ایجاد کسب‌وکارخانگی براساس قرارداد استفاده از امیتاز و برند یک کسب‌وکار تثبیت شده است.

     فرانشیز نوعی از کسب‌وکار است که بر اساس آن به یک شرکت اختیارداده می‌شود که تولیدات و یا محصولات شرکت دیگر را را بفروشد و در قبال آن مبلغی دریافت کند که به این مبلغ، مبلغ فرانشیز می‌گویند (کاتلر، 1385).

     فرهنگ (black law) فرانشیز را چنین تعریف می‌کند؛ فرانشیز پروانه‌ای است که به موجب آن مالک علامت تجاری یا نام تجاری به دیگری اجازه فروش محصولات یا خدمات را تحت آن نام یا علامت در مناطق گسترده‌تری (از محل اقامت مالک) می‌دهد. فرانشیز توافقات مبسوط و پیچیده‌ای را شامل می‌شود که مطابق آن گیرنده امتیاز انجام اعمال تجاری یا فروش محصولات و خدمات را مطابق با روش و روند تعریف شده به‌وسیله اعطا کننده امتیاز به‌عهده می‌گیرد و اعطا کنند‌ة امتیاز نیز متعهد می‌شود که از طریق تبلیغات ترویج و دیگر خدمات مشاوره‌ای به گیرنده یاری برساند (باباپور، 1384).

     فرانشیز یعنی حق اعطاشده از طرف شخص مجاز و صلاحیت‌دار به شخص دیگر، در مقابل عوض مالی مستقیم یا غیرمستقیم، جهت اشتغال به تجارت کالا و خدمات تحت مالکیت گیرندة امتیاز و مطابق با سیستم طراحی شده به‌وسیلة اعطا کننده امتیاز، شامل دانش تجربی و مشاوره، هدایت در اساس روش، نظارت عملی، ممتد و واقعی به‌وسیله علایم تجاری، علایم خدمات، نام تجاری، یا نشان طراحی شده به‌وسیلة اعطاکنندة امتیاز و (کاتلر، 1385). تعاریف دیگری نیز در نوشته‌ها و کتب مختلف از فرانشیز به عمل آمده است که عمدتاً مضمونی مشابه دارند. شاید ساده‌ترین و جامع‌ترین تعریف فرانشیز را بند 4 ماده یک آیین نامه 4807/88 اتحادیه اروپا بیان نموده باشد؛ فرانشیز یعنی مجموعه‌ای از حقوق مالکیت معنوی و صنعتی مربوط به علایم تجاری، نامه‌های تجاری، علایم مغازه‌ها، مدل‌های مفید (قابل استفاده)، طرح ها، حقوق مولف، دانش تجربی یا حق انحصاری (به ثبت رسیده) جهت بهره‌برداری برای فروش مجدد کالاها یا آماده‌سازی خدمات برای مصرف‌کننده نهایی.

     در بسیاری از موارد، تولیدکنندگان، کارخانه‌داران، سرمایه‌داران و صاحبان حقوق مالکیت معنوی، مانند حق اختراع، علایم شناخته شدة تجاری و... به جای آنکه مستقیماً اقدام به فعالیت و تجارت در کشور خاصی کنند، اقدام به اعطای پروانة فعالیت به افرادی دیگر، معمولاً ساکن و فعال در همان سرزمین، می‌کنند. این شیوه برای صاحب حق مالکیت معنوی دارای دو امتیاز ویژه است: اول اینکه سرمایه مورد نیاز برای فعالیت در منطقة جدید را گیرنده پروانه تأمین می‌کند و صاحب حق، هیچگونه سرمایه‌گذاری در این باره نمی‌کند و دوم اینکه ریسک فعالیت تجاری هم بر عهدة گیرندة پروانه است و مشکلاتی ازجمله شکست در بازاریابی، اعتبار مشتریان و غیره به دارندة حق ارتباط مستقیم پیدا نمی‌کند. یکی از شایع‌ترین روش‌های اعطای پروانه، روش اعطای امتیاز فعالیت تجاری یا قرارداد فرانشیز است (کلایو، 1387).

     می‌توان ویژگی‌های کلی فرانشیز را به این صورت بیان کرد: (کاتلر، 1385).

