دانشنامه جامع علوم انسانی

دانشنامه جامع علوم انسانی

قدرت بازار

Market power
نویسنده

میزان تأثیر‌گذاری کسب‌وکارها در تصمیم‌های بازار است.

     قدرت بازار از قیمت نشأت می‌گیرد. قیمت‌ها همزمان دو کار مهم را انجام می‌دهند. اول اطلاعات (اطلاعات در مورد تقاضای مشتریان و هزینه عرضه‌کنندگان) را یکپارچه و به‌طور سریع و ارزان منتقل می‌کنند. و دوم باعث می‌شود که همه افراد به طرقی که نه‌تنها به نفع خودشان بلکه به نفع دیگران نیز باشد عمل کنند (نیومارک، 2009، صص. 2و3).

     یک صنعت معمولی تنها به‌وسیله یک فروشنده بزرگ تحت تسلط نیست. در اکثر صنایع خواه در سطح ملی، منطقه‌ای یا محلی شماری از شرکت‌های کوچک و بزرگ با یکدیگر رقابت می‌کنند. اما در برخی صنایع شماری از شرکت‌های بزرگ (چندقطبی) ممکن است در جایگاهی باشند که بر قیمت، ستاده ها و نهاده‌ها (و اصطلاحاتی ازین دست که در تجارت مرسوم است) اثرگذار باشند. این وضعیت با عنوان قدرت بازار توصیف شده است. قدرت انحصار و قدرت بازار مشابه‌اند. یعنی توانایی تأثیر بر قیمت بازار و ستاده و حتی منحصر کردن رقبا و مهار رقبا در هردو وجود دارد. در انحصار این توانایی و تأثیر فقط در اختیار یک شرکت حاکم است اما در وضعیت قدرت بازار این توانایی و تأثیر در اختیار تعدادی شرکت است که سهم بازار آنها غالب است. در هر دو وضعیت چندین شرکت نسبتاکوچک سهم فروش کل صنعت را با شرکت(های) بزرگ تقسیم می‌کنند. قدرت بازار ممکن است در یکی از قدرت‌های انحصاری یا در بین آنها باشد. ویژگی متمایزکننده این است که وابستگی متقابل میان تعداد کمی شرکت بزرگ به یکی از قدرت‌های انحصاری چندقطبی این امکان را می‌دهد که تصمیماتی را بگیرد که دیگر شرکت‌ها از ترس شروع جنگ قیمتی مخرب از آن پیروی کنند. این اجتناب متقابل به‌وسیله شرکت‌های اصلی در صنعت مانع رقابت در تجارت می‌گردد نتیجه این عمل قیمت نسبتاً باثبات و سود بالاتر از نرمال است (پیترسون، 1988، صص. 20-22).

     دو مؤلفه راهبرد اعمال قدرت بازار امتناع مقداری (کاهش ستاده) و امتناع مالی (افزایش قیمت ستاده) است. در اکثر موارد این دو راهبرد معادل‌اند. چراکه نتیجه تمامی راهبردهای اعمال قدرت بازار، انتقال منحنی عرضه کل به سمت بالا یا چپ خواهد بود (استافت، 2002، صص. 321-323).

     برای بررسی قدرت بازار سه رویکرد متفاوت وجود دارد: رویکرد ساختار- رفتار- عملکرد(SCP) که ارتباط مثبت بین تمرکز بازار و عملکرد اقتصادی در رابطه با سود را بیان می‌کند. که این ارتباط مثبت معمولاً با اعمال قدرت بازار تفسیر می‌شود.

     رویکرد ساختار- رفتار- عملکرد (SCP) که توسط ادوارد ماسون (1949) مطرح شد باعث انقلابی در تحقیقات سازمان صنعتی به‌وسیله استفاده از استنتاج ناشی از تحلیل‌های اقتصاد خرد شد. در پارادایم SCP عملکرد صنعت (موفقیت شرکت در تولید منافع برای مشتریان) وابسته به رفتار فروشندگان و خریداران است که خود به ساختار بازار ربط دارد. خود ساختار نیز به شرایط اساسی مثل فنّاوری و تقاضا برای محصول بستگی دارد (پیرلوف و همکاران، 2007، صص. 13-14).

     این رویکرد دارای انتقاداتی است مثلاً سود بیشتر در یک صنعت ممکن است یا به دلیل پیامدهای ناشی از تبانی شرکت‌ها یا به‌دلیل کارایی‌هایی متفاوت آنها باشد. شرکت‌های با کارایی بالاتر سهم بازار بیشتری کسب نموده و سود بیشتر از میانگین به دست می‌آورند که موجب رابطه مثبت می‌گردد. (برگر، 1999).

