دانشنامه جامع علوم انسانی

دانشنامه جامع علوم انسانی

زمینه‌های توسعة کسب‌وکارهای خانگی در مناطق روستایی

Contexts for home businesses development in rural areas
نویسنده

زیرساخت‌ها و نیز سیاست‌هایی است که می‌تواند سبب توسعة این کسب‌وکارها در مناطق روستایی شود. این در حالی است که مهم‌ترین ویژگی ساکنان مناطق روستایی، اشتغال به کشاورزی و دام‌داری است (ناصری و همکاران، 1388، ص. 47)؛ درعین‌حال، زمینة اصلی فعالیت‌های اقتصادی در محیط روستایی ایران کشاورزی است (یدقار، 1383، ص. 74)؛ بنابراین ازجمله زمینه‌های توسعه کسب‌وکار خانگی، ایجاد زیرساخت‌های لازم برای انجام فعالیت‌های کشاورزی و دام‌داری در محیط خانه است. ازسوی‌دیگر سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌ها یکی از عواملی است که می‌تواند ازطریق افزایش بهره‌وری نیروی کار، سرمایه و سایر نهاده‌های تولید باعث افزایش بهره‌وری تولید در بخش کشاورزی گردد ( کهنسال و همکاران، 1388، ص. 79) این امر زمینه را برای انجام کسب‌وکار‌های خانگی با بهره‌وری بالاتر فراهم می‌آورد. این سرمایه‌گذاری به نوبة خود سبب رونق بخشیدن به کسب‌وکارهای خانگی این حوزه شده و ازاین‌رو زمینه را برای فعالیت‌های مرتبط با حوزة کشاورزی اعم از تولید، فراوری، بسته‌بندی و یا توزیع و همین‌طور فعالیت‌های مرتبط با حوزة دام‌داری اعم از پرورش دام و فراورده‌های دامی که امکان انجام آن در قالب یک کسب‌وکار خانگی وجود داشته باشد؛ می‌توانند یکی از زمینه‌های مهم توسعة کسب‌وکارهای خانگی در مناطق روستایی باشند. این مهم در حالی است که در این مناطق، به‌زعم برخی اندیشمندان فرصت‌ها‌ی کسب‌وکار خانگی باعث خوداشتغالی در راستای رفع کاستی‌ها و تأمین نیازهای محلی شده و راه را برای توسعة پایدار اقتصادی هموار می‌کند (Horgan, 2001, P. 7)؛ بنابراین یکی از زمینه‌های توسعة این کسب‌وکارها ایجاد زیرساخت ازطریق سیاست‌گذاری برای پاسخ‌گویی مناسب به نیاز محلی ازطریق کسب‌وکارهای خانگی واقع در همان محل است. این در حالی است که زمینه‌های توسعة کسب‌وکار خانگی در مناطق روستایی، بیش از مشاغل حوزة استخدام رسمی و یا حتی مشاغل کارآفرینانه، در حیطة مشاغلی است که در زمرة خوداشتغالی قرار می‌گیرند؛ خوداشتغالی اصطلاحی است برای بیان و توصیف یک نوع زندگی شغلی که در آن فرد حرفة خود را براساس تجربیات و مشاغل آزاد موجود در بازار کار و با مسئولیت شخصی انجام می‌دهد (کیا و همکاران، 1386، ص. 6) بنابراین سیاست‌های توسعه‌دهنده‌ که زمینه‌ساز کسب‌وکارهای خانگی در مناطق روستایی هستند، بایستی در راستای ایجاد زیرساخت مناسب برای خوداشتغالی، کارآفرینی و مراتب پایین‌تر کارمندی باشد. اما درعین‌حال سیاست‌گذاری در راستای توسعة بنگاه‌های کوچک و متوسط خود زمینه‌ساز توسعة کسب‌وکارهای خانگی خواهد بود. این‌گونه فعالیت‌ها به‌طورمعمول در زمرة کسب‌وکارهای خرد (تعداد کارکنان کمتر از 5 نفر) طبقه‌بندی شده و وجه تمایز آن با دیگر کسب‌وکارها، واقع بودن آن در خانة مالک و اداره‌کننده آن می‌باشد (Holmes, Smith, Cane, 1997, P. 69)؛ ازسوی‌دیگر، زمینه‌های توسعة کسب‌وکار خانگی در مناطق روستایی شامل ایجاد زیرساخت‌های مناسب برای آن دسته از کسب‌وکارهایی می‌شود که در زمرة کسب‌وکارهای خرد طبقه‌بندی شده و قابلیت انجام آن برحسب شرایط در مناطق روستایی وجود دارد. یکی از این مشاغل نو ایجاد مزرعة آبی - خاکی می‌باشد (مؤسسة کار و تأمین اجتماعی، 1385، ص. 398). بنابراین سیاست‌گذاران بایستی بستری مناسب برای آن دسته از مشاغل نو ایجاد کنند که قابلیت انجام آن در قالب کسب‌وکار خانگی در مناطق روستایی وجود دارد. زیرا توسعة بنگاه‌های کوچک و متوسط کارآفرین، شاخصی کلیدی از نظام پیش‌ران توسعة روستایی به‌شمار می‌رود (علی‌میرزایی، اسدی و طهماسبی، 1390، ص. 166). ازسوی‌دیگر توجه به آموزش افراد ساکن در روستا و سرمایه‌گذاری بر روی آموزش مشاغل متناسب با هر روستا در محل آن روستا ازطریق سیاست‌گذاری متناسب و ایجاد بستری مناسب برای این آموزش‌ها نیز می‌تواند زمینه‌ساز و مسبب توسعه کسب‌وکارهای خانگی در این مناطق شود. ازسوی‌دیگر سرمایه‌گذاری درآموزش منبع مهمی برای تشکیل سرمایة انسانی، نظیر توانا ساختن نیروی کار و پیشرفت دانش فنی در تولید محسوب می‌شود (صادقی و عمادزاده، 1382، ص. 81).

