مغاص اللئالی و منار اللیالی یا سرزمینهای شمالی پیرامون خلیج فارس و دریای عمان در صد سال پیش به قلم محمدعلی سدیدالسلطنه کبابی بندر عباسی منبعی ارزشمند دربارة سواحل شمالی خلیج فارس است. این کتاب دایرةالمعارفی کامل در حوزه خلیج فارس بهشمار میرود. نویسنده به همه مسائل و نکات قابل توجه بنادر و جزایر جنوبی ایران توجه کرده و به نگارش مشاهدات پرداخته است. این اثر در مرکز اسناد و کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران در گنجینه کتب خطی و جزء رسالات و کتب اهدایی مرحوم مهندس هوشنگ ستایش، ورثة مرحوم محمدعلیخان سدیدالسلطنه، نگهداری میشود. کتاب در چهار مجلد است که دو جزء اول و دوم آن به خط مؤلف و دو جزء سوم و چهارم آن به خط کاتب است. تحریر آن از 1324ق. آغاز شد و اصل دستنویس به خط مؤلف در 1332ق. پایان یافت.
کتاب مغاص اللئالی و منار اللیالی ازنظر ترتیب و توالی موضوعات بسیار بینظم است. اقتداری کتاب را به دو قسمت تقسیم کرده است: مجلد اول را با نام سرزمینهای شمالی پیرامون خلیج فارس و دریای عمان در صد سال پیش و مجلد دوم را با نام سرزمینهای جنوبی پیرامون خلیج فارس و دریای عمان در صد سال پیش آورده است. سدیدالسلطنه بیشتر مطالب راجعبه سواحل جنوبی خلیج فارس را در کتابی دیگر به نام مفاتیح الادب فی تواریخ العرب و شقایق النعمان فی احوال مسقط و عمان نگاشته است که احمد اقتداری با نام تاریخ مسقط و عمان و بحرین و قطر و روابط آنها با ایران تنظیم کرده است. کتاب سرزمینهای شمالی پیرامون خلیج فارس مجموعهای از مطالب متفرقه درخصوص آداب و رسوم، تجارت، کشتیرانی، وضعیت سیاسی و اقتصادی، مسائل جغرافیایی و اوضاع اجتماعی راهها، مداخلات انگلستان در خلیج فارس، اثرات انقلاب مشروطیت در خلیج فارس، خودسریهای شیخ خزعل در خوزستان، مالیاتها و عوارض دولتی، نفت خوزستان، امتیاز دارسی و بسیاری از مسائل خرد و کلان است. از نکات بسیار ارزنده کتاب این است که در فصول جداگانه با عناوین بوشهر، خوزستان، شیبکوه، بندر لنگه، خمیر، بستک، لارستان، بندر عباس، میناب، چابهار، گوادر و پسابندر و از جزیرههای ایرانی با عناوین قشم، لارک، هنگام، کیش، تنب بزرگ و کوچک، لاوان، هندورابی، ابوموسی، سیری، فرور و خارک در صد سال پیش مطالبی سودمند ارائه شده است. مؤلفِ دقیق و آگاه، که خود شاهد و ناظر عینی وقایع بوده، مطالبی مستند و نزدیک به واقع ارائه کرده که ازنظر مطالعات اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و سیاسی آن مناطق قابل اعتماد و اعتنا است. نویسنده به نکات و وقایع بسیار از شکار و مراسم عروسی، انواع غذاها و شربیات گرفته تا مسائل مهم اقتصادی و سیاسی مانند روابط خارجی، رفتوآمد مردم سواحل ایران به آن سوی خلیج فارس، مالیاتهای بالا و سنگین و گمرک بنادر (سدیدالسلطنه، 1386: 93-90، 220-218) و انواع بیماریهای واگیردار، که گاه باعث فرار مردم بنادر به نواحی دیگر شده، پرداخته است. مؤلف تعداد خانهها و سکنه تمام بنادر و جزایر ایران را بیان کرده و همچنین قبایل و طوایف ساکن هر منطقه را با ذکر منشأ و تاریخ مهاجرت آنان به بنادر آورده است. این اثر در شناخت علل بسیاری از حوادث و مشکلات سواحل و بنادر ایران در اواخر قاجاریه بیبدیل است. ارتباط تجاری بنادر لنگه، دبی (همان: 220) و بحرین ذکر شده که مهاجرت و جابهجایی از سواحل ایران به بنادری مانند دبی، قطر، بحرین و کویت را در پی داشته است. در واقع، این تجار و بازرگانان ایرانی خلیج فارس بودند که باعث رونق بنادری مانند دبی شدند. در مجموع، کتاب سرزمینهای شمالی پیرامون خلیج فارس و دریای عمان در صد سال پیش، که در سالهای پر از بحران ایران و سواحل ایرانی خلیج فارس در اواخر دوره قاجار به تحریر درآمد، حاوی مطالب مهم و حیاتی درباره تحولات سواحل جنوبی ایران است.
