگی نگران هستند و به دنبال ترتیبات شغلی هستند که به آنها اجازه دهد به خواستههای خود برسند؛ بنابراین بحث دورکاری میتواند رسیدن به تعادل بین کار وزندگی شخصی را برای افراد آسانتر کند (Shayo et al, 2007, P. 198).
فشار به سمت کاهش هزینهها و بهبود بهرهوری نیز سازمانها را بهسوی اتخاذ برنامههای دورکاری رهنمون میکند (Vega, 2005). کارکنان هنگامیکه حتی بهصورت پارهوقت دورکاری در خانه را انجام دهند سازندهتر خواهند بود و زندگی شخصی بهتری خواهند داشت. علاوه بر این هزینههای ثابت دورکاری از هزینههای دفاتر کار معمولی پایینتر است (Shayo et al, 2007, P. 198).
از آغاز پژوهشهای دورکاری در اوایل دهه 1980 طیف وسیعی از مطالعات، انواع موضوعات مرتبط با آثار دورکاری بر افرا، سازمانها و جوامع را موردبررسی قرار دادهاند. بهطورکلی این مطالعات دورکاری را از دو دیدگاه بررسی کردهاند؛ چشمانداز کارفرما (عرضه) و نظر کارکنان (تقاضا). محققان دورکاری معتقدند که کارفرمایان ابتدا جهت کاهش هزینههای املاک و مستغلات (Frolick et al.,1993; Olson,1981) و کاهش هزینههای نیروی کار از طریق بهبود بهرهوری، کاهش ترک خدمت و واگذار کردن کار (Apgar,1998; Bailey and Kurland,2002) به دورکاری روی آوردند. بهاینترتیب کارفرمایان میتوانند از دیدگاه کارکنان خود و عموم مردم بهعنوان شهروندان سازمانی خوب به شمار آیند؛ زیرا در زمینه فرصتهای دورکاری امکان انطباق بیشتری با قانون حمایت از معلولین و قانون هوای پاک خواهند داشت. با اینحال برخی از کارفرمایان تمایلی ب استفاده از دورکاری ندارند؛ زیرا مدیران آنها معتقدند هماهنگی برنامههای دورکاری بیشازحد پیچیده است و سازمان کنترل کافی خود را بر کارکنان از دست خواهد داد (Huws et al., 1990).
مزایای دورکاری
مطالبات اجتماعی در زمینه هشیاری زیستمحیطی عامل سوم کمککننده به تقاضا برای کار انعطافپذیرتر است. در ایالاتمتحده دورکاری به سازمانها کمک میکند به الزامات قانونی قانون هوای پاک و قانون حمایت از معلولین رسیدگی کنند. قانون هوای پاک شرکتهای بزرگ را ملزم میکند رفت و آمد روزانه اتومبیلها به محل کار را کاهش دهند. اجازه کار از خانه به کارکنان سازمانها را کمک میکند. از این قانون پیروی کنه. قانون حمایت از معلولین نیز سازمانها را ملزم میسازد امکانات رفاهی مناسب برای کارکنان معلول خود فراهم آورد تا آنها بتوانند با آسودگی کار خود را انجام دهند. اجازه دورکاری به افراد با مشکلات جسمی سازمانها را در پیروی از این قانون نیز کمک میکند. کار انعطافپذیر همچنین امکان اجرای برنامه مقابله با حوادث را برای سازمان فراهم میکند (Shayo et al, 2007, P. 198).
همچنان که نگرانیهای عمومی برای محیطزیست افزایش مییابد، افراد و سازمانها تؤاما تلاش میکنند تصمیمات هشیارتری نسبت به محیط بگیرند. دورکاری تعداد افرادی را که بهسوی محیط کار میروند را کاهش میدهد؛ بنابراین به تراکم ترافیک کمتر و آلودگی هوای کمتر کمک میکند (Cho et al., 2002). این بهنوبه خود با توجه به تأثیر بر کاهش بیماریهای ریوی، عوارض قلبی و عروقی، بیماریهای عصبی و بیماریهای شغلی منجر به بهبود وضع سلامت میشود (Yoganathan and Rom, 2001).