     از دیگر سیاست‌ها و زیرساخت‌های زمینه‌ساز توسعة کسب‌وکار خانگی می‌توان به موارد زیر اشاره نمود:

1. تشکیل تعاونی‌های تولید روستایی و ایجاد خوشه. در مناطق روستایی رویکرد تعاونی تولید روستایی، می‌تواند نقش مهمی را در توسعة مناطق روستایی ایفا کند و با تأسیس تعاونی‌های تولید روستایی کشاورزان راه جدیدی را به‌سمت به‌روز کردن کشاورزی و استفاده از فنّاوری‌های نوین آن می‌گشایند (بیگلری و همکاران، 1392، ص. 110) و بنابراین یکی از زمینه‌های توسعة کسب‌وکارهای خانگی در مناطق روستایی نیز، ایجاد تعاونی‌ها‌ی روستایی است. تعاونی‌ها علاوه‌بر مزایای اقتصادی در زمینه‌های آموزشی، اجتماعی و فرهنگی نیز مؤثر هستند (Warner, Christenson, 1984, P. 15؛ شاهرودی و همکاران، 1386، ص. 145)؛ این در حالی است که این تعاونی‌ها درعین‌حال می‌توانند به‌صورت خوشه عمل کرده و خود زمینه‌ساز توسعة مشاغل خانگی در مناطق روستایی با توجه به ویژگی‌های منحصربه‌فرد هر منطقه باشند. عملکرد تعاونی‌های روستایی ازنظر میزان تولید، متوسط درآمد و کاربرد ماشین‌آلات نیز موفقیت‌آمیز بوده است (پزشکی‌راد و کیانی‌مهر، 1380، ص. 347)، بنابراین این تعاونی‌ها که در مناطق روستایی اغلب به‌صورت خانوادگی و یا فامیلی نیز شکل می‌گیرند، می‌توانند سبب توسعة کسب‌وکارهایی خانگی با سودآوری و درعین‌حال کارآیی، بهره‌وری و اثربخشی بالایی باشند. ازسوی‌دیگر تعاونی‌های تولید روستایی زمینه‌های مشارکت گسترده روستاییان را در فرایند توسعة روستاها فراهم کرده و مسائل و مشکلات حرفه‌ای کشاورزان در زمینه‌های اقتصادی و اجتماعی را ازطریق همیاری و اشتراک مساعی حل می‌کنند (صدیقی و درویشی‌نیا، 1381، ص. 313)، بنابراین کسب‌وکارهای خانگی که در قالب این تعاونی‌ها شکل می‌گیرند با دغدغه‌های کمتری برای صاحبان آنها توسعه می‌یابند و زمینه‌ساز ایجاد اعتماد و توسعة کسب‌وکارهایی خانگی توسط دیگر افراد روستا نیز خواهند شد. درعین‌حال توسعه‌ای که تعاونی‌ها به‌دنبال آن می‌باشند، توسعه‌ا‌ی پایدار است. یعنی فرایندی که نه تنها رشد اقتصادی را به همراه دارد، بلکه سبب تجدید حیات محیط زیست به‌جای تخریب آن می‌گردد و به‌جای حاشیه قرار دادن مردم، به آنان قدرت و اختیار می‌دهد، اولویت را به فقرا داده، حق را برای آنان فراهم آورده و امکان مشارکت در تصمیماتی که بر زندگی آنان اثر می‌گذارد را تقویت می‌کند (طاهرخانی و حیدری ساربان، 1383، ص.116). توسعه‌ای است که اگرچه ازطریق ایجاد زیر ساخت برای توسعة مشاغل خانگی شکل می‌گیرد و توسعه می‌یابد ولی طرف‌دار مردم، طبیعت، اشتغال و زنان است (Styoppw, 1975, P. 5). این خود در حالی است که کشاورزان عضو تعاونی تولید با کشاورزان غیرعضو، جایگاه اجتماعی و اقتصادی بالاتری دارند (شاهرودی و همکاران، 1386، ص. 145). بنابراین سیاست‌های حمایتی بایستی در راستای نیل به این مهم باشد؛ زیرا تفکر مردم یک روستا و میل آنها به جایگاه اجتماعی برتر می‌تواند زمینه‌ساز توسعة کسب‌وکار خانگی موفق در این مناطق شده، و این تعاونی‌ها تبدیل به ابزاری مؤثر در توسعه روستایی می‌شوند که آنها رامی‌توان به‌عنوان بخش ضروری از سیاست‌های توسعه روستایی و مرتبط با برنامه‌های ملی در نظر بگیریم (کرمی و رضایی‌مقدم، 1384، ص. 4).

2. سرمایه‌گذاری. سرمایه‌گذاری ازجمله سیاست‌هایی است که زمینه‌های توسعة کسب‌وکارهای خانگی در مناطق روستایی را فراهم می‌سازد. سرمایه‌گذاری در مشاغل خانگی حوزه کشاورزی و نیز در مشاغل خانگی حوزه‌های غیرکشاورزی از اهمیت بالایی برخوردار هستند؛ زیرا ایجاد صنایع و خدمات و سهیم نمودن آنها در اشتغال، برخلاف کشاورزی که می‌توان با تکیه بر عوامل تولید کلاسیک به آن اقدام نمود مستلزم وجود زیرساخت‌هایی مانند برق، تلفن، جاده و سایر زیرساخت‌ها می‌باشد (ناصری، 1388، ص. 48).