     جدای از رویکرد SCP، مدل‌های سری‌های زمانی انتقال قیمت به‌طور ناقص، هدفشان نمود قدرت بازار است. به‌ویژه خرده‌فروشان ممکن است با تأخیر یا به‌طور نامتقارن به تغییرات قیمت عمده‌فروشان واکنش نشان دهند. به‌هرحال قدرت بازار تنها یک تبیین محتمل برای انتقال قیمت ناقص است هزینه‌های تعدیل مثل هزینه‌های برچسب زدن بر کالا یا تبلیغات ممکن است قیمت را نسبتاً گران کند و این می‌تواند توضیحی برای تسطیح قیمت باشد (بانت 2006). سایر توضیحات برای انتقال قیمت ناقص، هزینه‌های انبار یا هزینه‌هایی است که به دلیل فاسدشدن کالا ایجاد می‌شود. بنابراین سوای نسبتاً ساده بودن اجرای مدل‌های سری زمانی به دلیل نیاز به داده‌های کم، کاربردهای این مدل‌ها به دلیل فقدان تئوری نمی‌تواند درجه رقابت را تعیین کند. ازآنجایی‌که این مدل‌ها فرض می‌کنند که همه اطلاعات مربوط به بازار تنها از طریق قیمت قابل‌انتقال هستند به دست آوردن نشانه صریح قدرت بازار نسبتاً دشوار است(سالهوفر و همکاران 2010). در مقابل، روش‌هایی که تحت عنوان سازمان صنعتی(NEIO) مستقیماً مشخص‌شده‌اند سعی دارند میزان رقابت ناقص را تخمین بزنند. پارامترهای تخمین زده‌شده می‌تواند به‌عنوان تعامل راهبردک بین شرکت‌ها تفسیر شود و با توجه به انحراف از قیمت‌گذاری کاملاً رقابتی می‌توان نتایجی را در نظر گرفت (اینوا و لوین، 2010).

     در تجزیه‌وتحلیل مسائل مربوط به قدرت بازار با استفاده از مدل‌های NEIO می‌توان قدرت بازار یا رفتار بنگاه را از طریق کشش انتظاری اندازه‌گیری نمود. کشش انتظاری به‌عنوان پیش‌بینی یا انتظاری که یک بنگاه از حساسیت یا واکنش صنعت نسبت به تغییر در سطح تولیدی بنگاه دارد، تعریف می‌شود (اسکورتر 1988). کشش مزبور ازنظر ریاضی به‌صورت زیر تعریف می‌شود:

 

 

که در آن Q و q به ترتیب سطوح تولیدی صنعت و بنگاه را نشان می‌دهند. ازنظر تجربی کشش انتظاری وقتی‌که به‌عنوان یک پارامتر اساسی وارد مدل می‌شود قابل تخمین هست. دامنه کشش انتظاری بین صفر و یک است.

     در یک بازار کاملاً رقابتی که هیچ بنگاهی انتظار عکس‌العمل صنعت نسبت به تغییر در محصول خودش را ندارد کشش انتظاری برابر صفراست ( و ). وقتی‌که کشش انتظاری به‌طور معناداری متفاوت از صفر باشـد، فرضیه رقابت کامل رد می‌شود. هرقدر که درجه تبانی بنگاه‌ها بیشتر باشد، کشش انتظاری نیز بزرگ‌تر است. در حالت انحصـار کامل در فروش یا خرید، کشش انتـظاری برابر یک است یعنی یا  در این حالت تغییر در محصول بازار به‌طور کامل تغییر در محصول بنگاه را منعکس می‌نماید (جویس، 1992).

     بسیاری از صاحب‌نظران و تصمیم‌گیران اقتصادی، با استفاده از «اندازه تمرکز»، راجع به قدرت انحصاری هر بازار قضاوت می‌‌کنند. درواقع، برای قضاوت درباره میزان رقابت و انحصار در یک بازار، روش منطقی این است که اول، به تعداد بنگاه‏ها و شرکت‏های فعال در بازار و دوم، به نحوه توزیع بازار بین آنها توجه شود. هرچه تعداد بنگاه‏ها کمتر و هرچه بخش وسیعی از بازار در اختیار تعداد معدودی از بنگاه‏ها باشد، ساختار بازار به انحصار نزدیک‌تر است؛ و برعکس.

