فرهنگ روستاییان نسبت به کسبوکار خانگی شامل مجموعهای بههم پیوسته از دانشها، آگاهیها، باورها، ارزشها، هنجارها و مهارتهای لازم و ضروری برای ایجاد و توسعة کسبوکارهای خانگی در این مناطق است. در این میان نگرش، آمادگی ذهنی افراد برای انجام یک عمل بوده (ازکیا، 1384، ص. 119) که در اینجا این عمل شامل ایجاد یا توسعة یک کسبوکار خانگی میشود. در واقع نگرش نوعی حالت آمادگی ذهنی و روانی است که بر اساس تجربه، سازماندهی میشود و تأثیری پویا و جهتدار بر واکنش فرد در مقابل اشیا و موقعیتهایی که با آنها روبروست، بر جا میگذارد (سورانی و همکاران، ص. 23) و فرهنگ الگویی از پیشفرضهای بنیادی است که گروهی خاص برای حل مشکلات و سازگاری خود با محیط و دستیابی بهیکپارچگی و انسجام، خلق، کشف و یا ایجاد کرده است (استاک و عبدالملکی، 1393، ص. 6) که در اینجا منظور از گروهی خاص ساکنان مناطق روستایی هستند و ایجاد یا توسعة کسبوکار خانگی همان راهکاری است که روستاییان برای حل مشکلات و سازگاری خود با محیط و دستیابی بهیکپارچگی و انسجام، خلق، کشف و یا ایجاد میکنند.
در فرهنگ روستایی کسبوکارهای خانگی مهمترین شیوة ایجاد اشتغال است و این امر در نظر ساکنین این مناطق کاملاً پسندیده و پذیرفته است. اشتغال، تأثیرات بسیار مثبتی بر رفتار و وجهة انسان دارد. از این رو فراهم کردن شرایط اشتغال برای افراد موجب ارتقای عزت نفس، کسب وجه و منزلت اجتماعی (از مؤلفههای توانمندی روانی)، تعامل اجتماعی و مشارکت (از مؤلفههای توانمندی اجتماعی) و درنهایت ایجاد درآمد و توسعة مهارتهای فرد (از مؤلفههای توانمندی اقتصادی) میشود (حیدری ساربان، 1388، ص. 36). دراینراستا امروزه این نگرش در ساکنین مناطق روستایی وجود دارد که وجود کسبوکارهای خانگی سبب ارتقای اقتصاد روستاها میشود. همچنین ارتقای هرچه بیشتر اقتصاد روستایی اساسیترین عنصر در توسعة روستایی به شمار میرود؛ بهطوریکه استقرار و بقای جامعة روستایی بدون کار مولد و سودآور برای ساکنان غیرممکن است (عبدالله زاده و همکاران، 1393، ص. 104). همچنین این نگرش در مناطق روستایی وجود دارد که این کسبوکارها سبب ایجاد شغل با هزینة سرمایهای نسبتاً کم و توسعة یک سرمایهگذاری مشترک توسط کارگران ماهر شده و از دگرسو یک منبع نوآوری در محصولات و خدمات هستند؛ که از طریق این نوع کسبوکارها، سرمایهگذاریها و پساندازهای محلی افزایش مییابند و استفاده از منابع محلی تشویق میشود (Mohapatra, Rozelle, Goodhue,. 2007, P. 169). در واقع این فعالیتها مستلزم هزینههای راهاندازی پایین و فراهم کردن بازارهای محلّی است (Minli & Bai, 1999, P. 5). از دگر سو این نگرش وجود دارد که: کاهش بیکاری و افزایش نرخ اشتغال، افزایش درآمد و رفاه مردم محلی، افزایش تولیدات و خدمات و درنهایت، کاهش مهاجرت ازجمله پیامدهای مثبت و مؤثر این نوع کسبوکارها در نواحی روستایی است (Stathopoulou, Psaltopoulos , Skuras, 2004, P. 413).