     اساس فرانشیز بر پایة مالکیت حقوقی است که دارای ارزش مادی و تجاری بوده مورد حمایت قانون قرار دارند و به‌طورکلی تحت عنوان حقوق مالکیت فکری و معنوی طبقه‌بندی می‌شوند. اصلی‌ترین مواردی که تحت شمول حقوق مالکیت فکری و معنوی قرار می‌گیرند، شامل: حقوق انحصاری ثبت شده، کپی رایت، علایم تجاری، نام‌های تجاری، طرح‌های صنعتی، اسرار تجاری و صنعتی و اطلاعات با ارزش هستند، یعنی مواردی که در تمامی تعاریف، موضوع قرارداد فرانشیز معرفی شده‌اند. همین ارتباط بنیادی است که باعث شده حقوق مالکیت معنوی و فکری یکی از اصلی‌ترین منابع قوانین و حقوق فرانشیز باشد.

     قرارداد فرانشیز قراردادی است مستمر، با یک همکاری دوجانبه در طول حیات آن مدیریت و اجرا از سوی گیرنده امتیاز و ترسیم راهبرد فنی و کیفی و مشاوره و حمایت از سوی اعطاکننده امتیاز.

     دانش تجربی که جزئی ثابت در تمامی تعاریف است، به معنای آموخته‌ها، تجربیات، نتایج آزمایش‌ها، یافته‌های علمی، ابداعات، اختراعات و.... است که اعطا کنند‌ة امتیاز در طول فعالیت خود به آنها دست یافته یا با آنها مواجه شده است و باید آنها را در هنگام انتقال فرانشیز به گیرند‌ة امتیاز منتقل نماید تا گیرند‌ة امتیاز بدون نیاز به اینکه راه رفته را دوباره خود بپیماید، اقدام به فعالیت موفقیت‌آمیز نماید.

     گیرنده امتیاز مجاز به انجام هیچ‌گونه تغییری در مورد فرانشیز نیست. حفظ یک نواختی محصول در سراسر بازارها از اهداف اصلی این روش است، به‌طوری‌که محصولات ارائه شده تحت فرانشیز با محصولات اصلی هیچ گونه تفاوتی ندارند و مصرف‌کنندگان قادر به تمیز بین این دو نیستند.

     گیرنده امتیاز پس از دریافت آن، جانشین اعطاکنند‌ة امتیاز در منطقه مورد توافق و دارای حق انحصاری در مورد آن می‌شود و هیچ کس دیگری حق انجام آن فعالیت را در آن محدوده و سرزمین ندارد.

     ممکن است اعطاکنند‌ة امتیاز خود هیچ‌گونه سابقه فعالیت عملی در مورد فرانشیز مورد نظر نداشته باشد. این امر بیشتر در مواردی پیش می‌آید که اعطاکنند‌ة امتیاز اقدام به طراحی سیستمی خاص برای بهره‌برداری می‌نماید که می‌تواند شیوه‌ای نوین در امر تجارت، اختراعی جدید، روشی نو در ارائه خدمات و... باشد.

     بازرسی و نظارت مستمر از سوی اعطاکنند‌ة امتیاز، هم‌حق و هم‌وظیفه اوست که باید به‌منظور حفظ استانداردها و شکل و کیفیت محصول انجام شود، تا کیفیت بد تولیدات و خدمات باعث آسیب به شهرت صاحب حق و همچنین خود حق مالکیت معنوی نشود.

     سرمایه‌گذاری اقتصادی طرح، برعهد‌ة گیرند‌ة امتیاز است و اعطاکنند‌ة امتیاز هیچ‌گونه تعهد مالی برعهده نمی‌گیرد و بالتبع کلیه درآمد حاصل شده نیز متعلق به گیرند‌ة امتیاز است.

     اعطای امتیاز از سوی صاحب حق در قبال عوض مالی صورت می‌گیرد، به این صورت که در قبال انتقال حقوق مالکیت معنوی، در ابتدا مبلغی به‌عنوان حق فرانشیز از سوی گیرنده پرداخت می‌شود و در طول حیات قرارداد نیز اعطاکننده به‌طور مستمر مبلغی به‌عنوان حق‌التألیف دریافت می‌کند.

