رده سرپایان گروهی از انواع نرمتنان هستند که در آنها سر به‌خوبی رشد کرده و پاها را دربر گرفته است. تاکنون حدود 800 گونه از سرپایان شناخته شده‌اند و تخمین زده می‌شود به 11 هزار گونه برسند. اندام‌های حسی در این گروه از جانوران به تعداد زیاد و بزرگ هستند و صفحة شاخی‌شده دهانی/ Radulla بزرگ دارند. پا شامل سیفون و تانتاکول‌ها با سر تلفیق شده است. پا در هشت‌پایان جهت راه رفتن و گرفتن شکار و در اسکوئیدها و برخی از ده‌پایان جهت گرفتن طعمه به‌کار می‌آید. توده احشایی تقارن دوطرفی دارد و دچار پیچ‌خوردگی نشده است. جبه ساختمان ماهیچه‌ای دارد و توده احشاء را دربر گرفته و قادر به پمپ آب به داخل و خارج این محفظه است (Pechenik, 2010: 256-267). صدف در داخل منافذی تشکیل شده و در برخی از گونه‌ها تقلیل اندازه و تحلیل رفته است. از اعضای این رده می‌توان هشت‌پاها/ Octopoda، اسکوئید/ Squid و ماهی مرکب/ Cuttlefish را نام برد که تنوع گونه‌ای آنها در خلیج فارس و دریای عمان اندک است. لیکن به‌سبب ارزش اقتصادی، برخی از گونه‌ها از اهمیت قابل ملاحظه برخوردارند (حسین‌زاده صحافی، 1381: 94-93).

     تعداد کل گونه‌های شناسایی‌شده سرپایان در جهان حدود 1000 گونه و متعلق به 43 خانواده هستند. سرپایان در سرتاسر زیستگاه‌های دریایی جهان یافت می‌شوند. عمق زیست آنها از سطح آب تا عمق 5000 متری متغیر است. از بین سرپایان تنها ناتیلوس‌ها/ Nautiluses دارای پوسته خارجی هستند (Baratte et al., 2007: 353). پوسته گونه Nautilus hemishell به‌صورت مارپیچی رشد می‌کند. احتمالاً شکل تکامل نژادی سرپایان از ناتیلوس‌ها/ Nautilus و آرگوناتا/ Argonauta شروع و در ادامه اسکوئیدهای هتروتئوتیس/ Heteroteuthis Bobtail squid و سپس سپیاها/ Sepia و سپیوتیس‌ها/ Sepioteuthis و در نهایت اسکوئیدها/ Certain squid به‌وجود آمده‌اند (Strugnell and Nishiguchi, 2007: 399).

     ازلحاظ تنوع گونه‌ای در خلیج فارس و دریای عمان؛ انستیتو تحقیقات کویت هشت گونه سرپا را در منطقه غرب خلیج فارس گزارش کرده است (Carpenter et al, 1997: 50-53). در گزارش به یک گونه هشت‌پا؛ یک گونه اسکوئید و 6 گونه ماهی مرکب/ سپیا اشاره شده بود که شباهت‌هایی با انواع شناخته‌شده در سواحل ایرانی خلیج فارس و نمونه‌های منطقه دریای عمان دارند. ازطرف‌دیگر، تاکنون 4 گونه از خانواده Loliginidae و یک گونه از خانواده Ommastrephidae، در مجموع 5 گونه در آب‌های خلیج فارس و دریای عمان شناسایی شده است. گونه Sthenoteuthis oualaniensis یا اسکوئید ارغوانی در آب‌های عمیق دریای عمان و گونهLoligo duvauceli  یا اسکوئید هندی در دریای عمان و خلیج فارس از فراوانی قابل توجه برخوردارند. درعین‌حال، در منطقه شرق دریای عمان و آب‌های سواحل پاکستان؛ 2 گونه اسکوئید، 6 گونه هشت‌پا و 4 گونه ماهی مرکب گزارش شده است (Bianchi, 1995: 161-168). در انواع سرپایان خلیج فارس ازجمله ماهی مرکب عربی با نام علمی Sepia Arabica؛ مانتل کروی، سر صاف و کشیده، طول بازوهای جنس نر و ماده تقریباً برابر و اندام‌های مکنده بازوها در چهار ردیف در هر دو جنس مشاهده می‌شود. لبه مکنده‌ها نرم، استخوان قدامی گرد، بسیار باریک و مخروطی و برگشته به‌سمت شکم است. دنده میانی ناحیه پشتی نامشخص، فاقد ستون فقرات و طول مانتل بیش از 10 میلی‌متر است.