     تمرکز بازار و شاخص‌های اندازه‌گیری تمرکز، این امکان را فراهم می‌سازند که اطلاعات مربوط به تعداد بنگاه‏ها و نحوه توزیع بازار بین آنها در قالب یک کمیت مشخص خلاصه شود. ساختار هر بازار را می‌توان با توجه به درج تمرکز کالا، موانع ورود به بازار و صرفه‌های مقیاس شناسایی کرد. در بسیاری از موارد، اندازه‌گیری موانع ورود و صرفه‌های مقیاس آسان نیست؛ و لذا در بسیاری از مطالعات، برای شناخت ساختار بازارها، اساساً از شاخص‌های تمرکز استفاده می‌شود (شیفرد، 1990، ص. 258؛ پیترسون، 1998، صص. 13-14).

     برای محاسبه تمرکز، شاخص‌های مختلفی وجود دارد که هر یک مزایا و معایبی دارد؛ اما یک شاخص تمرکز خوب باید این ملاک‌ها را داشته باشد: 1. به سهولت قابل‌درک باشد؛ 2. مستقل از اندازه بازار باشد؛ 3. اندازه آن بین صفر و یک بوده و بدون بعد باشد؛ 4. پایه‌های نظری قوی داشته باشد (هال و تایدمن، 1976)‌. برای درک این ملاک‏ها از منحنی تمرکز استفاده می‌شود. منحنی تمرکز، نشان‌دهنده ارتباط بین تولید تجمعی و فراوانی مطلق یا نسبی تجمعی بنگاه‌ها است.

 

     برای چندین دهه اقتصاددانان کلاسیک تلاش کردند تا قدرت صنعتی را تعریف و اندازه‌گیری کنند. تعدادی از این تلاش‌ها بخش استاندارد اقتصادهای قشری (ارتدکس) شده‌اند تا آنجا که کتاب‌های در مورد نظریه قیمت و سازمان صنعتی با نادیده گرفتن آنها ناقص قلمداد می‌شوند. این سنجه‌ها با مدل نئوکلاسیک شرکت گره‌خورده‌اند و مستقیم یا غیرمستقیم به توابع درآمد و هزینه اشاره دارند (پیترسون، 1988، ص. 9).

شاخص‌ها و مدل‌های تشخیص قدرت بازار

1. شاخص‌های ساختاری

1. 1 شاخص تمرکز بازار

برای حداکثرسازی سود، شرکت‌ها برای دست‌یابی به جایگاه بازارو بهره‌برداری از آن با هم در رقابتند و ساختار بازار در نتیجه چنین رقابتی است. جایگاه بازار شرکت به‌وسیله چند عنصر بالقوه تعریف می‌شود: 1) سهم بازار 2) موانع ورود برای شرکت‌های جدید 3) سهم ترکیبی شرکت‌های پیشگام که معمولاً «تمرکزـ نامیده می‌شود (شفرد، 1976).

     تمرکز بازار یا چگونگی توزیع بازار بین بنگاه‌های یک صنعت دلالت بر آن دارد که چه میزان از کل تولیدات بازار یک محصول معین در اختیار تعداد محدودی از بنگاه‌های بزرگ است. تمرکز یکی از جنبه‌ها و ابعاد ساختار بازار می‌باشد و شاید مهم‌ترین متغیر ساختاری است. یکی از روش‌های علمی برای اندازه‌گیری قدرت بازار بر مفهوم تمرکز بازار استوار است و در اصطلاح به شاخص تمرکز معروف است (داویز، 1980).

     در بررسی نظریه قدرت بازار بنگاه‌ها به‌دلیل افزایش سهم بازار و تنوع تولید محصول می‌توانند از سود غیر نرمال برخوردار شوند همچنین با بررسی رویکرد ساختار- رفتار- عملکرد(SCP) که ازجمله رویکردهای مطرح در اقتصاد صنعتی است به دلیل ویژگی‌های ساختاری این امکان فراهم می‌گردد که بنگاه‌ها از سود بیش از هزینه فرصت نهاده‌های تولید بهره‌مند گردند. براساس این رویکرد انتظار می‌رود بنگاه‌هایی که در صنایع متمرکزتر فعالیت می‌کنند به‌طور متوسط نسبت به بنگاه‌هایی که در صنایع کمتر متمرکز فعالیت می‌کنند به‌طور متوسط نسبت به بنگاه‌هایی که در صنایع کمتر فعالیت می‌کنند از نرخ سودآوری بالاتری بهره‌مند باشند. درواقع این رویکرد اهمیت بسیاری برای ویژگی‌های ساختاری قائل است (زواری، 2010).

