فضای مجازی است که صاحبان کسبوکارهای خانگی در آن با یکدیگر ارتباط برقرار میکنند و دانش خود را به اشتراک میگذارند.
با پیدایش تکنولوژیهای جدید و ظهور اینترنت زندگی روزمره مردم تحت تأثیر قرار گرفت و پیدایش سختافزارها، نرمافزارها و مفاهیم جدید، دگرگونی در زندگی مردم ایجاد کرد. پیدایش نرمافزارهای متن باز به زمان نرمافزارهای اولیه باز میگردد (Barahona et al. 1999). با فراگیر شدن مجدد نرمافزارهای متن باز انقلابی در عرصه نرمافزار برپا شد. دسترسی به نرمافزارهای رایگان و استفاده از آنها قابلیت استفاده از سرمایه کمتر برای دستیابی به هدف را برای مردم فراهم کرد. کمکم پیرامون نرمافزارهای متن باز جامعههایی با هدف ارتقای نرمافزار و رفع اشکال، تکامل و بهبود آنها شکل گرفت که پیچیده و خودسازمانده بودند (Xu and madey, 2004). این روند تا به امروز ادامه دارد و حول هر نرمافزار متن باز جامعهای از افراد شکل میگیرد که به روشهای مختلف در آن مشارکت نموده و بهصورت داوطلبانه دانش و تجربیات خود را در اختیار سایرین قرار میدهند (Gamalielsson and Lundell, 2013). نرمافزارهای متن باز، لزوما رایگان به فروش نمیرسند ولی امکان دسترسی به کد نرمافزار برای توسعه و شخصیسازی و استفاده بهینه از قابلیتهای نرمافزار توسط خریدار در محدوده مجوز بینالمللی تعریف شده بهصورت رایگان وجود دارد. درصورتیکه در نرمافزارهای متن بسته نظیر ویندوز (Windows) این امکان بهصورت رایگان وجود ندارد. توسعه نرمافزار متن باز نیازمند دانش است. انجام این کار توسط متخصصین نرمافزاردر هر مکانی قابل اجرا است. لذا توسعه نرمافزار متن باز در منزل نوعی کسبوکار دانش بنیان است که بیش از تجهیزات نیازمند دانش تخصصی است. اجرای این کار در منزل توسط متخصصین نه تنها باعث افسردگی نمیشود بلکه بهدلیل ارتباط با جامعههای متن باز بسیار هیجانانگیز و افتخارآفرین خواهد بود. ازآنجاکه نرمافزارهای متن باز توسط یک تیم مجازی عمومی گسترش پیدا میکنند اکثراً از وب و تجهیزات اینترنتی برای ارتباطات استفاده میکنند (Adewumi, et. al., 2013). در نتیجه برای کسب دانش و استفاده از تجربیات دیگران در حل مسائل دیگر نیاز به حضور فیزیکی در یک مکان مشخص نیست.
ازسویدیگر پیدایش اینترنت بر روند فرایندهای کسبوکار در خانه نیز تأثیر گذاشت. این کسبوکارها به مرور به استفاده از زیرساختهای فنّاوری اطلاعات برای ارائه محصولات خود و ارتباطات با مشتریان و شرکا مبتنی بر نرمافزارهای تحت وب روی آوردند.
با قویتر شدن زیرساختهای ارتباطی نرمافزاری و شبکهای، سرعت روی آوردن به این نوع زیرساختها در توسعه کسبوکار در منزل نیز افزایش چشمگیری یافت.
اثر جانبی استفاده از فنّاوری اطلاعات در توسعه کسبوکار در خانه، پررنگ شدن استفاده از جامعههای متن باز در توسعه این نوع کسبوکار بوده است. وجود پتانسیل قوی اطلاعات رایگان و ارتباطات گسترده، و فراگیر بودن جامعههای متن باز، این جامعهها را به عاملی اجتنابناپذیر در توسعه کسبوکار در خانه تبدیل کرده است.