3. تقویت تخصص‌ها در مناطق روستایی. تقویت تخصص‌های منطقه‌ای سبب تقویت سرمایه انسانی خواهد که این سیاست ازطریق ایجاد بسترهای مناسب به نوبة خود می‌تواند زمینه را برای توسعة کسب‌وکارهای خانگی در مناطق روستایی فراهم آورد. این در حالی است که در سیاست منطقه‌ای جدید نیز، که به سرمایه‌گذاری در دارایی‌های محلی می‌پردازد، بر سیاست‌هایی که تقویت تخصص‌های منطقه‌ای را مورد توجه قرار می‌دهند، تأکید می‌شود (سازمان توسعه و همکاری‌های اقتصادی OECD، 1389، ص. 65).

4. اعطای تسهیلات. سیاست اعطای تسهیلات یکی از زمینه‌های توسعة کسب‌وکارهای خانگی در مناطق روستایی است. در واقع اعطای تسهیلات کمک مضاعفی به توسعة این کسب‌وکارها در مناطق روستایی می‌کند. البته به‌طور‌کلی نیز کسب‌وکارهای خانگی نیاز به تسهیلات زیادی ندارند. این نوع کسب‌وکارها، خطر شروع یک کسب‌وکار را کاهش می‌دهد زیرا این نوع کسب‌وکارها سرمایة اولیة کمتری برای راه‌اندازی نسبت به دیگر کسب‌وکارها نیاز دارند (Walker, Webster, 2004, P. 406).

5. تقویت قابلیت‌های اقتصادی روستا. تقویت قابلیت‌های اقتصادی روستا ازطریق سیاست‌گذاری مناسب زمینه را برای توسعة کسب‌وکارهای خانگی در این مناطق فراهم می‌آورد. همچنین توسعة این کسب‌وکارها نقش مهمی در پایداری و توسعة اقتصادی روستاها ایفا می‌کند و در زمرة فعالیت‌های اقتصادی غالب در روستاها و شهرهای کوچک درآمده است؛ پایداری روستایی با رفاه اقتصادی افراد جامعه در ارتباط تنگاتنگ بوده و بیشتر از هر چیز دیگر به قابلیت‌های اقتصادی روستا بستگی دارد (Ofosuhene, 2005, P. 2).

6. مدیریت مناسب زنجیرة تأمین. ازجمله سیاست‌های مهم و زمینه‌ساز توسعة کسب‌وکار خانگی در مناطق روستایی مدیریت مناسب زنجیرة تأمین است. مدیریت زنجیرة تأمین، یکی از رویکردهای مؤثر و کارآمد است که موجبات کاهش هزینة تولید و زمان انتظار را فراهم می‌آورد؛ تعاریف زیادی از مدیریت زنجیرة تأمین وجود دارد که تقریباً همة آنها شامل هماهنگ ساختن تولید، موجودی، ترابری و اطلاعات و دانش، بین اجزاء یک زنجیرة تأمین می‌باشد تا بهترین ترکیب ممکن پاسخ‌دهی و کارایی برای بازاری که آن را تغذیه می‌کند به‌دست آید (رجب‌زاده و همکاران، 1386، ص. 191). در واقع مدیریت زنجیره تأمین به‌عنوان مجموعه‌ای از رویکردها و تلاش‌هایی به‌شمار می‌رود که از تولیدکنندگان، عرضه‌کنندگان و توزیع‌کنندگان حمایت نموده و زنجیره ارزش را به‌گونه‌ای هماهنگ می‌نمایند که محصولات در مقادیر مناسب، زمان مناسب و مکان مناسب تولید و توزیع گردیده تا در نتیجه رضایت مشتری حاصل گردد (مدرس یزدی، یدالهی، جعفرنژاد، جمالی، 1385 ص. 150).

7. توسعة کارآفرینی از خانه. از دیگر سیاست‌های زمینه‌ساز توسعة کسب‌وکار خانگی در مناطق روستایی توسعة کارآفرینی از خانه است. میل به کارآفرینی خانگی سبب تحقق یک کسب‌وکارخانگی و توسعة آن در مناطق روستایی خواهد شد. توسعة کارآفرینی از خانه باعث توسعة اشتغال و ارتقای سطح کارآفرینی در یک جامعه می‌گردد (خنیفر و همکاران، 1389، ص. 11).

8. توسعة اقتصادی، انسانی و اجتماعی. با ایجاد زیرساخت مناسب فراهم آوردن زمینه‌های توسعة اقتصادی، انسانی و اجتماعی، زمینه‌های توسعة کسب‌وکار خانگی نیز فراهم می‌شود. این در حالی است که در دنیای امروز، ابعاد توسعه را در سه زمینة اقتصادی، انسانی و اجتماعی دسته‌بندی می‌کنند (قاسمی، 1387، ص. 181). ازنظر دکتر سید محمد سعید نوری نائینی می‌توان برای توسعه دو دیدگاه قطبی بیان کرد که سایر برداشت‌ها در گستره‌ای وسیع در میان این دو قرار می‌گیرند: یکی دیدگاهی است که توسعه را با مفاهیم و معیارهایی چون رشد تولید ملی، افزایش درآمد، صنعتی شدن، پیشرفت فنّاوری، مدرنیزه شده و جز اینها بیان می‌کند و می‌سنجد. دیگری که توسعه را به‌صورت فرایند گسترش آزادی‌های واقعی بیان می‌کند و معیارش نیز تنها رضایت مردم است ( سن، 1391، ص. 22) که دو سر این طیف توسعه‌یافتگی با توجه به ویژگی‌های خاص مناطق روستایی سبب توسعة کسب‌وکارهای خانگی در این مناطق خواهد شد. این در حالی است که به تعبیری توسعه اقتصادی عبارت است از تغییرات کیفی در ساختار اقتصاد یک جامعه و آن دسته از تغییرات بنیادی که بر تولید ناخالص ملی اثر می‌گذارد (خطیب، 1373، ص. 16) که این مهم در مناطق روستایی ازطریق سیاست‌های متناسب و همسو در قالب توسعة کسب‌وکارهای خانگی محقق می‌شود. در این میان اگرچه کسب‌وکارهای خانگی اغلب جزو بخش پنهان و غیررسمی اقتصاد هستند، اما نقش قابل‌توجهی در ثروت و رشد اقتصادی یک جامعه و توسعة سرمایة اجتماعی آن دارند (خنیفر و همکاران، 1389، ص. 182)، بنابراین ایجاد زیرساخت‌های مناسب برای این نوع کسب‌وکارها نیز به نوبه خود سبب توسعة این کسب‌وکارها و در نتیجه توسعة جامعه خواهد شد.