     برخی بنگاه‌های منحصربه‌فرد با سهم بازاری بیشتر و تولید محصولات متنوع‌تر با اعمال قدرت بازاری برای تعیین قیمت‌ها برای سود بیشتر اقدام می‌کنند، درنتیجه فرضیه قدرت بازار تعیین‌کننده منشأ سودآوری این بنگاه‌هاست. در این فرضیه به‌طور تجربی ثابت‌شده است زمانی که تمرکز در معادلات عملکرد و تعیین ماهیت سودآوری معرفی می‌شود رابطه مثبت و معناداری بین سودآوری و افزایش قیمت وجود دارد (برگر، 1995).

     آزمون تعیین قدرت بازار در یک صنعت که با استفاده از روش‌های اقتصادسنجی صورت می‌گیرد به روش یا چارچوب سازمان صنعتی تجربی جدید(NEIO) معروف است. قدرت بازار نیز درواقع بیانگر رفتار غیرواقعی در جریان قیمت‌گذاری تعریفمی شود. در مطالعات مربوط به سازمان صنعتی که بیشتر بر بازار صنایع کالایی متمرکزشده است، الگوی عملکرد- رفتار- ساختار کاربرد گسترده یافته است بدین‌صورت که اثرگذاری ساختار بازار بر رفتار عاملان صنعت ازنظر کارایی، پیشرفت، اشتغال و تعادل درآمد مورد بررسی قرار می‌گیرد.

     یکی از روش‌های متداول در ارزیابی قدرت بازار یا سطح رقابت در بازارهای مختلف استفاده از شاخص‌های ساختاری است. مزیت عمدة استفاده از این شاخص‌ها سادگی و عدم نیاز به اطلاعات پیچیده در ارزیابی وضعیت بازار است. لیکن شاخص‌های ساختاری نیازمند اطلاعات تحلیلی و تکمیلی در راستای افزایش قابلیت اطمینان نتایج استخراج‌شده است. در ادامه این شاخص‌ها به‌طور دقیق‌تر ارزیابی می‌شوند (نیوبری و همکاران، 2004):

 

1. 2 شاخص سهم بازار

این شاخص، سهم بازار بزرگ‌ترین تولیدکننده در یک بازار محصول را اندازه‌گیری می‌کند. بر این اساس می‌توان نشان داد که سهم بازار یک تولیدکننده نسبت مستقیمی از تفاوت قیمت و هزینه نهایی و نسبت معکوسی از کشش قیمتی تقاضای بازار است (پیترسون، 1988).

 

1. 3 نسبت‌های تمرکز (CRi) (سهم n بنگاه برتر)

نسبت تمرکز، نشان‌دهنده اندازه تولید (یا فروش) iتا از بزرگ‌ترین بنگاه‌ها به کل اندازه تولید (یا فروش) بازار است. به عبارت مشخص‌تر، نسبت تمرکز یک بنگاهی را با CR1 نشان می‌دهد و مبیّن آن است که بزرگ‌ترین بنگاه موجود در بازار، چه سهمی از اندازه تولید (یا فروش بازار) را تشکیل می‌دهد و نسبت تمرکز n بنگاهی را با CRn نشان می‌دهد و بیانگر نسبت مجموع اندازه nتا از بزرگ‌ترین بنگاه‌های موجود در بازار به کل اندازه تولید (یا فروش) بازار است. ازآنجاکه در بازار رقابتی، اندازه بازار در بین بنگاه‌های زیادی توزیع می‌شود و درنتیجه نسبت تمرکز یک بنگاهی (CR1)، چهاربنگاهی (CR4)، هشت‌بنگاهی (CR8) و حتی 16 بنگاهی (CR16) ارقام کوچکی خواهد بود، در یک بازار انحصار کامل، یک بنگاه، کل اندازه بازار را تشکیل می‌دهد و نسبت تمرکز یک بنگاهی نزدیک به یک است (دابسون، مدلا و میلر، 1995، صص.190-192).