فرهنگ حمایت از ایجاد و توسعة کسبوکارهای خانگی در مناطق روستایی در چارچوب اعتماد اجتماعی در این مناطق شکل میگیرد. این اعتماد دربرگیرندة تمایلات مشترک یا فقدان سوءنیت است (Warren, 1999, P. 311). همچنین فرهنگ حاکم بر روستاها حامی ایجاد زندگی مطلوب از طریق آن دسته از کسبوکارهای خانگی است که از طریق وامهای خوداشتغالی نیز تغذیه میشود. منظور از زندگی مطلوب، وجود تلفیقی از چهار مؤلفه بهزیستی، اجتماع محلی سالم، سرزندگی و قابلیت زیست در یک اجتماع است. البته همة مؤلفههای مذکور میتوانند زیرمجموعه مؤلفه بهزیستی روستایی قرار گیرند و مبنایی را برای زندگی مطلوب روستایی فراهم کنند (رستمعلی زاده، ولیاله؛ سلیانی، مسعود، 1390، ص. 166). در این مناطق پیشرفت و توسعة کسبوکارهای خانگی محصول نگرشی خاص است. درواقع پیشرفت و توسعه حاصل نگرشی خاص به عالم است، زیرا بدون ایجاد نگرشی خاص، پیشرفت و ترقی ممکن نیست و نگرش مذکور، بیانگر لزوم وجود فرهنگی مناسب برای توسعه است.
عامل فرهنگ از جایگاه ویژهای در توسعه برخوردار است و بیتوجهی و کمتوجهی به آن، تمام برنامههای توسعه را با ناکامی مواجه خواهد کرد (کرمپور و یوسفوند، 1391، ص. 141). اصولاً در جوامعی با تنوع فرهنگی فراوان همانند ایران، بهدلایل مختلفی همچون متفاوت بودن ویژگیهای فردی و شخصیتی و نیز ظرفیتهای محلی و منطقهای، میزان پذیرش برنامههای توسعه در مناطق مختلف کشور، متفاوت است (احمد رش و همکاران، 1390، ص. 143). از دگرسو برای توضیح فرهنگ و نگرش روستاییان نسبت به کسبوکارهای خانگی لازم است به ویژگیهای فردی و شخصیتی ساکنان این مناطق نیز توجه شود. اصولاً جوامع و فرهنگهای مختلف، به لحاظ ویژگیهای فردی و شخصیتی و زمینههای پذیرش برنامههای توسعه با یکدیگر تفاوت دارند و در این زمینه، از تنوع و تکثر فراوانی برخوردار هستند. از دگر سو توسعه در بسیاری از موارد، حتی عادات، رسوم و عقاید مردم را نیز شامل میشود (Lehman, 1979, P. 34). برای ایجاد و توسعة کسبوکارهای خانگی، و برای اجرای هر گونه برنامه موفق توسعه روستایی، باید به شناخت باورها، اعتقادات، خلق و خوی، روحیات و نگرش های افرادی پرداخت که این برنامهها برای آنها اجرا میشود (محسنی تبریزی، 1379، ص. 75). دراینراستا خرده فرهنگ، بسیاری از عناصر فرهنگ کلیتر را که خود جزئی از آن است، شامل میشود. اما در ضمن، برخی از جنبههای خاص، در فرهنگ کلیتر وجود ندارد یا در سایر اعضای آن جامعه خاص دیده نمیشود (ازکیا، 1384، صص. 119- 118). در این میان کسبوکارهای خانگی سنتی با وجود خرده فرهنگ دهقانی در مناطق روستایی ارتباطی تنگاتنگ دارند. عناصر اصلی «خرده فرهنگ دهقانی» عبارت است از: خانوادهگرایی، عدم اعتماد متقابل در روابط شخصی، فقدان نوآوری، وابستگی به دولت، تقدیرگرایی، پایین بودن سطح آرزوها و تمایلات، عدم توانایی چشم پوشی از منافع آنی برای دستیابی به منافع آتی، دیدگاه زمانی محدود، محلیگرایی و فقدان همدلی (Chong et al, 1984, P. 10). که با وجود رشد اقتصادی، روستاییان در نگرش خود، نقش نوآوری را در کسبوکارهای خانگی و در احیاء باورها و سنتهای گذشته و تولید و استفاده از صنایع دستی و میراث فرهنگی جامعه خود که