«قوانین و مجوزهای کسبوکار خانگی»، مجموعهای از قواعد، دستورالعملها و مقررات هستند که توسط نهادهای قانونگذاری، نظارتی و یا دولتی دستاندر کار مرتبط با ساماندهی مشاغل خانگی وضع و اجرا میگردند (Simpson & Weiner, 1989).
طی سالیان اخیر، موضوع بهبود فضای کسب از طریق ایجاد مشاغل خانگی، به همراه حمایت قانونی از کنش سرمایهگذاری از این گروه از مشاغل، به یکی از دغدغههای جدی نخبگان و نهادهای سیاستگذار بدل شده است. اهتمام به این موضوع از سوی نهادهای قانونگذار و اجرایی، از الزامات اساسی رشد و توسعه اقتصادی است و اثرات پرباری بر نشاط و توسعه اقتصادی کشورها به همراه خواهد داشت (Halbert & Ingulli, 2011).
برخی از مفاهیم در قوانین و مجوزهای مربوط به کسبوکارهای خانگی
در ادامه برخی از پرکاربردترین مفاهیمی که در قوانین و مجوزهای مرتبط با کسبوکارهای خانگی به آنها اشاره شده است، معرف میشوند:
کسبوکار خانگی: بنا به تعریف، یک کسبوکار وقتی یک «کسبوکار خانگی» محسوب میگردد که اکثر وظایف کسبوکار توسط اپراتورهای خانگی انجام گیرد و یا کسبوکاری که محلی جز در اجاره و مالکیت اپراتورهای خانگی، برای آن فرض نشده باشد (Redmond & Wake, 2010) و از نظر قوانین و مقررات داخلی کشور، منظور از مشاغل یا کسبوکارهای خانگی، آندسته از فعالیتهایی است که با تصویب قانون ساماندهی مشاغل خانگی، توسط عضو یا اعضاء خانواده در فضای مسکونی در قالب یک طرح کسبوکار بدون مزاحمت و ایجاد اخلال در آرامش واحدهای مسکونی همجوار شکل میگیرد و منجر به تولید خدمت و یا کالای قابل عرضه به بازار خارج از محیط مسکونی میگردد (مجلس شورای اسلامی، 1389).
در برخی از کشورها از جمله ایالات متحده آمریکا که کسبوکارهای خانگی بسیار رشد و توسعه داشته است؛ قوانین دولتی برای کسبوکارهای خانگی، این گروه از کسبوکارها را، کسبوکارهایی معرفی مینماید که در محل اقامت کاسب کار خانگی انجام پذیرفته و اداره مرکزی دیگری برای آن وجود ندارد (Beale, 2004).
کارگاه خانگی: منظور از یک کارگاه خانگی، کارگاهی است که استقرار آن در منزل مسکونی شخص در یک اتاق مستقل بهعنوان محل انجام فعالیت اختصاص یافته باشد و توسط سرپرست یا یکی از افراد خانوار اداره شود (وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، 2011).
کارآفرین، کارفرما و مجری کسبوکار خانگی: بنا به تعریف، یک «کارآفرین خانگی»، فردی است که دارای ایده و فکری جدید میباشد و با بسیج منابع از طریق فرآیند ایجاد کسبوکار خانگی که توام با مخاطره مالی، اجتماعی و حیثیتی است محصول و خدمت جدید به بازار ارائه میکند (احمدپور داریانی و مقیمی, 1385، ص73).
بنا به تعریف قانون، «مجریان کسبوکارهای خانگی» اشخاصی حقیقی یا حقوقی هستند که آمادگی اجرای طرحهای مشاغل خانگی را بهصورت پشتیبان و یا بهصورت مستقل دارا هستند (بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران، 1389).
از سوی دیگر، «کارفرما در یک کسبوکار خانگی»، شخصی است حقیقی یا حقوقی که مسئولیت اداره کارگاه و پرداخت حقوق و مزایای افراد به کار گماشته شده را بر عهده دارد (وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، 2011).