     به‌وسیله شاخص نسبت تمرکز، نوع ساختار بازار (رقابت و انحصاری) تا حدودی مشخص می‌شود؛ ولی اطلاعات جامعی از وضعیت بنگاه‌های دیگر بازار ارائه نمی‌دهد. این شاخص گرچه کاربرد بالایی دارد، نقاط ضعفی نیز دارد. مهم‌ترین محدودیت این شاخص، اتکا بر یک نقطه روی منحنی تمرکز است و لذا در محاسبه این شاخص، اطلاعات زیادی از دست می‌رود. دامنه تغییرات این شاخص بین صفر و صد درصد قرار دارد. ازجمله نقاط ضعف دیگر این شاخص، اختیاری بودن n است. همچنین، این شاخص فقط به اطلاعات چند بنگاه اول توجه دارد. به‌عبارت‌دیگر، اگر تغییری در صنعت صورت گیرد به‌طوری‌که بنگاه‌های بزرگ را تحت تأثیر قرار ندهد، اندازه شاخص تغییر نمی‌کند. همچنین، نسبت تمرکز تا حد زیادی به تعریف بازار بستگی دارد. بازار وسیع، نسبت تمرکز را کاهش می‌دهد؛ درحالی‌که بازار کوچک معمولاً اثر معکوسی بر نسبت تمرکز دارد (دابسون، مدلا و میلر، 1995، صص.190-192).

1. 4 شاخص تمرکز هرفیندال- هریشمن

یکی از انتقادها به شاخص سهم بازار، عدم توجه به دیگر بنگاه‌های فعال در بازار است. شاخص تمرکز به دلیل در نظر گرفتن سهم بازار کل بازیگران امکان ارائه نتایج بهتری را به وجود می‌آورد این شاخص مجموع مربعات سهم بازار بنگاه‌های فعال در بازار محصول است:

 

 

در رابطه بالا Si سهم بازار تولیدکننده iام است (پیترسون، 1988، ص14- 15).

     بازاری که شاخص تمرکز برای آن معادل 100 درصد باشد و یک بنگاه تمامی بازار را در اختیار داشته باشد، به بازار انحصاری معروف است؛ بازاری که یک بنگاه بین 50 تا 100 درصد بازار را در اختیار داشته باشد، بازار «بنگاه مسلط» نام دارد؛ به بازاری که سهم تجمعی چهار بنگاه برتر، درمجموع 100-60 درصد باشد، به انحصار چندجانبه بسته (محکم) اطلاق می‌شود؛ و بازاری که سهم چهار بنگاه برتر بر روی‌هم کمتر از 40 درصد باشد، به انحصار چند جانب باز (سست) معروف است. در بازار انحصار چندجانبه بسته، به دلیل اینکه بازار در دست تعداد محدودی بنگاه تمرکز دارد، تبانی ‌و همکاری ‌و بروز رفتار غیررقابتی محتمل است (شیفرد، 1990).

 

1. 5 شاخص تولیدکننده محوری

شاخص تولیدکننده محوری بر این ایده استوار است که سمت تقاضای بازار نیز تحلیل می‌شود تا شاخص استفاده‌شده بیشتر بتواند واقعیت بازار را منعکس کند. این شاخص به بررسی اساسی بودن یک تولیدکننده در تأمین تقاضا می‌پردازد و بخصوص اینکه آیا ظرفیت یک تولیدکننده بزرگ‌تر از مازاد عرضه(اختلاف بین مجموع عرضه و تقاضا) در بازار عمده‌فروشی است را مورد پرسش قرار می‌دهد (باشنل و همکاران 1999). باشنل و همکاران (1999) شاخص عرضه‌کننده محوری (PSI) را به‌عنوان یک شاخص دودویی برای یک عرضه‌کننده در مقطعی از زمان بدین‌صورت در نظر می‌گیرند که اگر عرضه‌کننده محوری باشد برابر یک و اگر غیر محوری باشد صفر منظور می‌شود. درواقع آستانه مازاد بازار در تأمین تقاضای موجود در هر بازه زمانی ارزیابی می‌شود. درصورتی‌که یک بازار با تعداد تولیدکنندگان محوری قابل‌توجهی روبه‌رو باشد در عمل صرف‌نظر از شاخص سهم بازار یا تمرکز، تعداد تولیدکنندگانی که امکان اعمال قدرت بازار را دارند افزایش‌یافته و بازار پتانسیل بالای در انحراف از رفتار رقابتی دارد. مهم‌ترین انتقاد وارده به این شاخص دودویی بودن آن در ارزیابی قدرت بازار است. بر این اساس یک تولیدکننده یا محوری است و رفتار غیررقابتی دارد و یا این‌که یک بنگاه رقابتی شناخته می‌شود. که این مسئله به‌عنوان نقطه‌ضعف این شاخص مطرح است به‌علاوه حجم خریدوفروش در بازار را نیز نمی‌توان براساس این شاخص مدل‌سازی کرد.