در تاریخ از قدمت برخوردار است، کمرنگ میدانند. چنین واکنشی در نتیجه عملکرد نامطلوب توسعه حاصل شده است که مردم را به تفکر درباره شناخت گذشته خود واداشته است. در واقع روستاییان انسان نوآور را فردی میدانند که بیشتر به اصول و باورهای گذشته پایبند بوده است (کرمپور و یوسفوند، 1391، ص. 148). در مورد کسبوکارهای خانگی نیز دهقانان نگرش خاصی دارند. دهقانان معتقدند که میزان چیزهای خوب در ده، همیشه ثابت است و هر فرد باید پیوسته برای کسب سهم بیشتری از این چیزهای خوب، به حقهبازی بپردازد (Baum, 1963, P 53). همچنین در راستای ایجاد و یا توسعه کسبوکار خانگی از دیگر نگرشهای دهقانان میتوان به روحیه عدم اعتماد متقابل در روابط شخصی روستاییان اشاره کرد. وجود روحیه عدم اعتماد متقابل در روابط شخصی روستاییان و عشایر، مانع گسترش روحیه تعاونی و اجرای برنامههای توسعه روستایی است. زیرا یکی از بنیانهای مهم توسعه روستایی، مبتنی بر تعاون و همکاری میان روستاییان است و فقدان این روحیه، از دلایل عدم موفقیت بسیاری از برنامههای توسعه روستایی در جوامع دهقانی است ( احمد رش و همکاران، 1390، ص. 149). در همین راستا برای ایجاد و توسعة کسبوکارهای خانگی، تصور خیر محدود، بهعنوان یکی از عناصر خرده فرهنگ دهقانی، مبین این تصور در میان دهقانان است که چیزهای مطلوب در زندگی، همانند زمین، ثروت، قدرت، امنیت و نظایر آن، به میزان محدودی وجود دارند و پیشی گرفتن یک فرد در زمینههای فوق، موجب زیان دیگری میشود. باید به این موضوع توجه کرد که در گذشته، سرنوشت بسیاری از دهقانان در دست تصمیم گیرندگانی بود که بدون توجه به آمال دهقانان و کاملاً در جهت 180 درجهای، برای آنان نسخه میپیچیدند (Kim et al, 2005, P. 853).
نظریه «خرده فرهنگ دهقانی» بیان میکند که برنامههای دگرگونی اجتماعی در روستا، اگر بر پایة شناخت ارزشها، دیدگاهها و باورهای ذهنی و انگیزة دهقانان نباشد، شکست میخورند؛ بنابراین، مجریان برنامههای توسعة روستایی باید ویژگیهای فرهنگی و جمعیتی مخاطبان برنامههای خود را بهدقت مدنظر داشته باشند (مرادی، 1393، ص. 56). دهقانان در سراسر جهان، از ارزشهای فرهنگی مشابهی برخوردارند (فرهنگ خاص دهقانان) و دلیل اصلی فقر آنها، نگرشها و ارزشهای جامعه دهقانی است که با ارزشها و عوامل مساعد برای توسعه ناسازگار هستند ( ازکیا، 1384، ص. 24). این در حالی است که تغییر در ارزشها و نگرشها، میتواند به بهرهبرداری بیشتر از امکانات بینجامد یا امکانات کافی در اختیار جوامع انسانی قرار دهد ( شکویی، 1375، ص. 31) و از دگرسو اگر برنامههای توسعهای بر اساس شناخت ارزشها، دیدگاهها، نگرشها و انگیزههای مردمی تدوین نشود که قرار است برنامههای توسعهای، گامی برای بهبود وضعیت اسفبار آنها، بهویژه در مناطق حاشیهای و دور افتاده باشد، نمیتوان به تحقق اهداف چنین برنامههایی امید داشت و شکست آنها، بدیهی است ( احمد رش و همکاران، 1390، ص. 144). از دگرسو در جوامع روستایی نگرش افراد معطوف به کسبوکارهای خانگی زود بازده است. در جوامع روستایی، افراد غالباً پاداشهای کوتاهمدت را بر اهداف بلندمدت ترجیح میدهند و این وضعیت، مانع توسعه است (ازکیا، 1384، ص. 124).
