دسته‌بندی کسب‌وکارهای خانگی براساس برخی ویژگی‌های اصلی آن.

     بسیاری از صنایع دستی که امروزه وجود دارند در منازل و محل سکونت افراد تولید می‌شده‌اند. به‌طورکلی مشاغل خانگی پدیده جدیدی نیست بلکه در نتیجه تغییر و تحولات که در فعالیت‌های اقتصادی- اجتماعی به‌وجود آمده است به آن توجه بیشتری شده است (داریانی عزیزی، 1383). خنیفر و همکاران به نقل از فانگ و همکاران (2001) عنوان نموده‌اند که، «به کسب‌وکارهایی می‌توان واژه خانگی اطلاق کرد که صرف‌نظر از اندازه و نوع آنها محل کار اصلیشان در خانه قرار داشته باشد». اما نقطه تمایز و ابهام در تفاوتی است که میان کارکنان خانگی و کارآفرینان خانگی وجود دارد. اما گاهی اوقات مشخص نیست بین فعالیت‌های افرادی که تحت استخدام یک شرکت بوده اما دفتر کار آنها در خانه واقع است با فعالیت‌های افرادی که به‌طور مستقل و برای ایجاد ارزش افزوده به کارهای خانگی ‌ازقبیل تولیدی، خدماتی و فروش می‌پردازند، چه تفاوتی وجود دارد (خنیفر و همکاران، 1389). در برخی تعاریف ارائه‌شده، این مفهوم در هم آمیخته شده و کسب‌وکار خانگی نامیده می‌شود، درحالی‌که کار خانگی مفهوم وسیع‌تری است که کسب‌وکارهای خانگی را نیز شامل می‌شود (روسنافیسا و همکاران، 2009)

     سنخ‌شناسی (typology) بیشتر در ادبیات و زبان‌شناسی فارسی برای مطالعه و طبقه‌بندی زبان‌های مختلف با توجه به ویژگی‌های ساختاری به‌کار رفته است. در پژوهش، سنخ‌شناسی برای طبقه‌بندی منظم از پدیده‌های و انواع مطالعات به‌کار رفته است (خاکپور، 1390).

     سنخ مجموع‌های از اشخاصی است که دست‌کم در یک ویژگی مورد مطالعه با یکدیگر مشترک باشند. سنخ‌شناسی تقسیم‌بندی و تنظیم داده‌هاست با توجه به مشخصات آنان و بر پایة معیار یا معیارهایی خاص که محقق در تحقیق خود در نظر دارد (میتچل، 2007). این معیارها ممکن است عینی، ساده و غیرمتعدد نظیر سن، جنس و نژاد، و رویدادهای اجتماعی (یا ذهنی) نظیر ایدئولوژی باشد. هدف از سنخ‌شناسی، توصیف دقیق وضع موجود است (و نه تبیین آن). این توصیف و شناخت طبقه‌بندی‌شده زمینه را برای تبیین پدیده و سپس پیش‌بینی تحولات آینده و کنترل آنها دقیق وضعیت آن است؛ و «توصیف» هر پدیدة اجتماعی «تبیین» فراهم می‌آورد. پیش‌نیاز سنخ‌شناسی زمینه‌ای مناسب برای توصیف دقیق و عمیق وضع موجود را فراهم می‌آورد (آزادارمکی و همکاران، 1390).

     در جدول تعدادی از این تعاریف و برخی ویژگی‌های هرکدام از آنها آورده شده است:

در میان مطالعات داخلی می‌توان به تعریفی که احمدپور و عزیزی (1388) ارائه شده، اشاره کرد که هر نوع فعالیت اقتصادی در محل سکونت شخصی، که با استفاده از امکانات و وسایل منزل راه‌اندازی شود کسب‌وکار خانگی است.

     نجاحی و قاسم‌پور (1389) سه نوع تعریف از کسب‌و‌کار خانگی ارائه داده‌اند:

1. کسب‌وکار در منزل. دراین شیوه فرد شغل خود را به منزل آورده و به‌جای اینکه هزینه‌های زیادی برای اجاره یا خرید ساختمان بدهد، می‌تواند در منزل خود، کار و شغل خود را به انجام برساند. در این نوع کسب‌وکار، ارزش افزوده کالاها و خدمات تولیدشده، نصیب صاحب خانه می‌شود.

