فضای کارآفرینی مانند فضای کسبوکار نیازمند الزاماتی جهت شکلگیری میباشد. در تعریف فضای کارآفرینی آندره کلارک میگوید: هر آنچه را که بر روی فعالیتهای واحد صنعتی تأثیرگذار است اما جزئی از آن واحد نباشد را فضای کسبوکار گویند (زارع مهرجردی و همکاران، 1391، 27). با توجه به این تعریف، فضای کارآفرینی را نیز میتوان این گون تعریف کرد: فضای کارآفرینی به عوامل مؤثر محیطی که بر کارآفرینی تأثیر میگذارد ولی جزئی از آن نمیباشد گویند. این فضا به عوامل کلی اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی تأثیرگذار بر تمایلات و توانایی افراد در عهدهدار شدن فعالیتهای کارآفرینانه و نیز وجود خدمات حمایتی که فرایند تولید را تسهیل میکنند اشاره دارد (مراد نژادی و همکاران، 1387، 75). با توجه به این تعاریف و ویژگیها، فضای کارآفرینی کسبوکار خانگی به مجموعه عوامل و شرایط مؤثر کارآفرینانه بر کسبوکار خانگی گویند که در رشد و توسعه کارآفرینی خانگی مؤثر است. در شکلگیری کسبوکارهای خانگی وجود بسترهای محیطی مناسب نقش بهسزایی در توسعه کارآفرینی خانگی و ایجاد خلاقیتهای کارآفرینی دارد. محیط کارآفرینی در یک تعریف کلی به مجموعه عواملی اطلاق میگردد که بر عملکرد بنگاه تأثیر گذاشته و یا از عملکرد آن تأثیر میپذیرند اما به سهولت قابل کنترل نمیباشند.
متغیرهای مؤثر در فضای کارآفرینی
دسته اول محیط کلان اقتصادی: شامل مؤلفههایی ازجمله: محیط اقتصادی (نرخ تورم- نرخ بیکاری- نرخ ارز- نرخ بهره و...)، محیط دموگرافیک و اجتماعی (مشخصات جمعیت شناختی- روندهای شیوه زندگی- تأثیر طبقات اجتماعی- تأثیر گروههای مرجع و...)، محیط سیاسی (سیاستهای دولت، هیاتها و فرآیندهای قانون گذاری، قانونگذاری در عرصه خارجی و بینالمللی و...)، محیط فنّاوری (بلوغ تکنولوژی، توسعه تکنولوژیهای رقیب، بلوغ و ظرفیت تولید و...)، محیط قانونی، محیط نهادی، تکانههای ملی و بینالمللی (زارع مهرجردی و همکاران،1391،31).
عوامل اساسی و مؤثر در فضای کارآفرینی
در تحقیقات صورت گرفته در کسبوکارهای خانگی، عوامل کوچک و بزرگی در شکلگیری و توسعه کسبوکارهای کوچک شناسایی شده است (انتظاریان و تهماسبی،1389،121). با توجه به نتایج حاصل از این تحقیقات، این عوامل را میتوان در سه دسته اصلی طبقهبندی کرد:
عوامل مربوط به امور شخصی: تأثیر عواملی چون خلاقیت و نوآوری، ریسکپذیری، انگیزه بالا، اعتمادبهنفس، تلاش و پشتکار، اراده و قاطعیت، دستیابی به استقلال فردی، داشتن رویاهای بزرگ در راهاندازی مشاغل خانگی، از مهمترین عوامل فردی در کارآفرینی میباشد. پژوهشها نشان میدهد که عوامل فردی، شخصیتی و رفتاری نسبت به عوامل دیگر از اهمیت بالاتری در راهاندازی مشاغل خانگی برخوردار است (غلامی و احمدپور داریانی، 1388،52).