9. فراهم آوردن انگیزه لازم برای انتخاب مشاغل خانگی توسط جوانان روستایی. فراهم آوردن انگیزه برای انتخاب مشاغل خانگی توسط جوانان روستایی سیاستی است که با توجه به شرایط و ویژگی‌های خاص محیط روستا یکی از زمینه‌های مهم توسعة کسب‌وکار خانگی در مناطق روستایی است. این خود در حالی است که از دیدگاه برخی کارشناسان انتخاب شغل در جوامع روستایی تابع مختصات و عواملی خاص است. جامعة روستایی دارای ویژگی‌هایی است که در تمام ابعاد آن سایه افکنده است؛ و ازآن‌جمله در انتخاب شغل، تصمیم‌گیری جوانان روستایی متأثر از شرایط و ویژگی‌های خاص محیط آنهاست (پورسینا و همکاران، 1389، ص. 33).

10. توسعه گردشگری روستایی. سیاست‌گذاری در راستای توسعه گردشگری روستایی و ایجاد بسترهای مناسب برای آن، ازجمله زمینه‌های ایجاد کسب‌وکارهای خانگی در این مناطق است. زیرا روستاهای ایران به‌طور طبیعی در مکان‌هایی بنا شده‌اند که دارای جاذبه‌های طبیعت گردی هستند و براساس آمارهای ارائه شده، ازنظر برخورداری از تنوع زیستی و جاذبه‌های متنوع طبیعی در ردیف پنچ کشور دنیا و ازلحاظ جذب گردشگر، در رده‌های پایین جهانی قرار دارد (Ostadi, 2004, P. 25). جاذبه‌های گردشگری می‌توانند یکی از مهم‌ترین زمینه‌های توسعة کسب‌وکارهای خانگی در مناطق روستایی باشند. در این میان گردشگری پایدار، ابزار قوی برای کمک به تحقق توسعة روستایی پایدار تلقی می‌شود؛ چراکه به توسعة کسب‌وکارهای خانگی و مشاغل روستایی و اقتصاد محلی روستایی می‌انجامد. ازسوی‌دیگر توسعة پایدار پیش‌نیاز گردشگری پایدار تلقی می‌شود؛ زیرا توسعة غیرپایدار می‌تواند کیفیت محصولات گردشگری و خدمات مربوط را تحت‌الشعاع قرار دهد (Tavallaee, 2006, P. 140). بنابراین سیاست‌گذاری مناسب در راستای ایجاد بسترهای مناسب و متناسب با هر روستا زمینه‌ساز توسعه کسب‌وکار خانگی و به تبع توسعة همه‌جانبه و پایدار روستایی می‌شود. برای نیل به توسعة همه‌جانبه و پایدار روستایی، توسعة گردشگری روستایی از راهکارهای مهم به‌شمار می‌رود (گل‌محمدی، 1389، ص. 74). ازطریق توجه به گردشگری روستایی و پتانسیل‌های منطقه، در راستای تأمین مایحتاج گردشگران همچنین عرضة صنایع دستی روستا، بسته‌بندی آنها، فراهم آوردن امکانات اقامتی برای گردشگران، و برگزاری تورهای گردشگری مناسب، زمینه‌های توسعة کسب‌وکار خانگی نیز فراهم می‌شود. این در حالی است که ایران دارای استعدادهای بالقوه تاریخی، فرهنگی و طبیعی بسیاری جهت جذب گردشگر می‌باشد (موسوی جهرمی و عبادتی‌فرد، 1387، ص. 370)؛ و سیاست‌های توسعه کسب‌وکار خانگی در قالب راهکارهای توسعه گردشگری در شش بخش بازاریابی و تبلیغات، خدمات و تسهیلات گردشگری، اطلاع‌رسانی و رسانه‌ای، منابع انسانی، زیرساخت‌ها، اصلاحات ساختاری و سیاست‌گذاری و اقدامات قانونی طبقه‌بندی می‌شوند (صمدیان و همکاران، 1388، ص. 107).