1. 6 شاخص هانا و کای

این شاخص، تعمیم‌یافته شاخص HHI است. در شاخص HHI به سهم بازار بنگاه‌ها توان 2 داده‌شده است درحالی‌که در شاخص هانا و کای توان سهم بازار به‌صورت کلی و با نماد a توسط پژوهشگر مشخص می‌شود، وزن بنگاه‌های بزرگ‌تر در اندازه این شاخص بیشتر خواهد بود و برعکس. برای تعیین ضریب a می‌توان ازنظر نخبگان استفاده نمود(آنیل و همکاران2004).

 

 

1. 7 شاخص ضریب آنتروپی

معیار آنتروپی به‌عنوان گزینه‌ای برای واریانس به‌کار برده می‌شود، درواقع آنتروپی معیار معکوس تمرکز است، هنگامی‌که آنتروپی افزایش می‌یابد تمرکز کاسته می‌شود:

در این رابطه Si همان سهم بازار است و مقدار این شاخص برای بازار تک انحصاری برابر صفر و با رقابتی شدن بازار به‌طور غیرخطی افزایش می‌یابد (بیکر و هاف، 2002).

 

 

 

1. 8 شاخص عرضه باقیمانده

شاخص عرضه باقیمانده (RSI ) شاخص PSI است اما به‌جای مقیاس دودویی از یک مقیاس پیوسته استفاده می‌کند. شاخص عرضه باقیمانده برای شرکت i، برابر درصد ظرفیت عرضه باقیمانده در بازار پس از کسر ظرفیت عرضه کمپانی i است که به‌صورت زیر محاسبه می‌گردد:

 

 

که در این رابطه AS ظرفیت کل، C ظرفیت مربوط به شرکت i و AD تقاضای کل است.

     اگر RSI بیشتر از 100 درصد شود عرضه‌کنندگان به‌جز شرکت i ظرفیت کافی برای تأمین تقاضای بازار دارند و شرکتi مجبور است اثر کمی بر قیمت شفاف بگذارد. از طرف دیگر اگر مقدار RSI کمتر از 100 درصد شود شرکت i باید تقاضا را پاسخ دهد و بنابراین یک بازیگر محوری در بازار محسوب می‌گردد(شفرین 2002).

1. 9 تحلیل تقاضای باقیمانده

شاخص تقاضای باقیمانده براساس تقاضای باقیمانده برای تولیدکننده است. بر این اساس، هرچه تابع تقاضای باقیمانده‌ای که تولیدکننده با آن روبروست بی‌کشش‌تر باشد، پتانسیل رفتار غیررقابتی بالاتر خواهد بود. مهم‌ترین انتقادی که به این شاخص وارد است عدم لحاظ کردن محدودیت‌های انتقال در محاسبه تابع تقاضای باقیمانده است.

     محدودیت‌های انتقال تأثیر قابل‌توجهی بر کاهش کشش تابع تقاضای باقیمانده خواهد داشت و به‌این‌ترتیب پتانسیل اعمال قدرت بازار را نیز افزایش می‌دهد(بیکر و برسنان، 1992).

 

2. شاخص‌های رفتاری

درحالی‌که شاخص‌های ساختاری می‌خواهند که پتانسیل قدرت بازار را بیابند شاخص‌های رفتاری نوعاً به بررسی رفتار واقعی شرکت‌ها پرداخته و در جستجوی شواهدی برای اعمال قدرت بازار است. در ادامه برخی از این شاخص‌ها ارائه می‌گردد:

 

2. 1 شاخص لرنر

برای یک شرکت در بازار رقابتی کامل سرانجام قیمت و هزینه نهایی برابر خواهند شد(P = MC). اما در رقابت ناقص که حد نهایت آن انحصار است قیمت بزرگ‌تر از هزینه نهایی است (P ñ MC). در سال 1934، لرنر اظهار داشت که این اختلاف بین قیمت و هزینه نهایی را به‌عنوان نسبتی برای اندازه‌گیری قدرت انحصار می‌توان در نظر گرفت:

 

که در آن L شاخص قدرت انحصار، P قیمت بیشینه‌سازی سود و MC هزینه نهایی است.

     مقدار L بین صفر و یک متغیر است مقدار این نسبت در رقابت کامل برابر صفر می‌شود و هرچقدر به یک نزدیک شود قدرت انحصار بیشتر است (پیرلوف و همکاران، 2007، ص2). همچنین L معادل معکوس قدرمطلق ضریب کشش قیمتی تقاضاست یعنی:

که L شاخص قدرت انحصار و E ضریب کشش است.

     در واقع ناکشسانی بیشتر قیمت تقاضا برای محصول شرکت، مقدار E کوچک‌تر و قدرت انحصاری بیشتر شرکت را در پی دارد.