عوامل مربوط به امور خانگی: در محیط خانه روحیه و ویژگیهای فردی افراد و اعضای خانواده بر کارآرینی تأثیر بسیاری دارد. برخی از مهترین این عوامل عبارتاند از: میزان گرایش اعضای خانواده برای پیوستن به کسبوکار، حاکمیت خانواده، تأثیر روابط خانواده بر روابط کاری،
عوامل فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی حاکم بر منطقه جغرافیایی: عوامل محیطی از مهمترین عوامل مستقیم و غیرمستقیم تأثیرگذار بر کسبوکارهای خانگی است. این عوامل عبارتاند از: دستیابی به مال و ثروت، دستیابی به وجهه و اعتبار، مشهور شدن، کسب آبرو، مهارت و علم، کسب سلامت روانی و جسمی، معین بودن روزی و قسمت، اعتقاد به قضا و قدر الهی، تأثیر مذهب، محیط کسبوکار، محیط فنی و اقتصادی، محیطهای آموزشی، دوری و نزدیکی به بازار مصرف، رقابتهای اقتصادی و... .
بسترهای محیطی مؤثر در توسعه فضای کارآفرینی
جهت ایجاد یک فضای کارآفرینی پویا مجموعه عوامل و سیاستهای سامانهای مرتبط بههم نیاز میباشد که سبب سهولت در ایجاد اشتغال و کسب سود مناسب گردد. این عوامل عبارتاند از: حمایت دولتی، امنیت اجتماعی و اقتصادی، تسهیلات و حمایتهای مؤسسات مالی، دسترسی آسان به ابزار آلات مورد نیاز، دسترسی به فنّاوریهای نوین، آموزش نیروی انسانی، حمایتهای پژوهشی، دسترسی آسان به اطلاعات، سهولت ارتباطاتی بین مراکز داخلی و خارجی، تصویب قوانین حمایتی از کارآفرینان و رفع موانع و مقررات دستوپاگیر.
با توجه به این عوامل و سیاستهای انواع کسبوکار در کشور رونق میگیرد اما با توجه به وضعیت موجود فاصله زیادی با نقطه آرمانی میباشد. چنانچه طبق گزارش بانک جهانی در سال 2010، ایران در میان 183 کشور رتبه 137 را از لحاظ سهولت کسب و در بخش حمایت از سرمایهگذاری رتبه 165 و در دریافت اعتبارات رتبه 113 کار کسب کرده است (گروه مطالعات فضای کسبوکار، 1388). متاسفانه رتبه سهولت کار ایران در سال 2011 به 140 و در سال 2012 به 144 تنزل یافت (میراحسنی، 1391، 136).
محیط سیاسی و دولتی و فضای کارآفرینی
سیاستها و اعمال نظرات دولتمردان و محیط قانونی حاکم بر جامعه نقش بهسزایی در محیط کسبوکار دارد. بر اساس دیدگاه شاپرو و سوکل، جو سیاسی- اقتصادی حاکم بر جامعه یکی از مهمترین مؤلفههای محیطی در تأسیس سازمانهای جدید و کارآفرینی است و امنیت سیاسی و مذهبی باعث ارتقای کارآفرینی میشود (مالکی و همکاران، 1392، 36).
محیط اقتصادی و فضای کارآفرینی
عوامل متعدد و گسترده اقتصادی وجود دارند که بر سطح فعالیتهای کارآفرینانه تأثیر میگذارند. در این راستا مهمترین اینها عبارتاند از: تقاضا برای محصول نهایی، تورم، مالیات و دسترسی به ورودیها- منابع اولیه (گزارش مطالعات اقتصادی، 1382، 31).
در بخش کسبوکارهای خانگی، مهمترین مسئله در ایجاد کارآفرینی، دستیابی به منابع مالی جهت رفع هزینههای مربرط به مواد اولیه، ابزار تولید و فعالیت کسبوکار میباشد. در محیطهای کارآفرینی کوچک مانند کسبوکارهای خانگی و بنگاههای کوچک زودبازده، سرعت دسترسی به منابع مالی و نوسانات اقتصادی جامعه سهم بسزایی در پایداری و یا عدم ثبات کسبوکارها دارد. بهطوری که در تحقیقات صورت گرفته توسط محققان (آراستی و غلامی، 1389، 128 و محمدی الیاسی و نوتاش، 1390،264 )، مشکلات مالی در کارآفرینان ایرانی، یکی از علل اصلی شکست کارآفرینی میباشد.