11. حمل‌ونقل. یکی از زیرساخت‌های مهم زمینه‌ساز کسب‌وکارهای خانگی در مناطق روستایی توجه به حمل‌ونقل روستا است. حمل‌ونقل وسیله‌ای است برای فراهم کردن دسترسی به کالاهای ضروری، اقتصادی، اجتماعی، امکانات و تسهیلات برای جوامع روستایی تا به اهداف خود دست یابند و قادر باشند زندگی مفید و رضایت بخشی ازلحاظ اقتصادی و اجتماعی فراهم آورند (Chris, 2001, P. 20). حمل‌ونقل را می‌توان حرکت مردم و کالاها با هر وسیلة ممکن و برای دست یافتن به اهداف ممکن تعریف کرد (Nejadfard, 1999, P. 201) که یکی از ارکان تأثیرگذار توسعه کسب‌وکار خانگی در مناطق روستایی امروز است؛ که هم جزء زیرساخت‌های توسعه و هم یکی از زیربخش‌های مهم توسعه در مناطق روستایی به‌شمار می‌آید (Lebo, 2002, P. 7). البته پیش‌نیاز تأثیرگذاری سرمایه‌گذاری در زیرساخت حمل‌ونقل بر توسعه و رشد اقتصادی، آماده بودن سایر شرایط لازم برای توسعه اقتصادی است. مهم‌ترین‌ این شرایط عبارت است از: شرایط اقتصادی نظیر دسترسی به منابع تولید، شرایط سرمایه‌گذاری که با مقیاس سرمایه‌گذاری، مکان و زمان سرمایه‌گذاری و آثار شبکه‌ای آن مرتبط است (موسوی جهرمی و عبادتی‌فرد، 1387، ص. 370). این در حالی است که حمل‌ونقل روستایی به‌عنوان یک زیرساخت زمینه‌ساز توسعة کسب‌وکارهای خانگی در مناطق روستایی بوده و سیاست‌گذاری خاصی را برای تحقق می‌طلبد؛ که به‌طور وسیع تأثیر‌گذار در راهبرد‌های معیشت روستایییان است؛ عناصر تشکیل‌دهندة آن شامل سه عنصر مکمل وسایل حمل‌ونقل، کیفیت امکانات و تسهیلات و زیرساخت‌های حمل‌ونقل است که با معیارهای زمان، تلاش و هزینه اندازه‌گیری می‌شود (Starkey et al., 2002, P. 9).

     قابلیت دسترسی به حمل‌ونقل روستایی از زیرساخت‌های زمینه‌ساز توسعة کسب‌وکارهای خانگی در مناطق روستایی است. قابلیت دسترسی به حمل‌ونقل روستایی به‌عنوان یکی از مؤلفه‌های مهم توسعه پایدار می‌تواند آثار مختلفی بر تغییرات اندام‌وار مناطق روستایی داشته باشد. اگر روستا و سکونتگاه‌های روستایی را موجودی زنده تلقی کنیم، تغییرات اندام‌وار شاکله‌های اقتصادی، اجتماعی و کالبدی سکونتگاه‌های روستایی را دستخوش تغییرات ساختاری می‌کند (پورطاهری و همکاران، 1391، ص. 89).

12. ایجاد دسترسی مناسب. دسترسی مناسب ازجمله سیاست‌گذاری در راستای ایجاد تسهیلات و خود زمینه‌ساز توسعة کسب‌وکار خانگی در مناطق روستایی محسوب می‌شود. دسترسی روستایی می‌تواند فرایند توانایی یا میزان برخورداری مردم روستا در استفاده از کالاها و خدمات ضروری و یا فراهم کردن آنها تعریف شده و اصولاً دسترسی با زمان، تلاش و هزینه‌های ضروری در مکان‌هایی که در آنها کالا و خدمات موجود است، ارتباط معکوسی دارد (Chris, 1998, P. 4).

13. توجه به صنایع دستی روستایی. سیاست‌گذاری در راستای توجه و ارج نهادن به صنایع دستی ازجمله زمینه‌های توسعه کسب‌وکارهای خانگی به‌شمار می‌رود. ایران کشوری با میراث فرهنگی غنی و پرمایه است که به‌خصوص در مناطق روستایی صنایع دستی هنوز مورد توجه قرار دارند و بنابراین یکی از زمینه‌های توسعة کسب‌وکار خانگی در مناطق روستایی فعالیت در حوزة صنایع دستی اعم از تولید، بسته‌بندی و عرضة آن است. این در حالی است که با سامان‌دهی عرصه‌های روستایی (Saeedi, 2002, P. 1) که با رشد جمعیت و افزایش نیاز به فرصت‌های شغلی، ضرورت توسعة کارآفرینی و زمینه‌سازی برای بهره‌گیری شایسته از فرصت‌های کارآفرینانة جدید و دارای پتانسیل نظیر مشاغل خانگی نیز به‌نحو فزاینده‌ای احساس می‌شود (یعقوبی فرانی و موحدی، 1389، ص 58) توسعة کسب‌وکارهای خانگی در این حوزه می‌تواند با خلق جنبه‌هایی از نوآوری، در زمرة کسب‌وکارهای کارآفرینانه قرار گیرد. بنابراین، یکی از بسترهای مناسب توسعة کسب‌وکار خانگی در ایران که به‌صورت سنتی، پتانسیل چندین میلیون فرصت شغلی را داشته، حوزة صنایع دستی بوده است (نجاحی و قاسم‌پور، 1389، ص. 90).

14. توجه به سرمایه انسانی. سیاست‌گذاری در راستای توجه به سرمایه انسانی ازجمله زمینه‌سازهای توسعه کسب‌وکار خانگی در مناطق روستایی است. براساس مباحث نظری، به‌ویژه الگوهای رشد درون‌زا، سرمایه انسانی دارای اثر مثبت بر رشد اقتصادی است و انباشت دانش و مهارت نیروی کار، منجر به افزایش درآمد سرانه در طول زمان می‌شود (نیلی و نفیسی، 1382، ص. 20). در این راستا سیاست‌گذاری در راستای آموزش مناسب و تثبیت یادگیری‌ها از دیگر زمینه‌ساز‌های توسعة کسب‌وکار خانگی در مناطق روستایی محسوب می‌شوند. زیرا، هرقدر نیروی کار از آموزش بیشتری بهره جوید و هرچه این آموزش مفیدتر باشد، بهبود در کیفیت نیروی کار در افزایش مقدار تولید تأثیر بیشتری خواهد داشت (صادقی و عمادزاده، 1382، ص. 82). این امر در حالی است که کار و تلاش موجب استقلال اقتصادی می‌شود و آن نیز به نوبة خود در استقلال فکری، اعتقادی و سیاسی نقش مهمی دارد (کرمی، 1383، ص. 169)؛ و بنابراین توجه به این مهم می‌تواند ازجمله زمینه‌های توسعة کسب‌وکار خانگی در مناطق روستایی گردد. زیرا کسب‌وکارهای خانگی درعین‌حال فرصت مناسبی برای اجرای یک ایدة کارآفرینانه با خطر و هزینه‌های بسیار پایین فراهم می‌کنند. به‌طوری‌که آن را مرکز رشدی برای کسب‌وکارهای کوچک و متوسط و تبدیل آن به یک کسب‌وکار بزرگ می‌دانند (Finmark, 2006, P. 23).