امروزه کسبوکارهای خانگی بخشی از فعالیتهای حیاتی و ضروری اقتصادی کشورهای پیشرفته محسوب میشوند. کسبوکار خانگی از نظر ایجاد شغل، نوآوری در محصول یا خدمات، موجب تنوع و دگرگونی زیادی در اجتماع و اقتصاد کشور میشود. میتوان گفت دلیل عمده انتخاب کسبوکار خانگی توسعه گسترده فنّاوری با توجه به پیشرفتهای گسترده ایجاد شده امروزی در زمینه علوم رایانه و سایر وسایل ارتباطی است که موجب تبدیل محیط خانه به محلی مناسب، عملی و کارا برای کسبوکار شده است (Bach, 1997). تجربه نشان داده است که توسعه کسبوکارهای کوچک بهدلیل ساختار ساده و زود بازدهی و نیاز اندک به سرمایه در جهت متعادل کردن بازار کار مؤثر بوده است.
در مراجع مختلف تعاریف متنوعی ازدیدگاههای متفاوت برای کسبوکار ارائه شده است که از آن میان میتوان به تعریف زیر بهعنوان یک تعریف نسبتاً جامع اشاره کرد: کسبوکار، خرید و فروش و تولید کالا یا عرضة خدمات بهمنظور به دست آوردن سود میباشد. با توجه به شرایط کارآفرین، میتوان روشهای متنوعی برای کسبوکار در نظر گرفت که از آن میان میتوان به کسبوکارهای خانگی اشاره کرد: به هر نوع فعالیت اقتصادی که یا در محل سکونت کارآفرین و با استفاده از وسایل و امکانات منزل، راهاندازی میشود و یا کالا و خدمات در منزل دیگران تحویل میشود کسبوکار خانگی گفته میشود (Loscocco, 2004). میتوان کسبوکارهای خانگی را به دو دسته کلی تقسیم نمود که عبارتاند از (Holmes, 1997):
الف) کسبوکار خانگی
در این نوع از کسبوکار، فرد شغل خود را به منـزل میآورد و بهجای اینکه هزینـههای زیادی برای اجاره یا خرید ساختمان بدهد، میتواند در منزل، کـار و شغل خود را به انجام برساند. در این نوع کسبوکار، ارزش افزوده کالا و خدمات تولید شده، نصیب کارآفرین میشود.
ب) کسبوکار مبتنی بر خانه
در این روش، فرد کالاها و خدمات تولیـد شده خود را در منازل دیگران تحویل میدهد. در این نوع روش کسبوکار، مهم نیست که کالاها در کجا تولید شدهاند؛ بلکه آنچه مهم است تحویل کالا و خدمات در منازل مصرفکنندگان میباشد. در این نوع کار خانگی، ارزش افزوده کـالا و خدمات، نصیب کسـی میشود که کالا را تحویل میدهد.
در این مقاله منظور از کسبوکار مبتن بر وب، کسبوکار خانگی تعریف شده در قسمت الف است که در آن از وب بهمنظور گسترش کسبوکار استفاده میشود.
جامعههای متن باز
یک نرمافزار متن باز، نرمافزاری است که کد منبع آن بهصورت آزاد و تحت یک مجوز خاص در اختیار دیگران قرار میگیرد (Lemer et al., 2002).
برای تداوم حیات پروژه متن باز، نیاز به روشی داریم که نرمافزار با آن رشد کند، بهروز بماند، و مشکلات و معایب آن برطرف شود. یکی از بهترین و کاربردیترین راهها برای رسیدن به این هدف، استفاده از جامعههای نرمافزارهای متن باز (community) است (Gamalielsson and Lundell, 2013). جامعه نرمافزارهای متن باز، فضایی است که افراد از طریق آن با یکدیگر ارتباط برقرار میکنند، دانش خود را به اشتراک میگذارند، از تغییرات نرمافزار مطلع میشوند و به پیشرفت نرمافزار کمک میکنند (Von Hippel et al, 2003; Raht, 2005).
بهعبارتدیگر، جامعههای متن باز بستری برای برقراری ارتباط بین کاربران در سطوح مختلف مدیریتی و کاربری میباشد که در آن افراد میتوانند فعالیتهایی از قبیل مشارکت در توسعه نرمافزار، اطلاع از اخبار، انتشار خبر، گزارش باگهای نرمافزاری، پرسیدن سؤال، تنظیم قرار ملاقات و شرکت در نظرسنجیها را انجام دهند.
جامعههای نرمافزارهای متن باز با هدفهای متفاوتی ایجاد میشوند (Lundell, Lings, and Syberfeldt, 2011):
· توسعه مشترک یک پروژه
· بررسی چگونگی دستیابی به اهداف مدنظر در نرمافزار
· کمک به دیگران در چگونگی کاربری
· ایجاد زیرساختی منظم بهمنظور تداوم حیات نرمافزار.