     گونه Sepia kobiensis ؛ کفزی و اقیانوسی است که در زمره گونه‌های بسیار کوچک هستند که مانتل مستطیلی‌شکل دارند. حاشیه قدامی ناحیه پشتی مثلثی‌شکل، طول بازوهای جنس نر و ماده تقریباً کوتاه و هم‌اندازه هستند؛ مکنده‌های بازوها چهارردیفی هستند، رنگ قهوه‌ای مایل به قرمز با اشکال راه‌راه قرمزرنگ روی حاشیه پشتی مدار چشم که نوارهای نارنجی مانتل پشتی، لکه‌های مایل به قرمز دارد. طول مانتل بیش از 80 میلی‌متر و وزن کل 80 گرم است. ماهی مرکب فرعونی/ Sepia pharaonis؛ یک گونه کفزی نرتیک است که تا عمق 130 متری حضور دارد و در آب‌های ایران، گونه غالب سرپایان است. در شب به قسمت‌های پایین‌تر ستون آب رفته و به‌طور عمده از سخت‌پوستان و گونه‌های مختلف ماهیان کوچک تغذیه می‌کنند. نتایج پژوهشگران نشان داد که انرژی لازم جهت رسیدگی جنسی بیشتر از رژیم غذایی نسبت به ذخایر غذایی تأمین می‌شود. این گونه از پروتئین بافت‌های عضلانی برای رشد و توسعه بافت‌های گناد استفاده نمی‌کند.

     Sepia pharaonis ؛ گونه‌ای است که به‌طور متناوب تخم‌ریزی می‌کند و در شرایط کنترل‌شده چرخه زندگی کمتر از 10 ماه است. حداکثر طول مانتل 420 میلی‌متر و وزن آن به 5 کیلوگرم می‌رسد (ولی‌نسب، 1378: 170-10).

     Sepia prashadi ؛ گونه‌ای کفزی و ساکن آب‌های کم‌عمق و با اندازه کوچک است و از خط ساحلی تا عمق 200 متری زیست دارند. گونه‌های ساکن در شمال شرق اقیانوس هند، بلوغ جنسی زمانی است که طول مانتل برای ماده‌ها و نرهاذ به‌ترتیب به 72 و 67 میلی‌متر رسیده باشند. در خلیج سوئز، طول عمر 18 ماه برآورد شده است. طول مانتل به بیش از 140 میلی‌متر می‌رسد. تخم‌ریزی در محدوده دمایی˚24-˚18 سانتی‌گراد انجام می‌شود. تخم‌ها درون کلاسترهایی قرار گرفته و به گیاهان و سایر بسترها می‌چسبند.

     در گونه Sepia savignyi طول مانتل بیش از 190 میلی‌متر است و در محدوده 50-20 متری حضور دارد. در غرب اقیانوس هند، دریای سرخ، خلیج عدن، دریای عربی و خلیج فارس حضور دارد.

     گونه Sepia trygonina ؛ مانتل مستطیلی‌شکل و نوک تیز دارد. نر و ماده در طول نسبی تفاوت دارند؛ بدین‌صورت که طول بازوی اول نرها از سایر بازوها کوتاه‌تر بوده؛ درصورتی‌که طول بازوی ماده‌ها تقریباً یکسان است. به رنگ ارغوانی تا قهوه‌ای و در عمق 410-20 متری مشاهده می‌شود. حداکثر طول مانتل 140 میلی‌متر است.

     Sepiella inermis نیزگونه‌ای کفزی است که در آب‌های کم‌عمق تا عمق 40 متر حضور دارد. مانتل مستطیلی است؛ ماده‌ها بیشتر از نرها رشد کرده که در هر دو جنس رشد آلومتریک است. تخم‌ریزی تقریباً در سرتاسر فصول سال انجام می‌شود که بیشترین میزان تخم‌ریزی به شرایط محیطی بستگی دارد. غشای محافظ روی بازوها در هر دو جنس به‌خوبی توسعه یافته است. مکنده‌های بازوها در چهار ردیف قرار گرفته‌اند. رنگ بدن قهوه‌ای متمایل به خاکستری است و مانتل پشتی بیش از 7 لکه مایل به قرمز، مجاور به پایه باله دارد. حداکثر طول مانتل 125 میلی‌متر است.

     در گونه Inioteuthis maculosa نرها بیش از 13 میلی‌متر و ماده‌ها بیش از 14 میلی‌متر طول دارد. در دریای عرب، خلیج فارس، شمال اقیانوس هند، خلیج بنگال، دریای آندامان، فیلیپین و

اندونزی زیست دارند (Jereb and Roper, 2005: 69- 182).

