بهبود کیفیت زندگی فردی و اجتماعی، عدالت اجتماعی، مسئولیت اجتماعی، مسئولیت زیستمحیطی، توسعه ظرفیت تولید جامعه، کارآفرینی و توسعه آن از جمله ضرورتهای توسعه در جوامع امروزی و بهطور خاص جامعه روستایی است. کسبوکارهای خانگی بهعنوان یکی از مصادیق کارآفرینی شناخته میشود و با توجه به شرایط و ویژگیهای محیط روستایی، نمونه کسبوکار مناسبی برای کارآفرینی در محیطهای روستایی است. اما برای راهاندازی یک کسبوکار خانگی روستایی صلاحیتها و مهارتها و قابلیتهایی ضروری است. برخی از این صلاحیتها مربوط به ویژگیهای شخصیتی شخص کارآفرین است. اما برخی دیگر مربوط به مهارتهای کارآفرین در اراه اداری و اداره یکی کسبوکار است.
کسبوکار خانگی
شروع مطالعات آکادمیک در حوزه کسبوکار خانگی به فعالیت های حکیم (1987) و فلستید و همکارانش (1996) باز میگردد، اما عمده توجهات به این حوزه از کسبوکار، اخیراً و بهدنبال تحقیقات کارتر (2002) و دیولی و همکارانش (2005) انجام پذیرفته است. در تعریفی دیگر، کسبوکارهایی را میتوان خانگی نامید که صرف نظر از اندازه و نوع آنها محل کار اصلیشان در خانه باشد. اما نقطه تمایز و ابهام در تفاوتی است که میان کارکنان خانگی و کارآفرینان خانگی وجود دارد. بدینترتیب که مشخص نیست بین فعالیتهای افرادی که در استخدام و قرارداد یک شرکت یا مؤسسه مستقل بیرونی بوده اما دفتر کار و محل انجام وظایف آنها در خانه است با فعالیتهای افرادی که در استخدام هیچ سازمانی نبوده و بهطور مستقل برای ایجاد ارزش افزوده به کارهای تولیدی، خدماتی و فروش میپردازند چه تفاوتی وجود دارد. در برخی تعاریف ارایه شده این دو مفهوم در هم آمیخته و کسبوکار خانگی نامیده شدهاند. درحالیکه کار خانگی مفهوم وسیعی است که صاحبان و ادارهکنندگان کسبوکارهای خانگی را نیز شامل میشود (Rosnafisah et, 2009, PP. 25-26).
همچنین میتوان کسبوکار را فعالیت تولید و خرید کالاها و خدمات با هدف فروش آنها بهمنظور کسب سود تعریف نمود. با توجه به این تعریف و تعاریف دیگری که از بیان آنها صرفنظر گردید، تقسیمبندی زیر برای کسبوکار را میتوان بیبان کرد: کسبوکار الکترونیکی، کسبوکار خانگی، کسبوکار خانوادگی، کسبوکار روستایی، کسبوکار کوچک، متوسط و بزرگ (احمدپور و مقیمی، 1385، 27-23) (Khanka, 2003).
کسبوکار خانگی از گذشته تاکنون بهلحاظ سنتی مرکز توجه بسیاری از کارآفرینان بوده است. در طی قرنهای گذشته افراد بیشتر در حوزه فعالیتهای کشاورزی اقدام به راهاندازی کسبوکار خانگی می نمودند، اما با فراهم شدن زمینه تولید انبوه و رشد صنعتی، و پس از آن با شروع انقلاب اطلاعاتی، رویکرد جدیدی در رشد و توسعه کسبوکارهای خانگی پدیدار گردید.
این رویکرد برای آن دسته از کسبوکارهای کوچکی که دسترسی به امکانات کافی جهت تولید در بیرون از منزل نداشتند، قواعدی را وضع نمود که با بهرهگیری از آنها بهراحتی بتوانند در منزلِ شخصی به فعالیت مشغول باشند (Edwards, 2006)، در محیط خانه، کارآفرینان عرصة کشاورزی میتوانند به فعالیتهایی مانند پرورش گل، باغبانی، پرورش گیاهان دارویی، کشت محصولات زراعی، مرغداری، آبزیپروری، دامداری، فرآوری محصولات لبنی، صنایع غذایی، و سایر صنایع مرتبط با کشاورزی پرداخته؛ و برای دستیابی به بازده و سود بیشتر، از روشهای نوین تولید، تسهیلات آبیاری، کود و مواد و فنون کنترل آفات و امراض، ارقام بهنژادیشدة پربازده، خطوط فرآوری مکانیزه، نظامهای مدیریتی جدید، و تمهیداتی از این دست بهره ببرند (Mohanty, 2006, P. 25).