     در وضعیت رقابت کامل منحنی عرضه شرکت مسطح(تخت) است، یا کاملاً باکسش، و E به بینهایت نزدیک می‌شود به این معنی که L به صفر نزدیک می‌شود (پیترسون، 1988، ص 10).

 

2. 2 قیمت- هزینه نهایی

در یک بازار رقابتی شرکت‌های قیمت‌پذیر باید قیمت هزینه نهایی را پیشنهاد کنند بنابراین مقایسه قیمت پیشنهادی تولیدکننده و هزینه نهایی سنجه مهمی در تعیین اعمال قدرت بازار است. مبنای این تحلیل استفاده از شاخص لرنر در ارزیابی سطح رقابت است. در این حالت می‌توان با مقایسه قیمت و هزینه نهایی تولیدکننده میزان انحراف از قیمت رقابتی را ارزیابی کرد (پیترسون، 1988، ص.12؛ پیرلوف، 2007، ص. 18).

 

2. 3 تحلیل معیار درآمد خالص

درآمد خالص بالا دال بر قدرت بازار نیست با این‌وجود درآمد خالص هنوز به‌وسیله عده زیادی از محققان برای نظارت یک ابزار مفید محسوب می‌شود. و برخی کارهای تجربی در تلاش برای تخمین درآمد خالص طبقات تولید صورت گرفته است. و به‌علاوه اینکه نشان توانایی سود غیرعادی به‌دلیل قدرت بازار است دنبال نمودن درآمد خالص در بازارهای با کاهش قیمت محدودشده، اگر اوج تولید بتواند هزینه‌های ثابت را پوشش دهد، می‌تواند تعیین‌کننده باشد (استافت، 2002، ص.370).

 

3. مدل‌های شبیه‌سازی

بسیاری از شاخص‌های فوق به‌عنوان نسبت‌ها یا تفاوت‌هایی که از داده‌های ساختاری یا بازاری بهره می‌برند ساخته ‌شده‌اند. در این بخش به روش‌های مدل‌سازی پیچیده که می‌خواهند ابعاد بازار را به‌منظور مقایسه با نتایج واقعی بازار یا شبیه‌سازی‌های پیش‌بینی کننده نتایج محتمل بازار با توجه به ساختار و طراحی بازار شبیه‌سازی کنند نگاهی بیندازیم (هوسچرلث، 2009).

 

3. 1 تحلیل‌های معیار رقابتی

ایده اساسی تحلیل معیار رقابتی ارائه یک برآورد قیمت بازار است. که اگر همه شرکت‌ها به‌عنوان قیمت‌پذیر عمل کرده باشند و آن قیمت با قیمت بازار مشاهده‌شده مقایسه می‌گردد. شکل مرسوم تحلیل معیار رقابتی شامل برآورد کردن هزینه نهایی تولید تولیدکننده نهایی به‌وسیله شبیه‌سازی فرضیه بازار رقابتی است. این کار به‌وسیله جمع‌آوری داده‌ها در مورد فنّاوری‌های تولید موجود در بازار و سپس برآورد منحنی عرضه هر دوره تجاری به‌وسیله دسته‌بندی تولیدکنندگان از ارزان‌ترین تا گران‌ترین انجام می‌گیرد.

     مهم‌ترین چالش موردتوجه در این رویکرد برآورد رفتار رقابتی تولیدکنندگان است. بر این اساس نادیده گرفتن بعضی از محدودیت‌های تولید امکان برآورد پایین در هزینه نهایی را به‌وجود می‌آورد. این مسئله در عمل مدل‌سازی رفتار رقابتی را با محدودیت‌هایی مواجه می‌سازد(هوسچرلث2009).

 

3. 2 مدل‌های شبیه‌سازی انحصار چندقطبی (جانبه)

یکی از قدرتمندترین ابزاری که در کشف قدرت بازار به‌وسیله ترکیب کردن مضمر عوامل ساختاری، رفتاری و طراحی بازار در یک مدل، که مرتبط با قدرت بازار بوده و شامل تمرکز، تقاضا،کشش و منحنی عرضه باشد مدل‌های شبیه‌سازی انحصار چندقطبی است. از مدل‌های پرکاربرد در این زمینه مدل تعادل تابع عرضه (SFE) و مدل کورنات را می‌توان نام برد. مدل انحصار چندقطبی کورنات فرض می‌کند که شرکت‌های راهبردی، راهبرد‌های کمّی را بکار می‌گیرند: هر شرکت راهبردی براساس مقدار تولیدش تصمیم‌گیری می‌نماید و سطح ستاده رقبا را به‌عنوان یک مقدار ثابت لحاظ می‌کند. اما در مدل (SFE) دیدگاه واقع‌بینانه‌تری لحاظ می‌شود: هر شرکت راهبرد خود را به‌عنوان تابع عرضه‌ای در ارتباط با مقدار تولید و قیمتش انتخاب می‌کند(باشنل، 1999؛ پیرلوف، 2007، ص.60 و چن و همکاران، 2006).