واژه community در لغت دو معنا دارد: یکی به معنای گروهی از افرادی که در تعامل با یگدیگر هستند و در نزدیکی یکدیگر زندگی میکنند؛ و دیگری به معنای گروهی از موجودات زنده میباشد که برهم اثر متقابل دارند و یک محیط جمعی را به اشتراک میگذارند. در جامعهشناسی، مفهوم community به بحث مهمی تبدیل شده است. بااینحال جامعهشناسان هنوز به یک توافق کلی در تعریف این واژه نرسیدهاند. آنچه در این مقاله مورد نظر است community در نرمافزارهای متن باز میباشد که در اینجا به آن جامعه نرمافزار متن باز (و گاهی به اختصار جامعه) میگوییم.
گرچه جامعههای نرمافزارهای متن باز کمتر مورد توجه عموم قرار گرفتهاند اما یکی از موفقترین نمونههای همکاری و مشارکت در اینترنت محسوب میشوند. در جامعه نرمافزارهای متن باز گونههای مختلف افراد برای رسیدن به هدف مهم «ایجاد نرمافزار با کیفیت» به هم میپیوندند. یکی از جذابترین ویژگیهای جامعههای متن باز علت مشارکت افراد در توسعه و مستندسازی نرمافزار است (Waterson et al, 1997; Pliskin et al, 1991; Kim, 2003). با توجه به افزایش نرخ رشد تعداد بانوان دارای تحصیلات دانشگاهی در ایران و نیاز به فعالیت در خانه، توجه به کسبوکارهای متن باز نیز بیشتر خواهد شد. مهمترین مفاهیم حول جامعههای متن باز عبارتاند از:
1. مفهوم متن باز
2. پروژههای متن باز گسترش یافته در جامعه
3. تعداد افراد عضو جامعه
4. علت مشارکت افراد و چگونگی تعامل آنها با یکدیگر.
 |
پروژههای نرمافزاری متن باز موفق، بهمنظور دریافت بازخوردهای کاربران و اعمال آن بر روی نرمافزار، تمایل به استفاده از جامعههایی مشتکل از کاربران و توسعهدهندگان دارند. این جامعهها میتوانند شامل علاقمندان به موضوع، افراد حرفهای و کاربران نهایی باشند. جامعهها ممکن است بهطور طبیعی و برحسب نیاز توسط کاربران، و یا توسط یک شرکت و یا سازمان خاص به وجود آمده باشند.
برای ایجاد یک جامعه موفق، باید ابتدا نوع جامعه و هدف آن تعیین شده و چگونگی کارکرد جامعه برای افراد مرتبط با آن تعیین شود. در نهایت باید چگونگی ارتباط و مسیرهای ارتباطی به درستی معرفی شود. بهعبارتی برای ایجاد یک جامعه باید بهطور نظاممند به سؤالات مرتبط با آن در شش گروه چه، چه چیز، توسط چه کسی، چه زمانی، چگونه و چرا پاسخ داد (Dahlander and Magnusson, 2008). شکل (1) نمایی کلی از دلایل مشارکت افراد در جامعههای نرمافزاری متن باز را نشان میدهد (Kim, 2003). همانطورکه دیده میشود دلیل اصلی مشارکت در پروژههای متن باز، فراگیری مهارت جدید، گسترش و به اشتراکگذاری دانش، و در اولویت بعدی احساس مفید بودن و انگیزه کافی در افراد است، و بیشترین منفعت افراد از مشارکت افزایش دانش شخصی آنها است. لذا جامعه باید این امر مهم را در نظر گرفته و سیاستهای خود را مبتنی بر تأمین این نیاز برنامهریزی کند. اگر این موفقیت حاصل شود میتوان به تداوم حیات جامعه متن باز و به تبع آن نرمافزار متن باز، امیدوارتر بود. آنچه در یک جامعه مهم است درنظر گرفتن پیشرفت در کارهای جاری و همچنین پیش بینی نوآوریهای آینده است بهگونهای که هم نرمافزار مسیر کنونی خود را به شکل مناسبی طی نماید و هم از پتانسیلهای ممکن در این پروژه در کارهای آتی به بهترین نحو استفاده شود (Orielly and Tushman, 2004).