ویژگیهای شخصیتی
ویژگیهای شخصیتی، تناوب و تکرار رفتارهای انسان را توضیح میدهند و به فهم این مطلب کمک میکنند که چرا در موقعیتی یکسان، انسانها به شیوههای متفاوت رفتار میکنند. تقریباً همة نویسندگانی که دربارة کارآفرینی و کارآفرینان قلم زدهاند اذعان داشتهاند که کارآفرینان ویژگیهای خاصی دارند که آنها را از افراد معمولی متمایز میسازد؛ از جمله ریسکپذیری، توفیقطلبی، حس کنجکاوی، استقلالطلبی، تفکر خلاق، بلندپروازی و ناسازگاری ((adcroft, 2004; Hannon, 2005; Raju, 2004; Toulouse, 1998; Jamieson, 1984.
بنابراین ویژگیهای شخصیتی، رفتارها و نیتهای کارآفرینانه را توضیح میدهند. مطالعات ثابت کردهاند که کارآفرینی با روانرنجوری، وظیفهشناسی، خوشایندی اندک و برونگرایی و تجربهگرایی بالا رابطه دارد (Bechard Toulouse, 1998; Chell, 2000; Cromie, 2000; Roth, 2001). مطالعاتی نیز ثابت کردهاند که کارآفرینان موفق نسبت به کارآفرینان ناموفق، حس وظیفهشناسی بیشتری دارند (Gartner, 1988).
بهطورکلی برای شناسایی ویژگیهای کارآفرینان باید از ادبیات روانشناختی کمک گرفت. خلاصهای از این ویژگیها عبارتاند از:
ریسکپذیری
از طریق بررسی فعالیتها و نقشهای کارآفرینان در زمینههای اقتصادی و اجتماعی، مشخص شده است که آنها میل به ریسک دارند. اما مطالعات همچنین نشان دادهاند که کارآفرینان بهصورت سنجیده و عاقلانه ریسک میکنند (Nicholson, ṣ1988; Brandstatter, 1997) و مهمترین دلیل برای ریسک کردن آنها داشتن اعتماد به نفس بالاست. حتی این عقیده وجود دارد که داشتن اعتماد به نفس پیشنیاز کارآفرین موفق شدن است، زیرا داشتن اعتماد به نفس عامل اصلی مدارا با ابهام و نامعلومی است (Roth, 2001; Block, 1995).
توفیقطلبی
این ویژگی نخستین بار توسط مک کللند در سال 1961 مطرح شد که کارآفرینان در خود نیاز به موفقیت را احساس میکنند (Chell,2000).
کانون کنترل
روتر در سال 1966 این ویژگی را مطرح کرد. عقیده او بر این است که کارآفرینان کنترل درونی بالایی دارند. بدینمعنی که بهجای عوامل بیرونی، موفقیتها را به رفتار و ویژگیهای شخصی خود ربط میدهند. مطالعات زیادی وجود این ویژگی را در کارآفرینان به اثبات رساندهاند. (Chell, 2000; Cromie, 1991)
تمایل به استقلال
کارآفرینان از کنترل بیرونی، قوانین و مقررات، و هنجارهای اجتماعی تنفر دارند و در عوض فردگرایی و آزادی را ارج مینهند. بهطورکلی، با کار کردن در محیطهایی که محدودکنندة خلاقیت و ابتکارات شخصی، هستند مشکل دارند (Brandstatter, 1997).
خلاقیت و فرصتطلبی
کارآفرینان نسبت به افراد غیر کارآفرین خلاقیت بیشتری دارند. آنها به شیوههای غیرمعمول اندیشیدن تمایل دارند، فرضیات موجود را به چالش میکشند و انعطافپذیر رو انطباقپذیرند. کارآفرینان فرصتطلبند؛ فرصتها را به راحتی شناسایی میکنند و سبب وقوع آن میشوند (Cromie, 1987).
شهود
کارآفرینان بهجای تفکر منطقی دارای استعداد شهودیاند. آنها در حل مسائل، به جای پذیرفتن رویکردهای ساختارمند و تحلیلی که نیازمند کاویدن جزئیات و بررسیهای سیستماتیک و قاعدهمندند، رویکرد شهودی را ترجیح میدهند که نیازمند ترکیب کردن، کلگرایی و شیوههای تصادفی کاوش است (De Vries, 1977).