دریافت تسهیلات مالی همچون وامهای کوچک و اعتبارات خرد بانکی، نقش بهسزایی در توسعه کسبوکار خانگی دارد، بهطوریکه کولاول مهمترین جزء توسعه کارآفرینی را کمکهای مالی میداند (Kolawole, 2005, 357). حتی افزایش سرمایهگذاریهای خرد توسط مؤسسههای مالی بینالمللی از سال 2004 تا حدودی ناشی از حس مسئولیت اجتماعی این مؤسسات در ایجاد کارآفرینی میدانند (rients and et al, 2011, 145).
در شیوه تأمین مالی از راه سرمایه، اغلب فرد نیاز به وامگیری از مؤسسات مالی را ندارد، بلکه به سرمایهگذاری نیاز دارد تا در سود فعالیت کارآفرینانه و یا در بهکارگیری داراییها خود در کسبوکار مورد توافق، مشارکت کند. عوامل کلیدی که باعث مطلوبیت بیشتر شیوة تأمین مالی در مقایسه با راههای دیگر میشود عبارتاند از: در دسترس بودن داراییهای فعالیت کارآفرینانه و نرخهای بهرة رایج (هسیریچ و پیترز،1389، 382). معمولاً کارآفرینان نیازهای مالی خود را با ترکیبی از این دو تأمین میکنند.
همچنین طبق نظر کارشناسان، «خطر پذیری مالی و روانی» به ترتیب بیشترین و کمترین اهمیت را در کسبوکارهای کارآفرینانه داشته و این امر به این دلیل اهمیت دارد که سرمایهگذاری مخاطرهپذیر جزیی اساسی از فرایند کارآفرینی محسوب شده و کمترین انتظار سرمایهگذاران پرمخاطره کسب سودی بیش از ده برابر سرمایة اولیه در دورة زمانی کمتر از هفت سال است (martin, 2000,135 ).
بنابراین عامل «تأمین نامناسب منابع مالی» جزو عواملی است که محققان داخلی و خارجی بر اهمیت آن تاکید داشتهاند (Bruno et al, 1987,58, Zacharakis et al., 1999,75 & Kuratko & Hodgetts, 2001,59). همچنین جو اقتصادی نامناسب نیز در برخی تحقیقها بهعنوان عامل شکست معرفی شده است (Burns, 2001,69; Liao, 2004, 317; Storey and Tether, 1998, 92; Berryman, 1983, 36).
فضاهای آموزش و پژوهش و فضای کارآفرینی
جهت کسب مهارت در کار و بکارگیری راههای نوین و خلاقیت در کار نیاز به آموزش و پژوهش در کسبوکارها میباشد. آموزش کارآفرینی در کسبوکار دانشگاههای ایالات متحده و اروپا بهسرعت رشد کرده است. در ایران نیز دانشکده کارآفرینی در دانشگاه تهران تأسیس گردیده که با عضویت در دیدهبان جهانی کارآفرینی (GEM) سبب افزایش پژوهش در کارآفرینی و شناخت جایگاه ایران در کارآفرینی گردیده است. مهارتهایی که کارآموزان کسبوکارهای خانگی نیاز به یادگیری آن دارند عبارتاند از: خلاقیت، امور مالی، برنامهریزی بازاریابی، کنترل، تشخیص فرصت، ارزیابی بنگاه، بهرهگیری از فنّاوریهای نوین، انجام معاملات و شناخت چگونگی مدیریت بنگاهها.