به نظر میرسد شرکتها استفاده از بهبود بهرهوری و کاهش هزینه را برای توجیه کار از راه دور بیشتر به کار میبرند تا بهعنوان یک منطق قوانین یا بازدارنده حوادث. شرکتها همچنین استناد میکنند که پیشرفتهای جدید در فنّاوری کامپیوتر، مدیران IT را قادر میسازد تا راه دور، دور کاران را پشتیبانی کرده و کامپیوترها و دیگر فنّاوریهای آفیس خانه دور کاران را عیبیابی کنند. کارفرما بهرهوری بیشتری به دست میآورد به این دلیل که از طریق دورکاری تأخیر و دیرکرد صفر میشود، دورکاران زمان کمتری برای بیماری یا بحران خانواده تقاضا میکنند و به خاطر منبع بزرگتر نیروی کار استخدام بهبود مییابد، نرخ فرسایش کمتر و یارانههای کمتر برای پوشش حملونقل، پارکینگ، یا سرویس غذا لازم میشود. کارمند نیز منتفع میشود از طریق وقفه کار کمتر، اجتناب از سختیهای سفر، افزایش ایمنی شخصی، توانایی رسیدگی به مسائل خانواده و کاهش نیاز به خدمات مراقبت از کودک و / یا سالمندان. جامعه نیز مالیات کمتری پرداخت میکند و سلامت بیشتری به دست میآورد از طریق کاهش هزینههای خدمات وسایل نقلیه برای جادهها، کاهش هزینههای نگهداری جادهها و انتشار گاز و نیاز کمتر به ساخت و حفظ حالتهای جایگزین حملونقل (Vega, 2003).
درحالیکه بحث دورکاری تاکنون به راه خل مناسبی در حرفههای متعدد تبدیل شده است اکنون به سرعت به یک عامل مهم در امر حسابداری و حسابرسی تبدیل میشود. در یک بررسی در سال 2003 یک سوم از CFOها اعلام کردند که اجازه دادن به کارکنان برای دورکاری و حفظ برنامه کار انعطافپذیر مهمترین عامل در جذب حسابداران برتر به شمار میآید.- حتی از میزان دستمزد هم مهمتر!- علاوه بر این 50% از CFOها اعلام کردند که تا سال 2006 به کارکنان حسابداری خود اجازه دورکاری و ارتباط از راه دور را خواهند داد (Hunton and Ken Harmon, 2004).
فنّاوریهای امروزی فرصتهایی برای کارکنان و سازمانها خلق میکند تا بهصورت اثربخش، محدودیتهای جغرافیایی را پوشش دهند. آموزش اثربخش فنّاوری برای دورکاران، یکی از مهمترین عوامل زیربنایی در موفقیت دورکاری است. از چشمانداز سازمانی، مزایای دورکاری شامل هزینههای کاهش یافته (مثلاً فضای اداری)، کاهش غیب و جابجایی، افزایش اخلاق و بهرهوری نیروی کار و توانایی دستیابی به تعداد نیروی کار بیشتر زیرا وابستگی جغرافیایی به محل اداره کار کاهشیافته و حذف میشود. برای کارکنان نیز باعث کاهش استرس، انعطافپذیری بیشتر در مدیریت و ایجاد تعادل بین زندگی خانوادگی و کاری، رضایت شغلی بیشتر را به همراه دارد. محیط نیز از آن منتفع میشود زیرا با کاهش تعداد افرادی که در بین محل کار و زندگی در رفت و آمد هستند باعث میشود کاهش حجم جمعیت در سطح شهر میگردد (Venkatesh and Cheri, 2000).
معایب دورکاری
دورکاری علاوه بر مزایایی که دارد، دارای پیامدهای منفی نیز هست. ازجمله کاهش کنترل سرپرستی، جلوگیری از استفاده از تیمهای کاری هزینههای ارتباطی و فنّاوری اضافی و کاهش بجا و مناسب بودن تکمیل کار. مهمترین عیب دورکاری، جداسازی اجتماعی است که اغلب توسط دورکاران تجربه میشود که دیگر نمیتوانند با همکارانشان در محیط سازمانی تعامل داشته باشند. اگرچه تعامل چهره به چهره با همکاران را بهسختی میتوان بهطور کامل تقلید کرد اما پیشرفتهای اخیر در فنّاوری، توانایی اتصال به تراکنشهای اجتماعی و کاری را ارتقا داده است (Venkatesh and Cheri, 2000).