     ازطریق سیاست‌گذاری‌های مناسب و متناسب همچنین ایجاد زیرساخت‌های لازم، افزایش توانایی‌های جامعة روستایی و بالفعل شدن پتاسیل‌های موجود در روستاها محقق شده که خود زمینه‌های توسعة کسب‌وکار خانگی فراهم می‌آورد که این امر به نوبة خود توسعة روستایی را به‌دنبال خواهد داشت. توسعة روستایی فرایندی پویا، مستمر و پایدار است که هدف آن، افزایش توانایی‌های جامعة روستایی به‌منظور رفع نیازهای مادی و معنوی درجهت رشد و تعالی است (فیروزنیا و رکن‌الدین افتخاری، 1382، ص. 141). ازجمله سیاست‌ها و زیرساخت‌های زمینه‌ساز توسعة کسب‌وکار خانگی می‌توان به موارد زیر اشاره کرد. ایجاد تعاونی‌ها‌ی روستایی است. همچنین سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌ها، نیز از زمینه‌های توسعة کسب‌وکارهای خانگی در مناطق روستایی ایران است. تقویت تخصص‌های منطقه‌ای نیز می‌تواند زمینه را برای توسعة کسب‌وکارهای خانگی در مناطق روستایی فراهم آورد. ازجمله زمینه‌های توسعة کسب‌وکار خانگی در مناطق روستایی توسعة کارآفرینی از خانه است. توسعة کارآفرینی از خانه باعث توسعة اشتغال و ارتقای سطح کارآفرینی در یک جامعه می‌گردد (خنیفر و همکاران، 1389، ص. 11). همچنین روستاهای ایران به‌طور طبیعی در مکان‌هایی بنا شده‌اند که دارای جاذبه‌های طبیعت‌گردی هستند و بنابراین وجود جاذبه‌های گردشگری می‌توانند یکی از مهم‌ترین زمینه‌های توسعة کسب‌وکارهای خانگی در مناطق روستایی باشند. حمل‌ونقل از دیگر زمینه‌های توسعة کسب‌وکارهای خانگی در مناطق روستایی است. همچنین قابلیت دسترسی به حمل‌ونقل روستایی از زمینه‌های توسعة کسب‌وکارهای خانگی در مناطق روستایی است.

     در این میان، یکی از بسترهای مناسب کسب‌وکار خانگی در ایران که به‌صورت سنتی، پتانسیل چندین میلیون فرصت شغلی را داشته، حوزة صنایع دستی بوده است. از دیگر زمینه‌های توسعة کسب‌وکار خانگی در مناطق روستایی نیز مدیریت مناسب زنجیرة تأمین است. مدیریت زنجیرة تأمین، یکی از رویکردهای مؤثر و کارآمد است که موجبات کاهش هزینة تولید و زمان انتظار را فراهم می‌آورد (رجب‌زاده و همکاران، 1386، ص. 191). آموزش مناسب و تثبیت یادگیری‌ها و توجه به سرمایه انسانی از زمینه‌های توسعة کسب‌وکار خانگی در مناطق روستایی محسوب می‌شوند. زیرا، افزایش مداوم تولید و پایداری آن در گرو بهره‌وری نیروی کار و تحول تکنولوژیک امکان‌پذیر است و تنها وسیلة رسیدن به این هدف، آموزش‌های مستمر جهت افزایش کارایی و سطح مهارت افراد است (صادقی و عمادزاده، 1382، ص. 81).

 