پشتیبان و حمایت کننده از کسبوکارهای خانگی: منظور از افراد پشتیبان، اشخاص حقیقی یا حقوقی هستند که مسئولیت حمایت از تعدادی از شاغلین خانگی را در کل فرآیند تولید و ارائه خدمات، اعم از آموزش، تهیه و توزیع مواد اولیه و ابزار کار (حسب مورد)، مشاوره، طراحی، نوآوری، بستهبندی، بازاریابی و فروش به عهده بگیرند (بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران، 1389).
عوامل زیانآور در محیط یک کسبوکار خانگی: عوامل زیانآوری که در محیط کسب و کار خانگی تولید شده و شاغلین در معرض آن قرار می گیرند، عبارتاند از:
- عوامل فیزیکی (صدا، ارتعاش، نور، گرما و رطوبت، سرما، فشار، پرتو و موارد مشابه)؛
- عوامل شیمیایی (گاز و بخار، دود، گرد و غبار، حشرهکشها و سایر سموم و مواد شیمیایی مضر)؛
- عوامل بیولوژیکی(قارچ، انگل، باکتری، ویروس و موارد مشابه) (وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، 2011).
ضوابط احراز مجوز برای ایجاد یک کسبوکار خانگی
در ایران، یک کسبوکار خانگی برای آغاز فعالیت تجاری خود باید این شرایط را احراز نماید:
1- داشتن شرایط عمومی و اختصاصی؛
2- ارائه درخواست توسط متقاضی به دستگاه اجرایی ذیربط؛
3- تکمیل فرمهای مربوط و ارائه طرح توجیهی توسط متقاضی؛
4- ارائه مستندات مربوط به سهم آورده متقاضی (برای اشخاص پشتیبان)؛
5- بررسی درخواست و طرح متقاضی توسط دستگاه اجرایی؛
6- تأیید طرح از سوی دستگاه اجرایی و صدور مجوز (بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران، 1389).
قوانین و مقررات مرتبط با ساماندهی و حمایت از مشاغل خانگی
در کشور ما، قانون ساماندهی و حمایت از مشاغل خانگی، مشتمل بر دوازده ماده و شش تبصره میباشد و توسط مجلس شورای اسلامی به تصویب رسیده و از سوی شورای نگهبان تأیید گردیده است. هدف از این قانون، دستیابی به مقاصد زیر میباشد:
الف- شناسایی و توسعه ظرفیتهای کسبوکار خانگی در جهت توسعه فرصتهای شغلی؛
ب- ایجاد توازن بین مسئولیت خانوادگی و اشتغال اعضاء خانوار؛
ج- کاهش هزینههای تولید و خدمات برای حضور فعال و مستمر در بازار رقابت؛
د- افزایش بهرهوری سرمایه و صرفهجویی در هزینههای جانبی اشتغال و افزایش درآمد خانواده؛
ه- ارتقاء مدیریت کسبوکار خانگی از طریق پیوند با بنگاههای بالادستی و تشکلهای خوشهای، اتحادیهها، تعاونیها و صنوف؛
و- تسهیل مقررات مربوط به کسبوکار خانگی (بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران، 1389).
در این قانون، ضمن تکلیف برای دولت بهمنظور تسهیل فعالیت کسبوکارهای خانگی و ارائه تعریفی جامع از کسبوکارهای خانگی که قبلاً به آن اشاره گردید؛ وظایف، مسئولیتها و اختیارات زیر برای تصمیمسازان مرتبط با این حوزه از اشتغال برشمرده شده است:
1- تعیین سیاستهای اجرائی مشاغل خانگی؛
2- تعیین راهکارهای پیوند کسبوکار خانگی با بازار سرمایه بیرونی اعم از داخلی و بینالمللی؛
3- ایجاد هماهنگی در دستورالعملهای حمایتی و نظارتی دستگاههای اجرایی ذیربط در مورد مشاغل و کسبوکارهای خانگی؛
4- ارزیابی مستمر نقش اجتماعی و اقتصادی مشاغل خانگی در توسعه ملی؛
5- بررسی راهکارهای حمایتی مالی و تسهیلاتی از مشاغل خانگی؛
6- بررسی پیشنهادهای دستگاههای اجرایی و کارگروههای استانی جهت اتخاذ تصمیمات مقتضی؛
7- ارزیابی عملکرد دستگاههای ذیربط در اجرای مصوبات قانونی و مقررات حمایتی از مشاغل و کسبوکار خانگی؛
8- تهیه دستورالعمل صدور مجوز مشاغل خانگی (مجلس شورای اسلامی، 1389).