     ازنظر زیستگاه و پراکنش، انواع سرپایان در سرتاسر اقیانوس‌ها یافت می‌شوند و هیچ‌کدام در آب شیرین زیست ندارند. یگانه استثناء در این مورد اسکوئیدی با نام علمی Lolliguncula brevis است که در آب لب‌شور خلیج چساپیک زیست دارد (Bartol et al, 2002: 235–247). سرپایان عموماً از منطقه عمیق آبیسال تا سطح دریا پراکنش دارند. ماهی مرکب با نام علمی Sepia pharaonis گونه غالب موجود در آب‌های خلیج فارس و دریای عمان است و در سرتاسر آب‌های جنوب کشور از استان سیستان‌وبلوچستان در شرق تا استان خوزستان در غرب پراکندگی دارد. گونه‌ای نریتیک و عمق‌زی است؛ به‌طوری‌که از ساحل تا اعماق بالای 100 متر نیز زندگی می‌کند. به‌خصوص در فصل تخم‌ریزی به‌طرف ساحل مهاجرت کرده و در آب‌های کم‌عمق تجمع می‌کند. این‌گونه در منطقه هند- آرام، دریای سرخ، دریای عرب تا دریای چین جنوبی، دریای چین شرقی، دریای چین شرقی، شمال و شمال غربی استرالیا، کشورهای بحرین، کویت، عمان، قطر، عربستان سعودی، امارات عربی متحده، یمن، ایران، عراق و غیره گزارش شده است (ولی‌نسب، همان: 72-4).

     آب‌های جهان از دیدگاه صید و صیادی به چندین منطقه صیادی مهم تقسیم می‌شوند که آب‌های خلیج فارس و دریای عمان در زمره منطقه 51 صیادی محسوب می‌شوند. مهم‌ترین مناطق پراکنش سرپایان شامل مناطق صیادی 51، 57، 61 و 67 را شامل می‌شود. همچنین ماهی‌مرکب عربی در اقیانوس هند، دریای سرخ، خلیج عدن، غرب و جنوب هند و خلیج فارس پراکنش داشته و عمدتاً در محدوده عمق 272-80 متر حضور دارد. گونة Sepia kobiensis در مناطق جزرومدی تا عمق 200 متر حضور دارد. اسکوئید ارغوانی یکی از گونه‌های مهم صید ضمنی ماهیان میکوفیده بوده و در طول روز در اعماق 150-100 متری سطح آب بسر برده و به هنگام شب جهت تغذیه به سطح آب مهاجرت می‌کند (Jereb and Roper, Ibid: 89).

     ازنظر اقتصادی، صید سرپایان در سرتاسر اقیانوس‌های جهان به‌صورت غیریکنواخت و بیش از نیمی از کل صید در شمال غربی اقیانوس آرام و شمال شرقی اقیانوس اطلس انجام می‌شود. در 2009م. بیش از 3450 هزار تن از سرپایان در تمامی مناطق آبی جهان صید شده که انواع اسکوئید، کاتل فیش/ ماهی مرکب و انواع هشت‌پایان را شامل می‌شد (FAO, 2010: 165).

     تا قبل از 1370ش. ماهی مرکب صیدشده در ایران با ابزارهایی نظیر تورهای کششی میگوگیری و ماهیگیری و احیاناً گوشگیر و گرگور به‌علت نبود بازار مصرف در داخل کشور به دریا ریخته می‌شد. فقط کشتی‌های ماهیگیری خارجی طرف قرارداد، مقدار صیدشده را روی کشتی فرآوری و به‌سود خود در بازارهای مصرف خارج از کشور به فروش می‌رساندند. اما از 1370ش. شرکت شیلات ایران اقدام به خرید و تحویل‌گیری ماهی مرکب از صیادان کرد و بدین‌ترتیب، زمینه صادرات آن به خارج از کشور فراهم شد. این اقدام گرایش صیادان به افزایش تلاش در عرصه صید و تحویل ماهی مرکب صیدشده به واحدهای فرآوری را موجب شد. دو استان بوشهر و هرمزگان اصلی‌ترین مراکز صیادی ماهی مرکب محسوب می‌شوند. مقدار صید این آبزی در استان‌های خوزستان و سیستان‌وبلوچستان درحال‌حاضر اندک است،‌ اما ظرفیت نسبتاً خوبی در استان سیستان‌وبلوچستان وجود دارد‌ که امکان افزایش صید را در این استان امکان‌پذیر می‌کند. درحال‌حاضر، علاوه‌بر جمع‌آوری مقدار صیدشده به‌صورت سنتی،‌ استفاده از ابزار مخصوص صید آنها- گرگور- و یا تلاش اختصاصی برای صید آنها- کشتی‌های صنعتی مجهز به تور کششی بسترروب- معمول شده است. ذخایر نسبتاً قابل توجه از ماهی مرکب در آب‌های استان‌های سیستان‌وبلوچستان و هرمزگان وجود دارد. در 1367ش. صید 16 تن ماهی مرکب به‌وسیله تور گوشگیر در استان بوشهر گزارش شد؛ درحالی‌که مقدار صید استان بوشهر در سال‌های اخیر به حدود 1000 تن بالغ می‌شود که به‌صورت منجمد بسته‌بندی و صادر می‌شود (سپهداری، 1389: 143-112).