برخی عوامل منفی نیز با دورکاری ارتباط داده شده است. برخی کارکنان نیاز قوی برای تعامل مستقیم با دیگران دارند. در کارکنانی ک چنین وابستگی بالایی دارند دورکاری میتواند بهطور معنیداری به عواقب منفی منتهی شود. یکی دیگر از نتایج بالقوه منفی از دست دادن درک از وضعیت است. گزارش شده که برخی از کارکنان بهعنوان یک کارمند از راه دور احساس کردهاند رانده شده و شاید برای منافع موردنظر از جملهی افزایش حقوق و تبلیغات نادیده گرفته شدهاند (Baumeister and Leary, 1995; Olson and Primps, 1984). (Hunton and Ken Harmon, 2004).
مسئولان آموزش سازمانی میتوانند آموزش مبتنی بر بازی را به دورههای آموزشی دورکاران اضافه کنند. این روش آموزش و پذیرش فنّاوریهای مهم را تسهیل کرده و درعینحال هزینه آموزش را نیز کاهش دهد. آزمایشهایی قبلی آموزش دورکاران نیاز به توسعه همزمان مهارتهای تیمی و فنی را نشان میدهد (Crandall & Wallace, 1998). تمرکز بر این مهارتها بهصورت همزمان میتواند کمک کند به آشنا کردن دورکاران با روشهای اثربخش تعامل با کارکنان و نهایتاً منجر به کاهش انزوای اجتماعی شود که دورکاران تجربه میکنند (Venkatesh and Cheri, 2000).
مدل رفتاری دورکاری

هانتون و هارمون (2004) با اقتباس از مدل هانتون و پریز (1994) مدل رفتاری دورکاری را توسعه میدهند که درحالیکه مدل اصلی به مشارکت و پذیرش کاربر پرداخته است، بسیاری از ساختارها و روابط مشابه در TBM نیز اعمال گردیده است.
مدل رفتاری دورکاری در آغاز نشان میدهد که سیاستهای دورکاری مطرح شده توسط یک سازمان تنظیم مجموعهای مجاز از گزینههای دورکاری را دیکته میکند. بسته به عوامل مختلف انگیزشی فردی، کارکنان با توجه به سیاستهای دورکاری تصمیمات شخصی خود را خواهند داشت.(رفتارهای دورکاری) بهعنوان مثال، کارکنان میتوانند تصمیم بگیرند که آیا دورکاری کنند، یا کجا دورکاری را انجام دهند یا هر چند وقت یکبار به دورکاری بپردازند (Hunton and Ken Harmon, 2004).
از دورکاری میتواند مزایای شناختی مثبتی حاصل شود. سه اثر شناختی کلیدی از دورکاری فعالسازی، بازده و جریان شناختی است.
فعالسازی شناختی به حالت فرد از هوشیاری ذهنی و هیجان اشاره دارد. کارایی شناختی انعکاسدهنده سهولت تمرکز بر روی کارها است و جریان شناختی نشان میدهد که چگونه بهراحتی میتوان بر روی کاری که پس از قطع آن تمرکز کرد. به دنبال بحث از عوامل انگیزشی مربوط به دورکاری، مدیریت شخصی مؤثر گزینههای دورکاری به احتمال زیاد این شناخت را بهینهسازی خواهد کرد، درنتیجه بهبود نتایج فردی و سازمانی را به دنبال خواهد داشت (Hunton and Ken Harmon, 2004).
دورکاری میتواند تأثیرگذار و تأثیرپذیر باشد. سه عامل مؤثر در ارتباط با دورکاری، رضایت از دورکاری؛ رضایت خانگی و رضایت شغلی است. درحالیکه شواهد پژوهشی در مورد تأثیر دورکاری بر این عوامل مخلوط است (Bailey and Kurland, 2002) بااینحال این عوامل در غالب متون مطالعاتی مسلط و کلیدی بهبود درک ما از ارتباط بین انتخابهای دورکاری و نتایج تبعی میباشند (Hunton and Ken Harmon, 2004; Pinsonneault and Boisvert, 2001).