ممکن است در بیشتر روستاها فرهنگ کارآفرینی در کسبوکارهای خانگی روستایی وجود نداشته باشد. زیرا بیشتر دهقانان خود را ملزم به رعایت و انجام اموری میدانند که از اجدادشان یاد گرفتهاند و به ایجاد یا پذیرش نوآوریها گرایش ندارند و گاهی نیز با آن مخالفت میکنند. از این رو، در جوامع دهقانی، شاید رواج این ایده که فرد بر کنترل محیط، توانایی اندکی دارد، اجتنابناپذیر باشد ( احمد رش و همکاران، 1390، ص. 149). اما درعینحال امروزه نگرش روستاییان نسبت به کسبوکارهای خانگی نسبت به دیدگاههای سنتی قبل تغییر کرده است. به این معنا که کسبوکارهای خانگی در مناطق روستایی با داشتن ایدههای نوآورانه از شانس موفقیت بیشتری برخوردار هستند. همچنین شواهد نشان میدهد که رابطهای قوی بین فرهنگ مردم و تمایل به کارآفرینی در این مناطق وجود دارد. به این معنا که توسعة کارآفرینی روستایی به عوامل فرهنگی - اجتماعی، محیطی و زیرساختی، اقتصادی و نهادی بستگی دارد؛ در این میان از مهمترین عوامل مؤثر بر کارآفرینی در هر جامعه، فرهنگ حاکم بر آن است و در واقع فرهنگی که برای افراد کارآفرین ارزش قائل است، افراد بیشتری را به کارآفرینی تشویق میکند (Lordkipanidze, 2002, P. 47). همچنین کسبوکارهای خانگی در مناطق روستایی سبب گسترش تعاملات اجتماعی مردم روستا میشود. تعاملات اجتماعی مردم روستا ازیکسو متأثر از شرایط طبیعی است و ازسویدیگر بر خصوصیات اقتصادی و کنشهای معیشتی استوار بوده که خود یکی از عوامل هماهنگی کنشهای اجتماعی است و موجب انسجام روابط اجتماعی و فرهنگی ساکنان روستا میشود (خاک پور و عشقی صنعتی، 1393،ص. 3).
همچنین نگرش روستاییان نسبت به مشکل بسیاری از بیکاران، بهویژه تحصیلکردههای دانشگاهی، عدم آشنایی آنها با مهارتهای کارآفرینی و فنی و حرفهای یا آموزش ندیدن به شیوة استاد شاگردی در کسبوکارهای خانگی است و معتقدند برای حفظ جمعیت روستایی و رونق مناطق روستایی و بهمنظور تحقق توسعه اقتصادی، بهکارآفرینی در مقیاس کوچک و متوسط نیاز است (Islam, 2009, P. 2). آنان نگرش مثبتی نسبت به آموزش کارآفرینی برای ایجاد و توسعة کسبوکارهای خانگی موفق، در این مناطق دارند. هدف آموزشهای کارآفرینی، بهبود و ایجاد انگیزه در افراد بهمنظور گرایش به فرصتجویی، ابتکار، مخاطره پذیری و غیره است (Gibb, 1987, P. 38). آنها این نگرش را دارند که کسبوکارهای خانگی در مناطق روستایی سبب ایجاد رفاه اجتماعی و توانمندسازی ساکنین این مناطق خواهد شد. توانمندسازی فرآیندی است که بهواسطة آن افراد بر امور و کارهای خود تسلط بیشتری مییابند و با کسب قدرت بالا، کنترل بر منابع، اعتمادسازی و مشارکت فعال میتوانند مسیر زندگیشان را به درستی هدایت کنند (میرزایی و همکاران، 1389، ص. 101). رفاه اجتماعی مفهومی ایدهآل است که با توانمندسازی، تشویق به مشارکت و دخالت در امور مربوط به خود، زمینة مناسبی را برای توسعة همهجانبة انسان برای دستیابی به یک زندگی شایسته فراهم میآورد. این مفهوم درواقع زیرساخت اساسی توسعة همگن و برابر در