یک جامعه باید بتواند قابلیت تطابق بالایی داشته باشد تا علاوهبر رفع نیازهای موجود شرایط جدیدی (مانند افزایش مشارکتکنندگان) را نیز بپذیرد و بهخوبی با آن سازگار شود. یکی از نمونههای موفق جامعههای متن باز جامعه دبیان (Debian) است. این جامعه فعالیت خود را با 60 عضو در سال 1996 حول نرمافزار سیستم عامل دبیان بهعنوان یک پروژه متن باز آغاز نمود و در سال 2005 میلادی حدود 9000 عضو داشت (Sadowski, 2008). اکنون جامعههای بسیاری بر روی این پروژه فعالیت میکنند که هر کدام از تعداد زیادی عضو تشکیل شدهاند. پس از شکلگیری جامعه متن باز حول پروژه، باید عوامل لازم بهمنظور رشد و نگهداری جامعه تأمین شود. این عوامل عبارتاند از:
1. علاقمند کردن افراد به مشارکت
2. حذف موانع برای ورود به پروژه و مشارکت
3. جلب نظر مشارکت کنندگان برای ادامه و حفظ شراکت.
همانطورکه دیده میشود اگر افراد علاقمند شوند و مشارکت داده شوند و در مجموعه حفظ شوند یک جامعه خوب و پویا خواهیم داشت. نکته دیگری که لازم است در اینجا اشاره شود آن است که در ایجاد یک پروژه جدید و یا ارتقا یک جامعه نرمافزار متن باز موجود، موارد بالا باید بهترتیب عکس در نظر گرفته شوند.
بهعبارتدیگر ابتدا باید موارد 2 و 3 فراهم شوند، سپس به مورد اول بپردازیم تا زمینه برای ایجاد علاقه در افراد برای حفظ مشارکت فراهم شود. آنچه اهمیت دارد این است که نرخ وارد شدن مردم به جامعه و مشارکت آنها بیشتر از نرخ خروج باشد (Kanat-Alexander, 2012).
تأثیر جامعههای متن باز بر کسبوکار خانگی مبتنی بر وب
بهمنظور تعیین روشهای کسبوکار ممکن با استفاده از جامعههای متن باز، ابتدا لازم است انواع روشهای کسبوکار در متن باز تعیین شود. روشهای کسبوکار بسیار متنوعی برای پروژههای متن باز در منابع مختلف ذکر شده است که از آن میان به تعدادی از مهمترینهای آنها در ادامه اشارهای شده و سپس ارتباط آنها با کسبوکارهای متن باز شرح داده شده است (کلاتهایی، 1391). نتیجه این بررسیها در جدول (۱) در انتهای این بخش با عنوان روشهای کسبوکار پروژههای متن باز و ارتباط آنها با کسبوکار خانگی خلاصه شده است. این جدول شامل روشهایی است که قابل استفاده در کسبوکارهای خانگی هستند و مستلزم ایجاد شرکتهای نرمافزاری یا پشتیبانی نیستند. با توجه به جدول موجود در برخی از مدلها نیاز به فعالیتهایی در خارج از خانه نیز بهمنظور پیشبرد اهداف کسبوکار شکل گرفته احساس میشود. این فعالیتها بسته به ماهیت کسبوکار متغیر است اما در مواردی که به نگهداری و پشتیبانی یک سیستم مرتبط است بیشتر میباشد. ازطرفدیگر نیاز به امکانات بیش از موارد موجود در خانه عموماً در مواردی وجود دارد که تحویل محصول در قالب یک رسانه است و یا به تجهیزات سخت افزاری یا نرمافزاری مرتبط نیاز است.
با توجه به اینکه مدلهای موجود در جدول 1 از روشهای کسبوکار و درآمدزایی متن باز استخراج شده (McGrath, 2010)، (Dahlander, and Magnusson, 2006) (Liao, 2010) (کلاتهایی، 1391) و سپس برای کسبوکار خانگی تعمیم داده شدهاند، لذا مسلماً قابل استفاده برای هر نوع نرمافزاری هستند. بهعبارتدیگر چنانچه کسبوکار خانگی حول ایجاد و فروش نرمافزار باشد بهراحتی میتوان از تمامی مدلهای فوق بهره گرفت. اما تنها برخی از این روشها قابلیت استفاده در دیگر انواع کسبوکار خانگی (کسبوکار غیرنرمافزاری) را نیز دارا میباشند.