در این قانون همچنین، تصریح میشود که نیروهای کار خانگی، میتوانند در سه سطح زیر فعالیت خود در کسبوکارهای خانگی را به انجام رسانند:
1- انجام فعالیت، بهصورت کارمزدی برای کارفرمای خارج از محیط مسکونی؛
2- انجام فعالیت مستقل اعم از تأمین مواد اولیه تا عرضه محصول به خارج از محیط مسکونی؛
3- انجام فعالیت بهصورت تعاونی، اتحادیه و یا مشارکت با بنگاههای بالادستی تأمین کننده مواداولیه و عرضه محصول آنان در بازار، ترجیحاً بهصورت کسبوکار خانگی (مجلس شورای اسلامی، 1389).
براین اساس، مبادرت به کسبوکار خانگی توسط کارکنان خانگی، با شرایط زیر امکان پذیر است:
- انجام کار صرفاً توسط عضو یا اعضاء خانواده در واحد مسکونی؛
- تناسب حجم تولید با شرایط و فضای واحد مسکونی؛
- عدم ایجاد آلودگیهای زیست محیطی، صوتی و بصری و رعایت کامل حقوق همسایگان؛
- عرضه و فروش محصول (کالا و خدمات) در خارج از واحد مسکونی؛
- عدم تردد غیرمتناسب با فضای محل سکونت بهویژه در مجتمعهای مسکونی؛
- مجاز بودن و تناسب شغل با محیط مسکونی (بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران، 1389).
همچنین، پارهای از ضوابط بهداشتی که برای حمایت از نیروهای کار خانگی پیشنهاد گردیده است، عبارتاند از:
1. کارفرمایان مکلف هستند کلیه استانداردها، اصول و مقررات ارگونومی را در ارتباط با ایستگاه کار، ابزار کار، وضعیت بدن حین انجام کار و حمل صحیح بار در کارگاه خانگی رعایت نماید؛
2. کارفرمایان کارگاههای خانگی مؤظفند وسایل حفاظت فردی متناسب با نوع کار را برای کلیه افرادی که در کارگاه اشتغال دارند تأمین نمایند؛
3. کارفرمایان کارگاههای خانگی مؤظفند امکانات لازم جهت آموزش نحوه بکارگیری صحیح وسایل حفاظت فردی را برای شاغلین تأمین و بر کاربرد صحیح آن در طول کار نظارت نمایند؛
4. کلیه کارفرمایان کارگاههای خانگی مؤظفند نسبت به آموزش افراد تحت پوشش خود در زمینه مسائل بهداشتی اقدام نمایند؛
5. کارفرمایان کارگاههای خانگی مؤظفند، حداقل سالی یکبار امکانات لازم جهت انجام معاینات شغلی شاغلین تحت پوشش خود را فراهم نمایند (وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی, 2011).
شیوه نظارت بر کسبوکارهای خانگی
نظارت بر کسبوکارهای خانگی ارتباط بسیار نزدیکی با پرداخت تسهیلات به این گونه از کسبوکارها داشته و در سه سطح صورت میگیرد:
الف- نظارت قبل از پرداخت تسهیلات: این سطح نظارت، شامل موارد زیر میباشد:
بررسی و اطمینان از داشتن مهارت، تجربه لازم، اهلیت فرد توسط دستگاه اجرایی.
بررسی دقیق طرح پیشنهادی توسط دستگاه اجرایی.
نظارت برتنظیم قرارداد میان پشتیبان و شاغلین تحت پوشش.
ب- نظارت حین پرداخت تسهیلات که بررسی توجیه فنی- اقتصادی طرح توسط بانک را شامل میگردد؛
ج- نظارت پس از پرداخت تسهیلات که شامل این موارد است:
نظارت بر نحوه هزینه کرد تسهیلات توسط بانک؛
نظارت دستگاه اجرایی بر جذب افراد تحت پوشش در طرحها از سوی پشتیبان؛
نظارتهای ادواری بر طرحها توسط دستگاه اجرایی (دریافت گزارش از پشتیبان در فواصل زمانی معین)؛
بازدید از منازل مسکونی محل اجرای طرح، توسط پشتیبان و دستگاه اجرایی بهصورت موردی. و حداکثر 3 بار در طول دوره تولید و متناسب با نوع محصول (بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران، 1389).