جامعه است که با برابرسازی فرصتها و دسترسیها برای حداکثر استفادة بهینه از منابع و امکانات و بسیج نیروها اقدام میکند (راستی و جهانتیغ، 1393، ص. 760). رفاه، نظامی است که نیازهای اجتماعی، فرهنگی و فیزیکی افراد، خانوادهها، نهادها و اجتماعات آنها را در بر میگیرد (Brehm, 2003, P. 26). دراینراستا زمانیکه توسعة کسبوکارهای خانگی توأم با نگرش نوگرایی باشد، سبب تغییرات اجتماعی در فرهنگ روستاییان میشود. تغییرات اجتماعی، از طریق اتخاذ نوآوریها رخ میدهد و این کار بهنوبه خود، از طریق پراکنش اطلاعات انجام میشود (Rogers, 1969, P. 67). دراینراستا کسبوکارهای خانگی وقتی تنها امکان ایجاد درآمد برای یک خانواده هستند، سبب میشوند تا نگرش تعالیجویانه در اعضای آن خانواده ایجاد شود و افراد خانواده به دنبال بهبود وضعیت کاری و یا در جستوجوی یافتن راههای مناسبتر برای فعالیتهای مرتبط با کسبوکار خانگی خود باشند. دراینراستا نیز فقط در حالتی میتوان گفت شخص از انگیزه پیشرفت قوی برخوردار است که پیدرپی به چگونگی بهبود وضعیت فعلی بیندیشد یا بهاینکه چگونه میتوان یک وظیفه را با راههای بهتری انجام داد ( محسنی تبریزی، 1382، ص. 26). روستاییان بر اساس نگرش خود نسبت به کسبوکارهای خانگی به سه دستة نوگرا، در حال تحول و سنتی تقسیم میشوند. بهطورکلی نیز برمبنای حالات روانی و نگرشهای انسانها درباره محیط اجتماعی و عناصر آن، انسانها به سه دسته یعنی نوگرا، در حال تحول و سنتی تقسیم میشوند. انسان نوگرا، برخوردار از طرز فکر جهانی و نه محلی، قدرت انتقال فکر، سواد، بینش غیرزاهدانه و زندگی شهرنشینی است (کازنو، 1354، ص. 34).
در برخی از مناطق روستایی کشور، روستاییان نسبت به رونق یافتن کسبوکارهای خانگی مرتبط با حوزة گردشگری نظری مساعد دارند. این نوع گردشگری یکی از مؤلفههای اصلی توسعه روستایی به شمار رفته و بهوسیله آن مجموعهای از فعالیتهای اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و خدماتی در روستاها و حتی یک منطقه رونق خواهد گرفت و مشکل مهاجرت و بیکاری جوانان، کمبود درآمد در روستاها کاهش یافته و موجب رفاه و رونق روستاها و افزایش آگاهی فرهنگی و اجتماعی در جوامع روستایی خواهد شد (سلیمانی، 1388، ص. 3). درواقع، فرهنگ حاکم بر روستا انجام کسبوکار در منزل را تشویق میکند و نگرش غالب روستاییان به این نوع کسبوکارها این است که این نوع کسبوکارها امکان ایجاد رفاه اقتصادی و توان توزیع برابر درآمدها را دارد. این درحالی است که فقر روستایی و توزیع نابرابر درآمدها از معضلات جوامع روستایی است که عمدتاً از نظام توزیع نادرست عوامل تولید ناشی میشود (شایان و شاهی اردبیلی، 1386، ص. 198). فرهنگ روستاییان پذیرای کسبوکارهای خانگی بوده و درآمد حاصل از این کسبوکارها سببساز مشارکت اجتماعی ساکنین مناطق روستایی و ایجاد فرهنگ مشارکت در بین ساکنین این مناطق میشود. در واقع وضعیت اقتصادی و مادی این مناطق میتواند انگیزههایاساسی آنها در کنش مشارکتی باشد (Saunders et al., 2003, P. 1).