مهارتهای ایجاد و توسعه یک کسبوکار خانگی:
راهاندازی یک کسبوکار خانگی نیازمند برخورداری از مجموعهای مهارت اساسی است. در عین حال، باوجودیکه راهاندازی این نوع از کسبوکار به سرمایه هنگفتی نیاز ندارد، لازمه درآمدزایی از مقداری سرمایه اندک نیز، برخورداری از مهارتهایی چون مهارتهای مدیریت مالی، مدیریت زمان، سازماندهی یک مجموعه کاری، مدیریت فردی و مهمتر از همه مهارت یا ذهنیت بازاریابی و بهعبارتی داشتن روحیه کارآفرینی است (Edward, 2010).
قبل از اینکه فردی تصمیم به راهاندازی یک کسبوکار خانگی بگیرد باید به نکات زیر توجه کند (Newbery & Bosworth، 2010، صص. 197-183).
ماهیت کار: ایا کار مورد نظر با تکنولوژی در دسترس فرد تطابق دارد یا خیر؟
ظرفیت فردی: همه افراد نمی توانند کار مؤثری را در خانه انجام دهند
سازماندهی: انجام یک فعالیت نظام مند در خانه نیازمند داشتن توان سازمندهی و فرهنگ آن می باشد.
قلمرو خانگی: راهاندازی یک کسبوکار در فضای خانه علاوه بر اینکه نیازمند فضای فیزیکی است، به فضای اجتماعی و روابط مناسب خانوادگی نیز نیازمند است.
راهاندازی کسبوکار خانگی روستایی در صورت رعایت گامها و اقدامات ذیل میتواند موفقیتآمیز باشد. بنابراین فرد باید از توانایی و قابلیتهای لازم در این مراحل برخوردار باشد. گامهایی که برای راهاندازی لازم است که طی شود عبارتست از:
1- توانایی تدوین طرح کسبوکار
قبل از شروع و راهاندازی یک فعالیت تجاری لازم است یک برنامه کسبوکار تهیه شود. این طرح امکان خود ارزیابی را برای کارآفرین فراهم میکند. از این طرح میتواند در موارد زیر استفاده کند:
- تعریف دقیق و درک اینکه «در چه کسبوکاری حاضر شده است؟»
- برای یک وارسی واقعی: طرح موجب میشود که کارآفرین بعضی از پیشفرضهایی که قبلاً در ذهن خود داشته را مورد بررسی و بازبینی هدفمند و نقادانه قرار داده و بتواند پاسخی مناسب برای سؤالهایش پیدا کنند. همچنین این امکان را ایجاد می کند که نقاط ضعف و قوت خود را شناسایی کند.
- برای فراهم کردن یک آزمون امکانپذیری
آزمون عملی بودن ایده ؟
آیا ایده میتواند جریان نقدی پایدار فراهم کند؟
· آیا به سمت سوددهی میرود؟
· به چه نوعی از کمکهای مالی نیاز دارد؟ آیا میتواند آن را بازپرداخت کند؟
· موانع موفقیت در این راه چیست؟
- برای گرفتن تصمیمات بهتر: جمعآوری اطّلاعات قبل از اینکه به آنها نیاز پیدا شود، باعث اتخاذ تصمیمات آگاهانه میشود. از طرف دیگر، برنامه، دیدگاهی سازمانیافته در مواجهه با مسائل فراهم خواهد کرد.
- بهعنوان راهنما و ابزار اندازهگیری: برنامه کسبوکار بهعنوان راهنمایی در طول مسیر به کارآفرین این امکان را میدهد که پیشرفتش را در مقایسه با انتظارات برنامهریزی شده اندازه بگیرد.
- بهعنوان ابزار تأمین مالی: برنامه کسبوکار مدرکی است که نهایتاً ایده کسبوکار مخاطرهآمیز کارآفرین را بهعنوان یک فرصت سرمایهگذاری بالقوه به شرکا و تأمینکنندگان و کارکنان وی میفروشد.
- بهعنوان یک وسیله ارتباطی: این طرح در زمینه تعریف اهداف، رقابت، مدیریت و کارکنان به کارآفرین کمک میکند. از این رو فرآیند تهیه طرح شغلی میتواند نوعی بررسی واقعبینانة ارزشمندی از کسبوکار بهحساب آید (احمدپور، 1385).