تسهیلات اعطایی به کسبوکارهای خانگی عبارتاند از:
1- استفاده از بازار محلی شهرداری جهت عرضه محصولات خانگی؛
2- عضویت در شرکت سهامی عام خوشهای تخصصی کسبوکار خانگی؛
3- معافیت از عوارض اداری و تجاری تعیینی و مصوب؛
4- عدم نیاز به تغییر کاربری مسکونی؛
5- ضوابط حمایتی دولتی در زمینههای مالیات، تأمین وام قرض الحسنه اشتغال، حق بیمه خویش فرما، تعرفه مصرف آب، برق و سوخت مصرفی (مجلس شورای اسلامی، 1389).
ضوابط بهداشتی کارگاههای خانگی
برخی از مواردی که از نظر بهداشتی برای کسبوکارهای خانگی مقرر شده است؛ عبارتاند از:
1. کارگاههای خانگی نبایستی بههیج وجه مزاحمتی برای همسایگان و منازل مسکونی مجاور ایجاد کند؛
2. دیوارها و سقف کارگاه خانگی طوری ساخته شود که از نفوذ عوامل زیانآور به خارج کارگاه جلوگیری شود؛
3. کف کارگاه باید همواره بدون حفره و شکاف و قابل نظافت و شست و شو باشد؛
4. دیوارها باید صاف، بدون ترک خوردگی، تمیز و به رنگ روشن باشد؛
5. در کارگاههای خانگی که با مواد شیمیایی سر و کار دارند یا طبیعت کار طوری است که باعث آلودگی و روغنی شدن کف و دیوارها میشود این بخشها باید قابل شست و شو باشد و کف آن دارای شیب مناسب بهطرف کف شوی باشد؛
6. کارگاه باید دارای روشنایی مصنوعی و طبیعی مناسب باشد؛
7. شیشه، درب و پنجره کارگاه باید بدون شکستگی و تمیز باشد و کلیه درب و پنجرهها ی باز شونده به سمت فضای آزاد مجهز به توری باشد؛
8. کلیه کارگاههای خانگی به تناسب کار و تولید خود باید دارای محل مناسب جهت انبار مواد اولیه و محصول نهایی باشد؛
9. کارگاههای خانگی که به پرورش جانوران و موجودات زنده اشتغال دارند بایستی فضولات کارگاهی را متناسب با ضوابط بهداشتی مندرج در آیین نامه اجرایی پسماند کشاورزی دفع نمایند؛
10. آب آشامیدنی و مصارف بهداشتی باید منطبق بر استانداردهای بهداشتی و مورد تأیید وزارت بهداشت باشد؛
11. کارگاههای خانگی بایستی مجهز به سطل زباله درب دار، قابل شستشو و زنگ نزن باشد؛
12. جمعآوری و دفع فاضلاب باید بهگونهای انجام گیرد که ضمن رعایت کلیه استانداردها و مقررات محیط زیستی، سلامت شاغلین در این گونه تأسیسات نیز تأمین گردد؛
13. کارفرما مکلف است جعبه کمکهای اولیه با حداقل وسایل مورد نیاز و متناسب نوع فعالیت که در کارگاه انجام میشود در کارگاه تهیه نماید؛
14. کارفرما مکلف است وسایل اطفاء حریق متناسب با نوع فعالیت کارگاه و فرآیندها و محصولات تولیدی تأمین نموده و نحوه استفاده از آن را به کارگران آموزش دهد؛
15. کارفرما مکلف است تهویه متناسب با نوع فعالیت کارگاه و فرآیندها و محصولات تولیدی پیش بینی نماید (وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، 2011).
فهرست برخی از کسبوکارهای خانگی مجاز از دیدگاه قانون ساماندهی و حمایت از مشاغل خانگی
بهموجب یکی از مواد قانون ساماندهی و حمایت از مشاغل خانگی، وزارتخانه مسئول در این حوزه، مؤظف است مشاغل و کسبوکارهای خانگی را با کمک دستگاههای ذیربط، شناسایی و فهرستی از کسبوکارهای خانگی مجاز تهیه نماید (مجلس شورای اسلامی، 1389).