با توجه به شاخصهای کارآفرینی، در سال 2010 ایران در شاخص آموزش کارآفرینی در مقاطع آموزشهای ابتدایی رتبه 52، در آموزشهای دانشگاهی رتبه 46 و بخش R&D رتبه 43 و در زیر ساختهای فنی و حرفهای رتبه 48 را کسب کرده بود (دفتر دیدهبان جهانی کارآفرینی،1390، 42).
نقش فنّاوری در فضای کارآفرینی کسبوکار خانگی
امروزه از مهمترین ملزومات کارآفرینی، بهکارگیری انواع فنّاوریهای مورد نیاز میباشد تا محصولات با تعداد و کیفیت بیشتر تولید شده و هزینه تولید نیزی کاهش یابد. دره سیلیکون بهعنوان مشهورترین مرکز کارآفرینی جهان در جنوب سانفرانسیسکو قرار دارد این منطقه مرکز کارآفرینی فنّاورانه جهان میباشد که 33 درصد از 100 شرکت بزرگ فنّاوری ایالات متحده در آن مستقر شده است (خاوندکنار و همکاران، 1387، 35). در سال 1996 بیش از 50 هزار شغل در این منطقه ایجاد شده است. با بکارگیری فنّاوریهای نوین در این نوع کسبوکارهای، امکان تبدیل آن به شرکتهای متوسط و یا تبدیل به بزرگترین شرکتهای بینالمللی جهان نیز وجود دارد. شرکتهای همچون اپل، گوگل، والت دیسنی و ... نخست از این گونه کسبوکارهای خرد، شکل گرفته و سپس تکامل یافتند. باید توجه داشت که مؤسسات پژوهشی و فنّاوری در کلیه کشورهای دنیا با مشکلات بزرگی در زمینة فنّاوری، نوآوری، کارآفرینی، تعادل بین مؤسسات بزرگ و کوچک، تعادل بین خدمات، کشاورزی و صنعت مواجه بودهاند (Yoon, 2006, 364).
تجارت الکترونیک در کسبوکارهای خانگی
با افزایش انواع فنّاوریهای مرتبط با فعالیتهای تجاری به تدریج فروش مستقیم و هزینههای آن در انواع کسبوکارها کاهش یافت. میتوان گفت این نوع تجارت، از حدود سال 1965 آغاز شد که مصرفکنندگان توانستند پول خود را از طریق ماشینهای خودپرداز دریافت کرده و خریدهای خود را با کارتهای اعتباری انجام دهند. قانون تجارت الکترونیک ایران مشتمل بر 81 ماده و 7 تبصره در جلسه علنی روز چهارشنبه مورخ 17دی ماه 82 به تصویب مجلس شورای اسلامی رسید و شورای نگهبان در تاریخ 24بهمن ماه همان سال آن را تأیید کرد. هیأت وزیران در راستای اجرای ماده 79 قانون تجارت الکترونیکی در تیر ماه 84 برنامه جامع توسعه تجارت الکترونیکی را تصویب کرد که در آن تمامی دستگاهها و شرکتهای دولتی ملزم شدهاند براساس حدود اختیارات و زمینه کاری خود، اقدامات لازم را جهت ایجاد بسترهای لازم انجام دهند.
با توجه به اینکه در کشورهای توسعه یافته نزدیک به 80 درصد مشاغل به رایانه و اینترنت و IT وابسته است، لزوم توجه به این مقوله در کسبوکارهای خانگی جهت کارآفرینی و فراهم سازی فروش مستقیم و حذف واسطهها باید فراهم گردد. در نتیجه جهت گسترش و بسترسازی در این زمینه نیاز به افزایش ضریب نفوذ اینترنت در کشور، افزایش امنیت مالی در شبکههای اینترنتی، فرهنگ سازی دادوستدهای مجازی و حمایتهای دولتی میباشد. از شش نوع مدل تجارت الکترونیک، مدلهای بنگاه به مشتری (B2C) و مدل مشتری به مشتری (C2C) بهترین نوع فعالیت کسبوکارهای خانگی میباشد که محصولات با هزینه کمتری به درخواست کنندگان فرستاده میشود.