بنابراین کارآفرینان باید واقعیتهای زمان و مکان را در نظر گرفته و از بزرگ دیدن یا نادیده انگاشتن امکانات موجود برحذر باشند. رسیدن به اهداف، مستلزم آن است که کارآفرین از نوع فعالیت اقتصادی و جو رقابتی اطلاع لازم را داشته باشد؛ لذا داشتن یک طرح کسبوکار مناسب، یک حرکت پویشگرایانه برای قراردادن سازمان در یک وضعیت بهتر در برابر حوادث اشکار میباشد و ضروری است که هر فردی که تصمیم به ایجاد یک کسبوکار داشته باشد، طرح کسبوکار خود را تهیه نماید (رودگرنژاد و کیاجوری، 1389).
2- توانایی بازارسنجی و بررسی دسترسی به بازار مناسب
بسیاری از کارآفرینان ایدهای را پیشنهاد میکنند، اما در مورد مشتریان بالقوه آن چیزی نمیدانند. علاقه کارآفرینان به محصول یا سرویسی که ارائه میکند، به این معنا نیست که دیگران حاضر به پرداخت پول برای آن هستند. در یکی از ضرورتهای ایجاد و مدیریت کسبوکار، بررسی وضعیت بازار محصول تولیدی است. در طرحهای توجیهی کسبوکار، بررسی بازار محصول تولیدی نقش قابل توجهی دارد (مجیدیان، 1390).
3- توانایی تأمین اعتبار مالی
تأمین اعتبار مور نیاز برای اجرای طرحهای توسعه اشتغال در کشور یکی از مباحث جدی و مهمترین عامل در مشاغل خانگی است که در صورت نبود سازوکار مناسب و تأمین نشدن تسهیلات لازم، اجرای طرح را با مشکل مواجه میکند. بهدست آوردن وجوه مورد نیاز برای راهاندازی کسبوکارها، همواره بهعنوان یک چالش برای کارآفرینان مطرح بوده است. فرایند بهدست آوردن وجوه مورد نیاز ممکن است ماهها به طول انجامد و کارآفرینان را از حرفه مدیریت کسبوکارها منصرف کند. از سوی دیگر، بدون تأمین مالی کافی، کسبوکارهای نوپا هرگز به موفقیت نخواهند رسید. کمبود سرمایهگذاری عاملی مؤثر در شکست بسیاری از کسبوکارهاست، با این حال به دلیل نرخ بالای مرگومیر کسبوکارهای کوچک جدید، مؤسسات مالی تمایل چندانی به قرض دادن وجوه یا سرمایهگذاری در آنها ندارند. فقدان سرمایه کافی، کسبوکار نوپا را با رها ساختن بر بنیان مالی ضعیف، مستعد شکست خواهد کرد.
سرمایهای که کارآفرینان برای راهاندازی کسبوکارهایشان نیاز دارند، کاملاً همراه با ریسک است، چرا که سرمایهگذاران در این کسبوکارهای نوپا در قبال امکان دستیابی به پاداشهای چشمگیر (سودسرمایهای) باید برای احتمال از دست دادن کل سرمایه تزریق شده خود آماده باشند. بنابراین ضرورت دارد که کارآفرین پیش از ورود به کسبوکار، منابع مناسب برای تأمین مالی کسبوکار خود راشناسایی نماید.
طیف گستردهای از منابع تأمین مالی (با امکانپذیری و هزینههای گوناگون)، در دسترس کارآفرینان قرار دارد و روشهای متفاوتی برای طبقهبندی آنها پیشنهاد شده است. در یک طبقهبندی از این منابع، دیکینز و فریل (2003) منابع مالی شرکتهای کارآفرینی را به دو دسته درونی و برونی بخشبندی کردهاند. در گزارشی که توسط شرکت مالی «امکو» ارائه شده است، منابع مالی به سه دسته منابع سهام (حقوق صاحبان سهام)، منابع بدهی (استقراض) و دیگر منابع دستهبندی شده بودند. در یک تقسیمبندی دیگر، کاردلو (1999) منابع مالی در دسترس کارآفرینان را به دو دسته تقسیم کرده است: منابع غیررسمی و منابع رسمی. در این مقاله با تلفیق تقسیمبندیهای فوق، منابع به چهار دسته تقسیم شده است. این چهار دسته عبارتاند از:
- منابع خصوصی تأمین مالی؛
- منابع تأمین مالی از طریق بدهی (استقراض)؛
- منابع تأمین مالی از طریق سرمایه (حقوق صاحبان سهام)؛
- منابع داخلی تأمین مالی.