2. کسب‌وکار مبتنی بر خانه. در این روش افراد کالاها و خدمات تولیدشده خود را در درب و یا در داخل منازل دیگران تحویل می‌دهند. در این نوع روش کسب‌وکار، مهم نیست که کالاها در کجا تولید شده‌اند، بلکه معیار این است که کالاها و خدمات در منازل مصرف‌کنندگان تحویل داده شود. در این نوع کار خانگی، ارزش افزوده کالاها نصیب کسی می‌شود که از بیرون این کالاها را می‌آورد.

3. کارآفرینی مبتنی بر خانه. این نوع کارآفرینی عبارت است از فرایند ایجاد اشتغال در خانه ازطریق تشکیل مجموعه منحصربه‌فردی از منابع به‌منظور بهره‌گیری از فرصت‌ها.

طبقه‌بندی کسب‌وکارهای خانگی

برای کسب‌و‌کارهای خانگی از جنبه‌های مختلف سنخ‌شناسی، طبقه‌بندی‌های مختلفی ارائه شده است که در ادامه به برخی از آنها اشاره می‌شود:

1. طبقه‌بندی براساس نوع فعالیت. بکر (2002) برحسب نوع فعالیتی که انجام می‌شود مشاغل خانگی را به سه دسته تقسیم کرده است:

1-1. خدماتی. این دسته شامل مشاغلی می‌شود که به ارائه خدمات خاصی به مشتریان می‌پردازد. این نوع خدمات می‌تواند از نوع خدمات عمومی (مانند نظافت) و یا از نوع خدمات تخصصی باشد که نیازمند داشتن سابقه و تجربه است (مانند مشاوره).

1-2- تولیدی. می‌توان گفت این مشاغل در یک طیف قرار دارند. در یک طرف این طیف مشاغلی قرار دارند که شخص یک کالا را به‌صورت کاملاً مستقل و به‌صورت فردی تولید و ارائه می‌کند (مانند یک خیاط که لباس راحتی تولید می‌کند) و در طرف دیگر این طیف فرد در آن تنها به هماهنگ نمودن و برنامه‌ریزی برای کارگرانی که در بیرون کالایی را تولید می‌نمایند، می‌پردازد.

1-3. فروشندگی. فروشندگی شامل موارد و انواع مختلفی می‌شود که ازآن‌جمله می‌توان به موراد زیر اشاره نمود:

· مهمانی‌فروش. این روش به‌طورکلی عبارت است از ایجاد یک نمایشگاه، جمع کردن مردم در خانه و فروش کالا به آنها می‌باشد. از این روش برای فروش لباس، جواهرات، عطر و... استفاده می‌شود؛

بازاریابی شبکه‌ای یا چندسطحی. این روش با جذب مستمر نیروهای جدید و مدیریت عملکرد و فعالیت‌های آنها صورت می‌گیرد. این روش برای فروش کالاهایی چون مواد شوینده، کالاهای الکترونیکی، کتاب و مواد بهداشتی و آرایشی کاربرد دارد (لازم به ذکر است در اینجا می‌بایست مراقب کسانی که از این روش در موارد سوئی (که عمدتا ًتحت عنوان شرکت‌های هرمی فعالیت می‌نمایند) بهره می‌برند بود و قبل از پیوستن به این شبکه‌ها از نیت سالم آنها اطمینان پیدا کرد.)؛

· فروش مستقیم. حمل تا تحویل؛

· فروش تلفنی. هر دو روش فروش مستقیم و فروش تلفنی، شامل فروش و حمل کالا تا محل خریدار می‌باشد؛

· فروش اینترنتی (بکر، 2002).