نوآوری در فضای کارآفرینی
از مهمترین مشخصههای کارآفرینی، نوآوری میباشد که راههای نوین ناگشودهای را برای صاحبان کسبوکار فراهم میکند. نوآوری در کسبوکار خانگی به چندین شکل وجود دارد که مهمترین آنها عبارتاند از:
- نوآوری بنیادی: این نوآوری منجر به خلق بازارهای جدید میشود.
- نوآوری در منابع
- نوآوری در روشهای تولید
- نوآوری در نام گذاری و تبلیغ
- نوآوری در تجدید ساختار فن آوری
- نوآوری در بازاریابی
- نوآوری در ارائه خدمات
- نوآوری در بستهبندی محصولات (سیف اللهی، 1390، 57)
لفبوره و همکارانش (1991, 246) چهار طبقه از عوامل را شناسایی کردهاند که بر بهکارگیری یک فنّاوری جدید در بنگاههای کوچک و متوسط اثرگذار است:
- ویژگیهای شرکت؛
- رقابتپذیری و راهبردهای مدیریت شرکت؛
- اثرگذاری بخشهای داخلی و خارجی سازمان در تصمیم بهکارگیری؛
- ویژگیهای فنّاوریهای جدید استفاده شده.
نقش سیاستها و مدیریت دولتی در کارآفرینی
از مهمترین عوامل مؤثر در خلق فضای کارآفرین در انواع کسبوکارها، دولت و نهادهای وابسته به آن میباشد. وجود قوانین و مقررات وضعی توسط دولت از سویی میتواند سبب حمایت از کسبوکارهای اقتصادی گردد و از سوی دیگر نیز نامناسب و بودن آن میتواند تحرکات کارآفرینی را با چالشهای اساسی مواجه کند. چنانچه طبق تحقیقات به عمل آمده در میان کارآفرینان ایرانی، وجود قوانین دستوپاگیر و نبود سیاستهای حمایتی توسط دولت از عوامل شکست کارآفرینی بوده است (آراستی و غلامی، 1389، 41 ومحمدی الیاسی و نوتاش، 1390،53).
با توجه به تحقیقات به عمل آمده در زمینه نقش دولت در کارآفرینی، دولتهای موفق کارآفرین چهار راهبرد اساسی را سرلوحه اقدامات خود قرار میدهند:
سیاستهای سرمایهای: در این راهبرد دولتها باید به مدد سرمایهگذاران شتافته تا کاهش ریسک سرمایهگذاری به حداقل برسد. حمایت دولت باید همانند بخش تولیدات کارخانهای یا فراتر از آن به این بنگاهها معطوف شود. مانند دسترسی آسان به انواع اعتبارات بانکی، تشویق و حمایت سرمایهگذران به سرمایهگذاری در کسبوکارهای خانگی، کاهش یا حذف مالیات از این مشاغل
سرمایهگذاری در زیرساختها: سرمایهگذاری در زیرساختها توسط دولت میتواند موجب ایجاد رقابتپذیری در بخش خدمات شود. سرمایهگذاری دولتی از راهآهن و انواع راههای ارتباطی و اطلاعاتی آغاز و تا آموزشگاهها و تحقیقات پایه، توزیع برق و سیستمهای بهداشتی و امنیتی ادامه دارد. توجه به زیرساختهای روستایی، عشایری و شهری بدون تبعیض قائل شدن میان آنها، از مهمترین خواستههای کارآفرینان است.
ملاحظات قانونی: نهادها و ابزاهای قانونی باید تسهیلکننده کارآفرینی باشد بنابراین اگر دولت خود کارآفرین باشد به بهترین وجهی موانع قانونی را حذف کرده و قوانین و مقررات را در اسرع زمان وضع و با کارآفرینان هماهنگ میسازد. وضع قوانین مالکیت معنوی و مادی محصولات از مهمترین حقوق کارآفرینان است که متاسفانه در کشورهای در حال توسعه کمتر لحاظ میشود.