البته از آنجا که کسبوکار خانگی سرمایهبری کمتری دارد، کارآفرین روستایی با دشواری کمتری روبرو خواهد شد؛ و میتواند بخش قابل توجهی از سرمایه مورد نیازش را از منابع مالی خصوصی تأمین نماید. ولیکن در صورت نیاز به سایر منابع حتماً باید راههای جذب آن را تأمین نموده باشد. (مجیدیان، 1390)
4- توانایی کنترل عوامل روانی و شرایط محیطی
در تحقیق دیگری انزوای اجتماعی نیز عامل منفی دیگری در ادامه فعالیتهای کسبوکار خانگی ذکر شده است (Cromie & Hayes, 2001). همچنین محیط از سه طریق بر کسبوکارها اثر میگذارد:
· ایجاد تقاضا برای خروجی کسبوکارها؛
· حمایت از موجودیت و فرآیندهای کسبوکارها؛
· تأمین منابع مورد نیاز کسبوکارها.
بدینجهت اثرگذاریها بر دو قسم است، گاهی عوامل پیشبرنده و ترغیبکننده هستند و گاهی عوامل بازدارنده و محدود کننده فعالیتها هستند. اینکه محیط برای یک کسبوکار بازدارنده و یا پیشبرنده باشد، به خود کسبوکار بستگی دارد. مأموریتی که کسبوکار برای خود تعریف کرده، میزان انطباق و مدیریتی که در رابطه با محیط اعمال میکند، تعیین کننده جهت و میزان اثر محیط بر عملکرد کسبوکار است. بنابراین کنترل شرایط محیطی و عوامل رونی نقش بسزایی در مدیریت کسبوکارهای خانگی دارد و ضرورت فرد کارآفرین بتواند بهخوبی بر شرایط محیطی و پیرامونی خود مدیریت کند. کارآفرینی موفق است که این ویژگی را داشته باشد (ناهید و قنبری، 1389).
کارآفرینی فرایندی است که اشخاص و گروهها از طریق آن فرصتهای پیرامون را که برای دیگران بهصورت آشفتگی، تناقض و اغتشاش است، به دام انداخته و بهوسیلة گردآوری بینظیر مجموعهای از منابع به ایجاد بروندادهای جدید (محصول، خدمات و فرایند) میپردازد. سپس از منابع به ایجاد کسبوکار این بروندادهای جدید را به بازار میرسانند. ضرورت توسعه کارآفرینی در جوامع خاصه جامعه روستایی بیشتر مشخص میشود. برخی از دلایل اهمیت کارآفرینی در توسعه پایدار کشورها عبارتاند از:
· بهبود کیفیت زندگی فردی و اجتماعی
· عدالت اجتماعی؛
· مسئولیت اجتماعی؛
· مسئولیت زیستمحیطی؛
· توسعه ظرفیت تولید جامعه.
کسبوکار خانگی یکی از جذابترین انواع کارآفرینی و کسبوکار است. در اینجا منظور ما از کسبوکار خانگی فعالیتی است که در محل سکونت شخصی و با کمک امکانات منزل راهاندازی میشود. امروزه کسبوکارهای خانگی از بخشهای حیاتی و ضروری فعالیتهای اقتصادی کشورهای پیشرفته محسوب میشود. در توسعه کارآفرینی خاصه در جوامع روستایی، کسبوکارهای خانگی میتواند نقشی شایان توجه داشته باشند. اما این نقش آفرینی زمانی کامل خواهد شد که کارآفرینان بتوانند صلاحیتها، مهارتها و قابلیتهای مورد نیاز برای ایجاد یک کسبوکار خانگی در خود ایجاد نمایند مطمئناً این مهم در جوامع روستایی ضرورت بیشتری پیدا خواهد کرد. ویژگیهای شخصیتی همچون ریسکپذیری، توفیقطلبی، کانون کنترل، تمایل به استقلال، خلاقیت و فرصتطلبی، شهود و مهارتها و صلاحیتهای زادگی و پروردگی یک کسبوکار خانگی همچون نگارش طرح کسبوکار، تجربه و تخصص، بررسی دسترسی به بازار مناسب، تأمین اعتبار مالی جهت سرمایهگذاری کسبوکار خانگی، کنترل عوامل روانی و شرایط محیطی از جمله مهارتهایی هستند که برای شخص کارآفرین مورد نیاز است.