بر این اساس مشاغل خانگی در حوزههای صنایع دستی و فرش دستباف؛ امور تولیدات دامی، شیلات، صنایع تبدیلی و تکمیلی کشاورزی، عشایری، امور تولیدات گیاهی؛ تولیدی (صنعت و خدمات) و فعالیتهای فرهنگی و هنری طبقهبندی میگردند که در ادامه هر یک از حوزههای برشمرده شده از دیدگاه قوانین و مقررات، به تفصیل تشریح میگردند:
الف. صنایع دستی: این حوزه از کسبوکارهای خانگی، در بردارنده طبقههای زیر میباشد:
1- نساجی سنتی: این طبقه شامل بافت مواردی همچون ابریشم، احرامی، برگ، فرت، نرمه؛ شمد، جاجیم، موج، چادر شب، دارایی، زری، سجاده، سیاه چادر، عبا، مخمل، شال، نوار، وریس و حوله میباشد؛
2- بافتههای داری و زیراندازها: این گروه نیز شامل بافت گلیم، گبه، خورجین، حوربافی، پلاس، نمد، ورنی، زیلو، چنته و مفرش میباشد؛
3- پوشاک سنتی: برخی از مشاغل این طبقه عبارتاند از: البسه محلی، بافتنی سنتی (میل بافی)، گیوهبافی و گیوهدوزی، چوخهبافی، چوقابافی، چاروقبافی، عروسک بافی، قلاببافی، کلاه نمدی، جوراببافی و مجسمه محلی؛
4- چاپهای سنتی: که شامل مشاغلی مانند نقاشی روی پارچه و قلمکار میباشد؛
5- سفال، سرامیک و کاشی سنتی: این طبقه نیز مواردی نظیر سفالگری، سفال نقش برجسته، خرمهره سازی، ساخت کاشی زرین فام، کاشی مشبک، کاشی معرق، کاشی مینایی، کاشی هفت رنگ، کاشی روی لعابی، نقاشی زیر لعابی و نقاشی روی سفال را در بر میگیرد؛
6- صنایع دستی چرمی: که شامل جلدسازی چرمی، مصنوعات دستی چرمی، سراجی سنتی، سوخت یا طراحی بهصورت داغ روی چرم، معرق چرم، نقاشی روی چرم و حکاکی روی چرم میباشد؛
7- هنرهای دستی وابسته به معماری: گچبری سنتی، مقرنسکاری و آیینه کاری، از جمله مشاغل مطرح در این طبقه میباشند؛
8- صنایع دستی فلزی: مواردی مانند ساخت زیورآلات سنتی، علامت سازی، قفل سازی، قلمزنی، طلاکوبی، مشبک فلز، ملیلهبافی، مرصع کاری و حکاکی روی فلز در این طبقه جای دارند؛
9- صنایع دستی چوبی و فلزی: شامل ساخت احجام چوبی، حصیر بافی، بامبوبافی، خاتم کاری، خراطی، چیق بافی، حکاکی روی چوب، ساخت سازهای سنتی، سوخت روی چوب، کندهکاری روی چوب، گره چینی، معرق روی چوب، منبت چوب، ساخت مصنوعات چوبی و نقاشی روی چوب میباشند؛
10- صنایع دستی دریایی: که مشاغلی چون نقاشی روی صدف را در بر میگیرد؛
11- صنایع دستی سنگی: تراش سنگهای قیمتی، حکاکی روی سنگ، معرق سنگ و فیروزه کوبی از جمله مشاغل این طبقه میباشند؛
12- صنایع دستی مستظرفه: در این طبقه مشاغلی مانند پاپیه ماشه، تذهیب، تشعیر، صحافی سنتی، قطاعی و نگارگری ایرانی را میتوان نام برد؛
13- آبگینه: از جمله مشاغل این طبقه تراش روی شیشه، معرق شیشه، نقاشی روی و پشت شیشه و همجوشی شیشه است؛
14- پیشههای سنتی وابسته به صنایع دستی: که بهعنوان نمونه میتوان از رنگرزی سنتی، گلابتون سازی و رفوگری نام برد؛