سیاستهای بازرگانی: در این راهبرد، دولت در کنار اصلاح قوانین و مقررات تجارت، به کاهش یا افزایش تعرفهها در راستای حمایت از انواع کسبوکارها میپردازد تا یک فضای رقابتی سازنده میان بخش تولید و خدمات داخلی و خارجی ایجاد شود.
مهارتهای مورد نیاز کارآفرینان
از عوامل فردی مؤثر در پیشرفت کارآفرینی، مهارتها و استعدادهای کارآفرینان در کارآفرینی میباشد. مهارتهای مورد نیاز کارآفرینان که جهت رشد کسبوکارها نیاز میباشد را در سه گروه اصلی میتوان تقسیمبندی کرد: مهارتهای فنی، مهارتهای مدیریتی، فعالیت اقتصادی و مهارتهای کارآفرینانة فردی. مهارتهای فنی عبارتاند از: نوشتن، گوش دادن، ارائة شفاهی، سازماندهی، مربیگری، هدایت گروه و دارا بودن دانش فنی. مهارتهای مدیریتی فعالیت اقتصادی شامل مجموعه فعالیتها و سیاستهای اقتصادی مدیران جهت رشد و توسعه بنگاهها میباشد. مهمترین آنها عبارتاند از: مهارتهای تصمیمگیری، بازاریابی، مدیریت، امور مالی، حسابداری، تولید، کنترل و فنون مذاکره در راهاندازی و توسعة فعالیت کارآفرینانه از مهارتهای اساسیاند. مهارتهای فردی نیز شامل انظباط درونی، ریسکپذیری، نوآوری، تحولگرایی، مقاومت، آیندهنگری در رهبری.
شاخصهای سنجش فضای کارآفرینی
برای تعیین میزان کارآمدی فضای کارآفرینی در کشورها شاخصهای گوناگونی تعریف شده که مهمترین آنها جهت رتبهبندی کشورها از لحاظ فضای کارآفرینی توسط دیدهبان جهانی کارآفرینی دستهبندی شده است. در مدل GEM علاوه بر شاخصهای کارآفرینی، شاخصهای محیط کسبوکار در سطح بینالمللی نیز اندازهگیری میشود. این بخش از برنامه دیدهبان جهانی کارآفرینی ایران، در قالب مصاحبههای نیمهساختاریافته سالانه از حدود 50 نفر از خبرگان کارآفرینی در کشورهای عضو پروژه به دست میآید و مبنای استانداردی برای مقایسه عوامل برونزای محیطی و تأثیرات آن بر پویایی کارآفرینی بین کشورها و یا در یک کشور در طول زمان فراهم میآورد. این شاخصهای اساسی عبارتاند از:
پشتوانه مالی کارآفرینان؛
سیاستههای دولت؛
برنامههای دولت برای ارتقای کارآفرینی؛
آموزشهای مرتبط با کارآفرینی؛
انتقال تحقیق و توسعه؛
زیرساختهای تجاری و فنی؛
بازبودن و پویایی بازار؛
زیرساختهای فیزیکی؛
هنجارهای فرهنگی و اجتماعی حامی کارآفرینی؛
گرایش به نوآوری در مشتریان و شرکتها؛
حمایت از کارآفرینی با رشد بالا؛
حمایت از کارآفرینی زنان؛
وضعیت حقوق مالکیت فکری؛
وجود فرصتهای کسبوکار (دفتر دیدهبان جهانی کارآفرینی،1390، 37).
موانع ایجاد فضای کارآفرینی در کسبوکارها
از عمدهترین چالشها و موانع رشد کارآفرینی در کشور اقتصاد دولتی و درآمدهای رانتی صنعت نفت میباشد. دخالت دولت در بازار، وجود قوانین و مقرارت دستوپاگیر، وجود دستگاههای نظارتی موازی و متعدد، نشان از ریسک بالای فعالیتهای کسبوکار در ایران را دارد (فقیه، 1388، 62). از این رو دولت نقش کلیدی در توسعه کارآفرینی ایفا میکند.