     شهرت جهانی معروفیت نام و علامت تجاری، سابقه، میزان تولید و سرمایة صاحب اصلی امتیاز، تبلیغات وی و... نقش بسیار مهمی در تعیین ارزش قرارداد و همچنین موقعیت آیند‌ة گیرند‌ة امتیاز دارد.

     به‌طورکلی فرانشیز را می‌توان در سه طبقه زیر دسته‌بندی کرد:

1- فرانشیز صنعتی: برای تولید و ساخت محصولات مختلف صنعتی به‌کار برده می‌شود. در این شیوه یک تولیدکنند‌ة بزرگ با اعطای امتیاز و انتقال دانش فنی و تکنولوژی به یک تولیدکنند‌ة دیگر اجاز‌ة ساخت محصولاتی مشابه محصولات خود با همان کیفیت، شکل و ... را می‌دهد. همان‌طور که پیش‌تر هم اشاره شد، این دسته از فرانشیز‌ها معمولاً تحت عنوان قراردادهای انتقال تکنولوژی قرار دارند.

2- فرانشیز توزیعی: که خود به دو گروه بزرگ تقسیم می‌شود:

الف) فرانشیز تولیدی - توزیعی: در این شیوه اعطاکننده امتیاز، خود تولید کنند‌ة محصولاتی است که توسط توزیع‌کنندگان، که در واقع شبکه فرانشیز وی را تشکیل می‌دهند، به فروش می‌رسد. در این روند، توزیع‌کنندگان معمولاً دارای مهارت‌ها و آشنایی‌های خاص با محصولات مورد نظر هستند.

ب) فرانشیز توزیعی: در این شیوه اعطاکنند‌ة امتیاز خود تولیدکنند‌ة محصولاتی نیست که گیرندگان امتیاز از وی به فروش می‌رسانند، بلکه محصولات مختلف را از تولیدکنندگان مختلف خریداری و در یک شبکة فرانشیز توزیع، که خود ایجاد نموده، پخش می‌کند. کلیه گیرندگان امتیاز در این شبکه از روش و شیو‌ة واحدی تبعیت می‌کنند و تحت مدیریت عالی اعطاکنند‌ة امتیاز، از استانداردها، علایم، دکوراسیون و ... یکسانی استفاده می‌نمایند.

3- فرانشیز خدمات: در این روش گیرند‌ة امتیاز تحت نام یا علامت تجاری یا سمبل اعطاکنند‌ة امتیاز، اقدام به ارائة فعالیت‌های خدماتی از قبیل هتلداری یا رستوران می‌کند و در این راه از روش و شکلی که اعطاکنند‌ة اصلی به‌کار می‌برد استفاده می‌نماید، برای مثال نام، شیو‌ة پخت، مواد، شکل ظروف، و روش ارائه غذا در کلیة رستوران‌های یک شبکة فرانشیز، مانند یکدیگر است (باباپور، 1384).

     خرید امتیاز یک نام تجاری مشهور مزایای بسیاری را در پی دارد که در شروع کسب‌وکار از نقطه صفر، یافت نمی‌شوند. شاید چشمگیرترین این امتیازات بدست آوردن یک سیستم اثبات شده و آزمایش شده و آموزش درباره چگونگی استفاده از آن برای شما باشد. بدین‌ترتیب شما می‌توانید از اشتباهات بسیاری، مخصوصا در مراحل اولیه برپایی کسب‌وکار در امان بمانید چرا که امتیازدهندگان صاحب نام عیوب و نواقص فعالیت‌های روزانه را از طریق سعی و خطاهای متعدد شناسایی و مرتفع نموده‌اند.

     امتیازدهندگان خوش‌نام قبل از فروش امتیاز به شما و افتتاح شعبه‌ای جدید، به تحقیق بازار می‌پردازند، پس می‌توانید درباره کشش بازار در منطقه خود، بیشتر مطمئن باشید. عدم انجام تحقیقات بازار به میزان کافی، یکی از بزرگترین اشتباهاتی که معمولاً افراد مستقل هنگام راه‌اندازی کسب‌وکار مرتکب می‌شوند. در قالب کسب‌وکار فرانشیز، این کار قبلاً برای شما انجام شده است. همچنین امتیاز دهنده تصویری روشن از رقبا و چگونگی رقابت کردن با آنها را با شما در میان می‌گذارد.