روستاییان در طی سالهای متمادی نشان دادند که نگرش آنان نسبت به کسبوکارهای خانگی بر اساس فرهنگ منطقة روستایی آنان بوده است. بهطورکلی نیز هر فعالیتی که توسط انسان صورت میگیرد، متکی به فرهنگ است و آن فعالیت تابع خصوصیات فرهنگی جامعه است که صاحبان این فعالیتها بدان تعلق دارند (بحرینی، 1390، ص. 1). از دگرسو کسبوکارهای خانگی در مناطق روستایی پیشینهای طولانی دارند و این نگرش را در مردم روستا ایجاد نمودهاند که این نوع کسبوکارها در طول زمان منظر روستاها را برای تطابق با اهدافشان تغییر دادهاند. در واقع، مردم با سکونت در یک ناحیه، ایجاد کشتزارها، جادهها، طرح روستاها و شهرکهایی که میساختند، بهگونهای ناخودآگاه منظر را برای تطابق با اهدافشان تغییر میدادند، هرچند این امکان نیز وجود داشت، از اینکه در حال خلق الگو هستند، کاملاً آگاه نباشند (تقوائی، 1392، ص. 21).
عموم مردم روستاها نسبت به کسبوکارهای خانگی حوزة گردشگری روستایی نگرشی مثبت دارند. زیرا گردشگری روستایی مزیتهای اجتماعی و فرهنگی نیز با خود به همراه دارد. تعاملات اجتماعی مردم محلی با گردشگران، حفاظت از میراث فرهنگی، تعاملات فرهنگی، و تقویت و افزایش آگاهی و ادراکات روستاییان از این مواردند (Ramanauskiene et al., 2006, P. 38). بهطورکلی مردم روستا کسبوکارهای خانگی روستایی را عامل اشتغالزایی در این مناطق میدانند. اشتغالزایی نیازی محسوس برای توسعه و احیای اقتصاد روستایی است که علاوه بر گسترش گردشگری، باعث ورود روشهای امروزین کشاورزی در نواحی روستایی نیز میشود (قبادی و همکاران، 1389، ص. 26). نگرش روستاییان در خصوص توسعة کسبوکارهای خانگی حوزة گردشگری این است که این نوع کسبوکارها متضمن ایجاد شغل و ایجاد همکاری در بین ساکنین روستاست. در واقع توسعة گردشگری از طریق مشاغل کوچک و متوسط سبب نقشآفرینی این بنگاهها در توسعة شبکههای تولیدی، ارتقای همکاری درون گروهی و بین گروهی، بالابردن دانش و اطلاعات در خصوص گردشگری و فعالیتهای کارآفرینی و ارتقای بنگاههای اقتصادی میشود (Copp & Ivy, 2001, P. 349). اما در عین حال نگرش غالب مردم روستا نسبت به موفقیت کسبوکارهای خانگی این است که کسبوکارهای خانگی فعال در بخش کشاورزی از موفقیت بیشتری برخوردار هستند. در واقع وابستگی اقتصاد روستا به فعالیتهای کشاورزی بیشتر از سایر حوزههاست (Eruera, 2008, P. 134)؛ در واقع روستا واحدی اقتصادی، اجتماعی، جغرافیایی و مرکز تجمعی از مردم یکجانشین است که قسمت اعظم درآمد آنها از کشاورزی تأمین میشود (رضوانی، 1380، ص. 18) و مکانی است که حیات اجتماعی آن در گرو فعالیتهای کشاورزی و دامداری است (نقوی و همکاران، 1392، ص. 106). البته وجود صنایع دستی روستایی و ایجاد و توسعة کسبوکارهای خانگی روستایی در این حوزه مبین نگرش مثبت روستاییان و وجود فرهنگ حمایت روستاییان از کسبوکارهای خانگی غیر کشاورزی در کنار کسبوکارهای خانگی حوزة کشاورزی است. دراینراستا، ایجاد مشاغل متنوع یا تنوعبخشی به فعالیتها بهعنوان یک هنجار شناخته میشود (Barrett et al, 2001, P. 322) و تعادل میان تنوعبخشی و تخصصیسازی، راهحل مشکلات توسعة روستایی است (Rizov, 2005, P. 623).