اغلب کارآفرینان در دریافت تسهیلات مالی با مشکلات دیوانسالاری همچون ارائه انواع وثیقههای سنگین، ناکافی بودن میزان وامها، سود بالای دریافتی و قسطبندی نامناسب مواجه هستند. در این خصوص باید دانشگاهها و سرمایهگذاران خصوصی به ابداع شیوههای نوین در حل مشکلات مالی این کسبوکارها و کاهش خطرپذیری سرمایهگذاری آن اقدام کنند.
محدودیتها و اشکالات موجود در فضای کارآفرینی خانگی:
عدم دسترسی مطلوب به بازار عرضه کالا و خدمات ( برای دریافت و ثبت سفارشات و عرضه محصولات).
عدم توانایی تأمین مواد اولیه مطلوب و ارزان بهدلیل کوچک بودن مقیاس.
ضعف بنیه مالی و محدودیت در تأمین منابع مالی و تهیه و ارائه وثایق مورد نیاز.
محدودیتهای مربوط به تأمین آب، برق و دفع پسآب و...
عدم امکان تدارک حقوقی فعالیت.
نداشتن واحدهای R&d (بیگدلی شاملو،1389، 3)
بهبود فضای کارآفرینی در کسبوکار
جهت رونق فضای کارآفرینی باید اقدام به رفع موانع کارآفرینی در کسبوکار خانگی کرد. تسهیلات مالی و اعتبارت بانکی باید با شرایط آسان به کارآفرینان وام دهد و قوانین و مقرارت زائد دولتی در زمینه فضاهای کسبوکار و مبادلات آن برداشته شود. شرایط سرمایهگذاری در کسبوکار خانگی کم خطرتر شده و مشوقهای مالیاتی و مالی به سرمایهگذاران داده شود.
ایجاد بانکهای خصوصی کارآفرینی جهت کسبوکارهای خصوصی و کوچک و متوسط، توسعه پارکهای علم و فنّاوری و مراکز رشد کسبوکارهای کوچک، اصلاح و بازنگری جدی قانون کار با رویکرد کارآفرینی و پایداری بنگاهها(با رویکرد کارگر مدار نه کارفرما مدار) و اطلاح و بارنگری جدی قانون تجارت، مقررات صادرات و واردات با رویکرد کارآفرینی و الزامات سازمان تجارت جهانی، توسعه صندوقهای مستقل سرمایهگذاری مخاطره پذیر(VC) در سطح ملی و استانی با حمایت سازمانها و نهادهای عمومی و دولتی(بیگدلی شاملو،1389، 62)، ایجاد و توسعه و تقویت کلینیکهای مشاوره کارآفرینی در شهرکها و خوشههای صنعتی، فرهنگی سازی کارآفرینی از طریق رسانههای گروهی و نشر تجربیات کارآفرینان برتر و الگوسازی آن در سطح کشور و جهان.
فضاهای کارآفرینی مجموعه عوامل محیطی مؤثر در کارآفرینی میباشد که بهطور مستقیم و غیرمستقیم بر فعالیتهای کارآفرینی مؤثر بوده و بسترهای رشد و توسعه این بنگاهها را فراهم میآورد. در کسبوکارهای خانگی، فضاهای کارآفرینی شامل فضاهای اقتصادی و مالی، فضاهای آموزشی و پژوهشی، فنّاوری ها، نوآوریها و تجارت الکترونیک، سیاستها و مدیریت دولتی میباشد. مجموعه این عوامل بهصورت سیستمی و مرتبط با یکدیگر در فضاهایی مانند مراکز رشد و پارکهای علم و فنّاوری میتواند فضاهای کارآفرینی را برای فعالان اقتصادی ایجاد کند که از سویی کارآمدی آن میتواند سبب رونق و شکوفایی کارآفرینی گشته و از سوی دیگر، ناکارآمدی آن میتواند سبب رکود فعالیتهای کارآفرینی کوچک و بزرگ گردد.