     از سوی دیگر تعدد امتیاز گیرنده‌ها و سفارش‌های عمده برای دریافت‌کننده فرانشیز یک مزیت محسوب می‌شود. این سفارش‌ها می‌توانند خرید مواد اولیه، ملزومات و استفاده از خدماتی چون تبلیغات و حتی مذاکره برای یافتن و اجاره مکان مناسب را دربرداشته باشند. در مقایسه با کسب‌وکارهای مستقل که مجبور به خرید‌های اندک و جزئی هستند، سفارش‌های عمده باعث کاهش هزینه‌های خرید به میزان قابل توجهی می‌شوند. معمولاً به کسب‌وکارهای مستقل پیشنهادهای همکاری کمتری ارایه می‌شود و حتی برخی از تامین‌کنندگان با ایشان معامله نمی‌کنند یا پیشنهاد آنها را به این دلیل که حسابشان به اندازه کافی معتبر نیست، رد می‌نمایند (کاتلر، 1385).

فرانشیز در کسب‌وکارهای کوچک و خانگی: فرانشیز در کسب‌وکارهای کوچک روند روبه‌رشدی داشته است و به‌عنوان نوعی راهبرد رشد بنگاه تلقی می‌شود. غلبه بر موانع ورود، شناسایی و تحلیل بهتر بازار و رقبا و احتمال موفقیت بیشتر از مهم‌ترین دلایل چنین روندی ذکر شده‌اند. اهمیت فرانشیز برای کسب‌وکارهای کوچک آن‌قدر مهم است که از فرانشیز به عنوان منبع مهم راهبردی بنگاه‌ها و مزیت رقابتی یاد شده است (Stanworth et al., 2004).

     فرانشیز یک شبکه ارتباطی بین کسب‌وکارهای مستقل کوچک می‌باشد که به هر یک از این کسب‌وکارهای کوچک اجازه می‌دهد که تحت یک نام تجاری مشترک و یک هویت فعالیت کنند و همگی از یک روش موفق (که قبلاً آزمایش شده) و بازاریابی مشترک استفاده کنند. در عمل فرانشیز دقیقاً یک راهبرد کسب‌وکار است برای جذب و نگهداری مشتری و یک سیستم بازاریابی است که هدف آن ایجاد یک تصویر درباره محصولات و یا خدمات یک شرکت در ذهن مشتری می‌باشد، در حقیقت یک روش است برای تعریف محصولات و یا خدمات به‌طوری‌که نیازهای مشتری را ارضا کند.

     کسب‌وکارهای کوچکی که تحت شبکه ارتباطی فرانشیز با یکدیگر و به‌طور مشترک به فعالیت خواهند پرداخت را «کسب‌وکارهای تحت پوشش» و شرکتی را که وظیفه آن برقراری این شبکه و ارائه متدهای موفق از قبل آزمایش شده به کسب‌وکارهای تحت پوشش می‌باشد، «هماهنگ کننده» می‌نامند (بینش، 1388).

     بیشترین فرانشیزها در زمینة کسب‌وکارهای خانگی شامل کپی‌برداری از مدل موفق یک کسب‌وکار خانگی می‌باشد. فرانشیز در کسب‌وکارهای خانگی به‌طور روزافزونی گسترش یافته است، بیشتر به این دلیل که افراد آن را راه آسانی برای ورود به کارآفرینی می‌دانند. با وجود داشتن مزایای فراوان، به دلیل مسائل بسیار زیادی ازجمله افزایش رقابت، فرانشیزهای کسب‌وکارهای خانگی موفقیت خود را تضمین شده نمی‌بینند. با این وجود، فرانشیز در کسب‌وکارهای خانگی به‌ویژه در کشورهای پیشرفته افزایش چشمگیری داشته است و کاهش موانع ورود از مهم‌ترین دلایل این روند شمرده شده است (Lapowsky, 2012).