مدلهایی که چنین امکانی دارند به همراه شرح کوتاهی بر چگونگی ارتباط آنها با کسبوکار خانگی غیر نرمافزاری، در جدول ۲ با عنوان «چگونگی ارتباط جامعه با کسبوکار خانگی غیرنرمافزاری» نشان شدهاند.
برای استفاده از جامعههای متن باز در کسبوکار خانگی، بهگونهای دیگر نیز میتوان به مسئله نگاه کرد. در دید قبلی سعی شد حول محصول جامعههایی تشکیل شود و در دید دوم، میتوان از جامعههای موجود حول محصولات نرمافزاری موجود به نفع خود استفاده نمود. در این صورت، ماهیت پروژهای که جامعه پیرامون آن شکل گرفته است، حائز اهمیت خواهد بود چراکه برای بهرهوری بهتر از پتانسیل یک جامعه متن باز بهتر است کسبوکار مرتبط با آن باشد. در این صورت تعداد افراد علاقمندی که میتوان بهعنوان مخاطب جذب نمود به مراتب بیشتر خواهد بود. وجود یک جامعه بزرگ یک پتانسیل بسیار قوی ایجاد میکند که با استفاده از آن میتوان هم منابع مورد نیاز برای کسبوکار خانگی مانند زیرساخت معرفی محصول را فراهم نمود و هم بازار مناسبی برای عرضه محصولات پیدا کرد.
یکی دیگر از موارد مورد اهمیت، به دست آوردن شناخت مناسب از افراد شرکتکننده در جامعه پروژه میباشد تا بتوان براساس آن و با توجه به ماهیت محصول کنونی، جامعه مناسب در جهت ترویج بازار محصول کنونی را یافت. بهعنوان نمونه در جامعه متن باز نرمافزار مودل (Moodle) (مودل نرمافزاری برای به اشتراکگذاری منابع و ارتباطات آموزشی است) عمدتاً افرادی که شرکت میکنند تحصیلات آکادمیک دارند در نتیجه میتوان محصولاتی که مرتبط با آموزش است را در اینگونه جامعهها معرفی نموده و بازار مناسبی برای آن ایجاد نمود.
یکی دیگر از موارد مهم، وجود سطح مناسبی از اعتماد در جامعههای متن باز بهمنظور دستیابی به هدف تعیین شده در کسبوکار میباشد (Antikainen, 2007). اعتماد به جامعه سبب اعتماد به مشارکتکنندگان و در نتیجه بازار ایجاد شده حول آن میشود. بهمنظور رونق بازار و تداوم آن، این اعتماد پس از استفاده از محصول نیز باید همچنان پایدار باقی بماند.
بنابرآنچه گفته شد، جامعه متن باز از دو دیدگاه ایجاد جامعه حول محصول و استفاده از جامعههای موجود، میتواند در گسترش کسبوکار خانگی مؤثر باشد. البته در نظر گرفتن نیازمندیهای روش دوم و استراتژیهای خاص محصول در روش اول امری ضروری است.
وجود پتانسیل قوی جامعهها حول پروژههای نرمافزاری متن باز، فرصتی مغتنم و غیرقابل چشمپوشی در گسترش، بلوغ، تکامل و کسبوکار حول آنها را فراهم کرده است. در این مقاله سعی شده است که از فرصتهای موجود برای ایجاد جامعه حول محصول، با استفاده از پتانسیل جامعههای نرمافزارهای متن باز، بهنحو مناسبی در جهت گسترش کسبوکار خانگی مبتنی بر وب استفاده شود. به این منظور مسئله از دو دیدگاه بررسی شده است.
در دیدگاه اول، حول یک کسبوکار خانگی موجود، جامعهای شکل میگیرد و متناسب با نوع محصول مدل مناسب درآمدزایی انتخاب میشود. نوع محصول در این روش میتواند یک محصول نرمافزاری یا غیر نرمافزاری باشد که هریک از این محصولات، مجموعه مدلهای کسبوکار خاص خود را خواهد داشت. در دیدگاه دوم، سعی میشود از پتانسیل جامعههای حول نرمافزارهای متن باز موجود، به نفع محصول حاصل از کسبوکار خانگی به شکل مناسبی استفاده شود. در این دیدگاه عواملی همچون ماهیت پروژه نرمافزاری، تخصصها و علایق مشارکت کنندگان و میزان اعتماد در جامعه مؤثر خواهد بود.