15- رودوزیهای سنتی: این طبقه از مشاغل خانگی دربر دارنده دوخت پوستین، لایه، آیینه، ابریشم، پلیش، پولک، پیله، تسمه، تفرشی، چهل تکه، خامه، زری، زغره، ستاره، سرمه، سرافی، سکه، سوزن، شرابه، شمسه، صدف، قلاب، قیطان، کتیبه، مخمل، مرصع، مروارید، ملیله، نوار و موارد مشابه دیگر میباشد؛
ب. فرش دستباف و کسبوکارهای وابسته،
ج. امور تولیدات دامی، شیلات، صنایع تبدیلی و تکمیلی کشاورزی، عشایری و امور تولیدات گیاهی: این حوزه از کسبوکارهای خانگی شامل طبقات زیر میباشد:
1- فعالیتهای امور تولیدات دامی: مواردی همچون پرورشدهنده بوقلمون، اردک، کرم ابریشم، زنبور عسل و سایر حیوانات خانگی که گوشت، پوست و شیر آنها قابل استفاده میباشد، در این طبقه جای میگیرند؛
2- فعالیتهای شیلات: این طبقه شامل تکثیر و پرورش ماهیان زینتی و ماهی در استخرهای چندمنظوره میباشد؛
3- صنایع تبدیلی و تکمیلی بخش کشاورزی: مشاغلی همچون فراوری و بستهبندی سبزیجات فراوری محصول زعفران، بستهبندی زرشک، فراوری و بستهبندی انواع میوههای خشک، برشتهسازی و بستهبندی آجیل، فراوری و بستهبندی انواع جوانههای گندم، پاک کردن، فراوری و بستهبندی انواع دانههای روغنی، تولید و بستهبندی انواع ترشیجات و مربا، عسل، گلاب و عرقیات گیاهی، پخت انواع نان، نباتپزی، شیرینیپزی خانگی و سنتی، خرد کردن و بستهبندی قند، ابریشمکشی، تهیه انواع کودهای ارگانیک و فسیلی، بستهبندی تخممرغ و سایر موارد مشابه؛
4- فعالیتهای امور تولیدات گیاهی: که شامل فراوری، جمعآوری، بستهبندی و عرضه قارچ خوراکی، تولید گیاهان دارویی، تولید سبزی در گلخانههای چوبی، پرورشدهنده گل، تولید بذر پیاز، تولید زعفران، و مانند اینها میباشد؛
د. فعالیتهای تولیدی (صنعت و خدمات): این حوزه از مشاغل خانگی، طبقههای زیر را شامل میگردد:
1- صنایع نساجی، پوشاک و سراجی: کسبوکارهایی از قبیل دوخت لباس، سریدوز سرویس خواب، ملحفهدوزی، و موارد مشابه در این طبقه جای دارند؛
2- سایر مشاغل مرتبط با این حوزه: شامل مونتاژ اسباب بازی و لوازم پرورش فکری کودکان، مکرومه بافی، گوبلندوزی، عروسک سازی، ساخت جعبههای فانتزی، طناب بافی، گلسازی، مهرسازی، قالبسازی، توپدوزی پارچهای و چرمی، تعمیرکار تلفن همراه، تایپیست، حسابدار، طراح سازههای صنعتی و طراح سازههای ساختمانی میباشد؛
و. فعالیتهای هنری و فرهنگی: این حوزه در بردارنده فعالیتهایی از قبیل گرافیک، ویراستاری، مترجمی، تصویرگری کتاب، طراحی لباس، نویسندگی، برنامه نویسی، تدوینگری، نقاشی، خوش نویسی، بازاریابی، ساخت آهنگ، پژوهشگری، صفحهبندی، نمایهسازی، چکیده نویسی، تحلیلگر نرمافزار، طراح و معمار سیستم اطلاعات، کارشناس امنیت فاوا، خدمات بستهبندی، ساخت ماکت صحنه، کولاژ و تابلوسازی، عکاسی، نتنویسی، صدابرداری، حروفچینی و نظایر آن میباشد (وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی، 1389).