بیگلری، نگین؛ پزشکی‌راد، غلامرضا و زمانی میاندشتی، ناصر، «راهکارهای توانمندسازی تعاونی‌های تولید از دیدگاه کارشناسان ملی و استانی»، تحقیقات اقتصاد و توسعه کشاورزی ایران، دوره 44، شماره 1، صص. 109-119، بهار 1392.
پزشکی راد، غلامرضا و کیانی‌مهر، حمید، «نقش شرکت‌های تعاونی تولید روستایی در بهبود وضعیت فنی و اقتصادی کشاورزان گندمکار شهرستان سبزوار»، اقتصاد کشاورزی و توسعه، سال نهم، شمارة سی‌وچهارم، صص 343-362، تابستان 1380.
پورسینا، مهرناز؛ چیذری، محمد؛ فرج‌الله حسینی، جمال و طهماسبی، مریم، «عوامل مؤثر بر میزان انگیزة جوانان روستایی برای اشتغال به حرفة کشاورزی: مطالعة موردی روستاهای شهرستان کلاردشت»، فصلنامه روستا و توسعه، سال سیزدهم، شماره سوم، صص. 31-49، پاییز ۱۳۸۹.
پورطاهری، مهدی؛ باقری سرنجیانه، ناصر و رکن‌الدین افتخاری، عبدالرضا، «ارزیابی قابلیت دسترسی به نظام حمل‌ونقل و نقش آن در توسعه سکونتگاه‌های روستایی»، برنامه‌ریزی و آمایش فضا (مدرس علوم انسانی)، دورة شانزدهم، شمارة چهارم، 89-110، زمستان 1391.
خطیب، محمدعلی، اقتصاد توسعه، انتشارات معاونت پژوهشی دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران، چاپ دوم، 1373.
خنیفر، حسین؛ احمدی آرزم،‌هادی و زمانی‌فر، محسن، «کارآفرینی خانگی: انگیزه‌ها و نقش عوامل تولید جمعیت‌شناختی بر آن»، فصلنامه توسعه کارآفرینی، سال سوم شماره نهم، صص. 181-203، 1389.
خنیفر، حسین؛ احمدی آرزم، ‌هادی و زمانی‌فر، محسن، «نقش انگیزه‌ها و عوامل جمعیت‌شناختی در کارآفرینی خانگی»، همایش ملی توسعه کسب‌وکار خانگی «چالش‌ها – راهکارها»، جهاد دانشگاهی، تهران، صص. 9-30، 1389.
رجب‌زاده قطری، علی؛ خدیور، آمنه و کاظمی، عبدالعظیم، «بررسی تأثیر الگوی زنجیره تأمین بر بهبود کیفیت ارائه خدمات به مشتریان و تدوین مؤلفه‌های اصلی»، پژوهشنامه بازرگانی، سال یازدهم، شمارة چهل‌وسوم، صص. 185-223، تابستان 1386.
سازمان توسعه و همکاری‌های اقتصادی (OECD)، مطالعات نوآوری منطقه‌ای سازمان توسعه و همکاری‌های اقتصادی خوشه‌های منطقه‌ای رقابت‌پذیر رویکردهای سیاست‌گذاری ملی، فرمهینی فراهانی، علیرضا؛‌ هادی‌زاده اصفهانی، آزاده و کریمی زند، انوشیروان، سازمان انتشارات جهاد دانشگاهی، تهران، 1389.
سن، آمارتیا کومار، توسعه یعنی آزادی، (نوری نائینی، سیدمحمد سعید، مترجم)، تهران: نشر نی، چاپ چهارم، 1391.
شاهرودی، علی اصغر؛ احمدی فیروزجایی، علی و چیذری محمد، «سازه‌های تأثیرگذار بر عملکرد و کیفیت محصول زعفران: مورد مطالعه شهرستان تربت حیدریه»، علوم ترویج و آموزش کشاورزی ایران، سال سوم، شمارة اول، صص.143-156، 1386.
صادقی، مسعود و عمادزاده، مصطفی، برآورد سهم سرمایه انسانی در رشد اقتصادی ایران، طی سال‌های 1345-1380، فصلنامه پژوهش‌های اقتصادی ایران، شمارة 17، صفحات 79-98، زمستان 1382.
صدیقی، حسن؛ و درویشی‌نیا، علی اصغر، «بررسی میزان موفقیت شرکت‌های تعاونی تولید روستایی استان مازندران)، تحقیقات آب و خاک ایران (علوم کشاورزی ایران سابق)، جلد 33، شمارة 2، صص. 313-323، سال 1381.
صمدیان، ابوالفضل؛ حسینی، سیدحسن،؛ رئوف، آوا؛ میرگانه، نگینه، «نقش آموزش بر توسعه زیرساخت‌ها در صنعت توریسم ایران»، نگرش‌های نو در جغرافیای انسانی (جغرافیای انسانی)، سال اول، شمارة چهارم، صص. 105-118، پاییز 1388.
طاهرخانی، مهدی؛ حیدری ساربان، وکیل، «نقش تعاونی‌های تولیدی در توسعه مناطق روستایی (مطالعه موردی: شهرستان مشکین‌شهر)، پژوهش‌های جغرافیای طبیعی (پژوهش‌های جغرافیایی سابق)، سال سی‌وششم، شمارة چهل‌ونهم، صص. 113-124، پاییز 1383.
علی‌میرزایی، عرفان؛ اسدی، علی؛ طهماسبی، مریم، «موانع توسعة بنگاه‌های کوچک و متوسط کارآفرین روستایی در استان خوزستان»، توسعه کارآفرینی، سال سوم، شماره دوازدهم، صص. 165-184، تابستان 1390.
فیروزنیا، قدیر؛ و رکن‌الدین افتخاری، عبدالرضا، جایگاه روستا در فرایند توسعة ملی از دیدگاه صاحب‌نظران، مؤسسة توسعة روستایی ایران، 1382.
قاسمی، یارمحمد، «ارزیابی نحوة مدیریت توسعه در ایران»، بررسی مسائل اجتماعی ایران (نامه علوم اجتماعی سابق)، دانشگاه تهران، دوره 16، شماره 1 (33)، صص. 163-185، شهریور 1987.
کرمی، عزت‌‌الله، رضایی مقدم، کوروش، «آثار تعاونی‌های تولید کشاورزی در فرایند تولید»، اقتصاد کشاورزی و توسعه، شمارة سیزدهم، صص. 1-30، زمستان 1384.
کرمی، محمدحسین، «درآمدی بر الگوی تخصیص زمان با نگرش دینی»، جستارهای اقتصادی، صص. 159-189، بهار و تابستان 1383.
کهنسال، محمدرضا؛ شاهنوشی فروشانی، ناصر و گلریز ضیایی، زهرا، «بررسی تأثیر سرمایه‌گذاری عمومی در زیرساخت‌های کشاورزی بر رشد بهره‌وری بخش کشاورزی ایران»، مجله علمی پژوهشی دانش و توسعه، 16(27)، صص. 79-97، تابستان 1388.