BAKER, J. B. & BRESNAHAN, T. E. 1997. Empirical methods of identifying and measuring market power. J. Reprints Antitrust L. & Econ., 27, 743.
BERGER, A. N. 1995. The profit-structure relationship in banking--tests of market-power and efficient-structure hypotheses. Journal of Money, Credit and Banking, 404-431.
BIKKER, J. A. & HAAF, K. 2002. Measures of competition and concentration in the banking industry: a review of the literature. Economic & Financial Modelling, 9, 53-98.
BUSHNELL, J., DAY, C., DUCKWORTH, M., GREEN, R., HALSETH, A., READ, E. G., ROGERS, J. S., RUDKEVICH, A., SCOTT, T. & SMEERS, Y. An international comparison of models for measuring market power in electricity. Energy Modeling Forum Stanford University, 1999.
CARLTON, D. W. & PERLOFF, J. M. 1990. Modern industrial organization, Scott, Foresman/Little, Brown Higher Education.
CHEN, H., WANG, X., WONG, K. P. & CHUNG, C.-Y. 2006. A framework of oligopolistic market simulation with coevolutionary computation. Advances in Natural Computation. Springer.
DAVIES, S. 1980. Measuring industrial concentration: an alternative approach. The Review of Economics and Statistics, 306-309.
DE JONG, H. W. & SHEPHERD, W. G. 2007. Pioneers of industrial organization: How the economics of competition and monopoly took shape, Edward Elgar Publishing.
DIGAL, L. N. & AHMADI–ESFAHANI, F. Z. 2002. Market power analysis in the retail food industry: a survey of methods. Australian Journal of Agricultural and Resource Economics, 46, 559-584.
EINAV, L. & LEVIN, J. D. 2010. Empirical industrial organization: A progress report. National Bureau of Economic Research.
HALL, M. & TIDEMAN, N. 1967. Measures of concentration. Journal of the American Statistical Association, 62, 162-168.
HÜSCHELRATH, K. 2009. Competition Policy Analysis–An Integrated Approach, Springer.
KANAGALA, A., SAHNI, M., SHARMA, S., GOU, B. & YU, J. A probabilistic approach of Hirschman-Herfindahl Index (HHI) to determine possibility of market power acquisition. Power Systems Conference and Exposition, 2004. IEEE PES, 2004. IEEE, 1277-1282.
NEWBERY, D., GREEN, R., NEUHOFF, K. & TWOMEY, P. 2004. A review of the Monitoring of Market Power. report prepared at the request of ETSO, www. etso-net. org.
NEWMARK, C. 2009. Readings in applied microeconomics: the power of the market, Routledge.
PERLOFF, J. M., KARP, L. S. & GOLAN, A. 2007. Estimating market power and strategies, Cambridge University Press.
PETERSON, W. C. 1988. Market Power and the Economy: Industrial, Corporate, Governmental, and Political Aspects, Kluwer Academic Publishers.
SALHOFER, K., TRIBL, C. & SINABELL, F. 2012. Market power in Austrian food retailing: the case of milk products. Empirica, 39, 109-122.
SCHROETER, J. R. 1988. Estimating the degree of market power in the beef packing industry. The Review of Economics and Statistics, 158-162.
SHEFFRIN, A. Predicting market power using the residual supply index. FERC market monitoring workshop december, 2002. 3-4.
SHEPHERD, W. G. 1976. The elements and evolution of market structure. Markets, corporate behaviour and the state. Springer.
SHEPHERD, W. G. & SHEPHERD, J. M. 2003. The economics of industrial organization, Waveland Press.
STOFT, S. 2002. Power system economics. JOURNAL OF ENERGY LITERATURE, 8, 94-99.
VASSILOPOULOS, P. 2003. Models for the identification of market power in wholesale electricity markets. UFR Sciences of Organizations, DEA, 129.
WANN, J. J. 1992. Imperfect competition in multiproduct food industries with application to pear processing. American Journal of Agricultural Economics, 74, 980-990.
ZOUARI, A. 2010. Efficient structure versus market power: theories and empirical evidence. International Journal of Economics and Finance, 2, p151.