2. طبقه‌بندی براساس زمان اختصاص‌داده‌شده. در یک طبقه‌بندی دیگر می‌توان مشاغل خانگی را از جنبه زمانی که به آنها اختصاص داده می‌شود، به سه دسته مشاغل خانگی تمام‌وقت، مشاغل خانگی خانگی پاره‌وقت و مشاغل خانگی فصلی تقسیم‌بندی نمود:

2-1. مشاغل خانگی تمام‌وقت. مشاغلی است که نیاز به صرف 100 درصد زمان و انرژی فرد می‌باشد. این نوع از مشاغل خانگی به نسبت انواع دیگر از ریسک بالاتری برخوردارند. این ریسک ناشی از سرمایه‌گذاری به نسبت بالاتر،‌ از دست دادن کار تمام‌وقت دیگر (درصورت داشتن کار تمام‌وقت دیگر) و نهایتاً درآمد غیرتضمینی آن است. البته نباید فراموش کرد که با توجه به ظرفیت‌های بالقوه این مشاغل روی دیگر سکه نیز کسب درآمد بسیار بیشتر نسبت به دیگر انواع است.

     عمده مشاغل خانگی این قابلیت را دارند که هم به‌صورت تمام‌وقت و هم پاره‌وقت اداره گردند. با این تفاوت که تقریباً همه مشاغل خانگی امکان تمام‌وقت بودن برای آنها وجود دارد ولی برخی از آنها هستند که امکان پاره‌وقت بودن برای آنها وجود ندارد و فقط می‌بایست به‌صورت تمام‌وقت اداره گردند. مانند مشاور املاک تلفنی و یا تعمیرات تلفنی رایانه.

2-2. کسب‌‌وکار خانگی پاره‌وقت. این نوع از مشاغل عمدتاً نیاز به حداقل 10 تا 20 ساعت کار در هفته دارند. در این وضعیت فرد شغل تمام‌وقت یا پاره‌وقت دیگری دارد که درصورت تمایل و با هماهنگی با مدیر و رئیس شغل اولش می‌تواند به مرور از ساعت کاری شغل اول کاسته و به ساعت کاری شغل دوم بیفزاید.

2-3. کسب‌‌وکار خانگی فصلی. مشاغلی هستند که تنها چند ماه از سال برای آنها امکان کار و فعالیت وجود دارد. این‌گونه مشاغل در اوقات کاری می‌تواند هم به‌صورت تمام‌وقت و هم پاره‌وقت اجرا گردد. عمدتاً کسانی که به مشاغل خانگی فصلی روی می‌آورند در اوقات فراغت خود و در سایر فصول سال به کار دیگری مشغول می‌شوند. به‌عنوان نمونه‌ای از این مشاغل می‌توان به فعالیت‌هایی که مرتبط با عید نوروز (مثلاً تهیه و طراحی سفره هفت‌سین)،‌ پرداخت مالیات اشخاص و یا شرکت‌ها اشاره نمود (سازمان همیاری اشتغال جهاد دانشگاهی، 1389).

3. طبقه‌بندی براساس ساختار و نیت کسب‌وکار.

3-1. کسب‌وکار خانگی مستقل. مالک کسب‌وکار کالا یا خدمات تولیدی خود را عرضه می‌کند. مالکین این نوع کسب‌وکار، یا علاقه به توسعه آن دارند یا خیر؛

3-2. کسب‌وکار خانگی مقاطعه کاری. مالک کسب‌وکار کالایی را که افراد دیگر یا مؤسسات بیرونی به او سفارش می‌دهند، تولید و عرضه می‌کند ؛

3-3. کسب‌وکار خانگی، به‌صورت عاملیت. مالک کسب‌وکار، نمایندگی فروش، نصب و پشتیبانی یک شرکت بیرونی را در خانه برعهده دارد.

3-4. کسب‌وکار خانگی وابسته. افراد شاغل، در استخدام یک مؤسسه بیرونی بوده، اما وظایفشان را در خانه یا از محل خانه انجام می‌دهند (کریسمن، 1996).

4. طبقه بندی براساس نوع کسب‌وکار.

4-1. کسب‌وکارهای خانگی تولیدی؛

4-2. کسب و کاهای خانگی خدماتی؛

4-3. کسب‌وکارهای خانگی خرده‌فروشی (فینمارک، 2006).