کیا، محمد؛ نساج، سعیده؛ احمدزاده، نسرین؛ و نورا، عباس، کارآفرینی گام‌به‌گام، انتشارات جهاد دانشگاهی، سازمان همیاری اشتغال فارغ‌التحصیلان، تهران، 1386.
گل‌محمدی، فرهود، «توسعة صنایع دستی و فنّاوری متوسط با هدف گسترش توریسم و اشتغال پایدار روستایی»، مسکن و محیط روستا، شمارة 131، پاییز 1389.
مدرس یزدی، محمد؛ یدالهی، جهانگیر؛ جعفرنژاد، احمد؛ و جمالی، غلامرضا، «طراحی زنجیره تأمین مبتنی بر نوع و چرخه عمر محصول»، فصلنامة دانش مدیریت، سال 19، شماره 75، صص. 149-176، زمستان 1385.
مؤسسه کار و تأمین اجتماعی، مشاغل نو (مشاغلی در: فنّاوری اطلاعات، کار از راه دور، کار در منزل، ایجاد بنگاه‌های کوچک و متوسط)، ناشر، مؤسسه کار و تأمین اجتماعی، 1385.
موسوی جهرمی، یگانه؛ و عبادتی‌فرد، منصوره، «اثر سرمایه‌گذاری دولت در زیرساخت حمل‌ونقل بر سرمایه‌گذاری بخش خصوصی و رشد اقتصادی در ایران»، پژوهشنامه حمل‌ونقل، سال پنجم، شماره چهارم، زمستان 1387.
ناصری، علیرضا؛ باسخا، مهدی؛ حسن‌زاده، محمد؛ و مسایلی، ارشک، «بررسی تأثیر هزینه‌های مختلف دولت بر اشتغال غیرکشاورزی و فقر در مناطق روستایی ایران»، پژوهش‌های اقتصادی، سال نهم، شماره چهارم، صص. 41-64، زمستان 1388.
نجاحی، اکبر؛ و قاسم‌پور، ابوالحسن، «مروری بر مدل‌های رایج کسب‌وکار خانگی و ارائة یک مدل مناسب برای ایران»، همایش ملی توسعه کسب‌وکار خانگی (چالش‌ها- راهکارها)، جهاد دانشگاهی، تهران، صص. 112 – 85، 1389.
نیلی، مسعود؛ نفیسی، شهاب، «رابطه سرمایه انسانی و رشد اقتصادی با تأکید بر نقش توزیع تحصیلات نیروی کار مورد ایران سال‌های 1345 – 1379»، پژوهش‌های اقتصادی ایران، سال پنجم، شمارة هفدهم، صص. 1-30، زمستان 1382.
یدقار، علی، «روند تحول و چالش‌های عمران و توسعة روستایی در ایران، پژوهش‌های جغرافیای طبیعی (پژوهش‌های جغرافیایی سابق)، شماره‌ 48، صص. 71-90، تابستان، 1383.
یعقوبی فرانی، احمد؛ و موحدی، رضا، «ترویج کشاورزی، زمینه‌ساز توسعة مشاغل خانگی»، همایش ملی توسعه کسب‌وکار خانگی (چالش‌ها-راهکارها)، جهاد دانشگاهی، تهران، صص. 58- 84، 1389.
Chris, D. & ILO,. Access and Income Generating Activities, Ministry of Communication Transport, Post and Construction Rural Development Committee IRAP Project, UNDP Vientiane, Laos Ministry of Communications, Transport, Post,1998.
Chris, D,. "Rural Transport and Local Government Units How to Improve Rural Transport for the Rural Poor", Transport and Communications Bulletin for Asia and the Pacific,2001.
Finmark Trust,. Home Based Entrepreneurs. from: www.finmark.org.za Fong A., CS, 2006.
Holmes Scott,Smith Sharyn,Cane Georgie ” Gender issues in home based business operation and training: an Australian overview” Women in Management Review Volume 12 Number 2 ,1997, pp. 68–73.
Horgan, M., Policy, Regulations and Approaches to Home based Business in the Eastern Metropolitan Region, Perth Area Consultative Committee, Pert, 2001.
Lebo, D., "Design and Appraisal of Rural Transport Infrastructure: Ensuring Basic Access for Rural Communities", World Bank Technical Paper No, 2002.
Nejadfard, Fatemeh Ali,. "Rural Travel and Transport and Economic Development Problems and Prospects- Examples from Malawi and Zimbabwe", ILO/ ASIST, Karigamonmbe Centre, 1999.
Ofosuhene, M.urban connections with rural areas in home-based businesses: implications for sustainable rural development in Saskatchewan ( doctoral dissertation). Chapter one: introduction, University of Saskatchewan, Saskatoon, Saskatchewan, 2005.
 
Ostadi, A,. Ecotourism: Wealth Lies in Iran, Dehyariha, No. 9, pp. 25-28. (in Persian), 2004.
Saeedi, A,. Foundations of Rural Geography, the Center of Studying and Compiling University Books in Humanities (SAMT), Tehran. (in Persian), 2002.
Starkey, P. & A. Ternell, "Improving Rural Mobility: Options for Developing Motorized and Non-motorized Transport in Rural Areas", World Bank Technical Paper No, 2002.
Styoppw. C, “Cooperation Development and Problem of Social Participattion in Light of Recent” University of bologhatialy Journal of Rural Cooperation, 1975.
Tavallaee, S., Overview of the Tourism Industry, Kharazmi University, Tehran. (in Persian), 2006.
Walker Elizabeth, Webster Beverley “Gender issues in homebased businesses”. Women in Management Review Volume 19., 2004, pp 404-412.
Warner, P. D., , Christenson, J. A. The cooperative extension service: a national assessment. Westview Press. Boulder, CO. 1984.