تاریخچه یادگیری باز و انعطافپذیر
مفهوم یادگیری انعطافپذیر، رویکرد نوینی نیست. به باور کلارک (1999)، تاریخ یادگیری انعطافپذیر در انگلستان به اوایل دهه 1840 م برمیگردد، اما به شیوهای متفاوت با شیوههای امروزی بود. بدینصورت که شیوه عرضه، به طورکلی، با مواد چاپی (که از طریق پست معمولی ارسال میشد) بود. آموزش و یادگیری مکاتبهای در ایالات متحده در حدود 1880 م و در نیوزیلند در حدود 1922 میلادی شروع شد. حتی امروزه برخی از دورههای آموزش انعطافپذیر شیوه تحویل پستی را بهکار میبرند.
گسترش پرشتاب فناوری کامپیوتر و شبکه، بهویژه رشد بهکارگیری اینترنت در طول دهههای اخیر قرن بیستم میلادی و پیدایش شبکه جهانی وب در میانه 1990میلادی نهتنها انگیزه مؤسسات و دولتها برای عرضه شکلهای انعطافپذیر مشارکت در آموزش عالی را بیشتر کرد، بلکه به آزمودن روشهای آموزشی جدید و شکلهای نوین تعاملات و منابع یادگیری دیجیتالی منجر شد (Collis & Moonen, 2011). بهطورکلی، در طول سالهای گذشته، فناوری اطلاعات و ارتباطات (ICT) تا حد زیادی پیشرفت کرده است، بر زندگی روزمره افراد تأثیر گذاشته است و امروزه، بسیاری امور زندگی وابسته به فناوری شده است. بسیاری از عرضهکنندگان آموزش انعطافپذیر، فناوری اطلاعات و ارتباطات را برای برنامههای خود بهکار میگیرند، که سبب عرضه آموزشهای جدیدی به نام یادگیری الکترونیکی، یادگیری آنلاین، آموزش سیار و یادگیری شبکه شده است (Georgiev, Georgieva & Smrikarov, 2006). بنابراین، امروزه یادگیری انعطافپذیر بیشتر فناوریمحور است و از شیوههای عرضه پستی بهمنزله شیوههای قدیمی نام برده میشود (Sheriffdeen, 2007).
ویژگیها و ارزشهای یادگیری انعطافپذیر
یادگیری انعطافپذیر به جای تمرکز بر آموزشگر، بیشتر بر فراگیرمحوری تمرکز دارد. همچنین همکاری دانشجویان با دوستان و همرشتهایها، تدارک منابع فراوان، تجربه یادگیری حساس به بافت، و تأکید بیشتر بر مهارتهای عمومی (مانند تفکر، فراشناخت، حلمسأله) و تغییر نقش آموزشگر از منبع دانش به تسهیلگر فرایند یادگیری از ویژگیهای این نوع یادگیری است (Bridgland & Blanchard, 2001). ارزشهای مطرح در یادگیری انعطافپذیر عبارتاند از:
شمول: آموزش عالی در دسترس همه است، افراد میتوانند، تحصیل، کار، خانواده و اوقات فراغت را بهبهترین شیوه مناسب، ترکیب کنند.
تساوی: آموزش عالی در دسترس همه افرادی است که صرفنظر از سن، جنسیت، نژاد یا شرایط خاص مایل به تحصیل هستند.
یادگیری بلندمدت: افراد در زندگی بهطور رسمی و غیررسمی، شخصی و حرفهای، میآموزند و توسعه مییابند.
مسئولیت اجتماعی: افراد به جامعه کمک میکنند، که این امر با آموزش و توسعه مداوم تقویت میشود.
همکاری: انسانها موجوداتی اجتماعی هستند که با یکدیگر و از یکدیگر یاد میگیرند و با تعامل، برای دستیابی به خواستههای عالی برانگیخته میشوند (The Higher Education Academy, 2015).
دلایل توجه به یادگیری باز و انعطافپذیر
در عصر اطلاعات، دانش و فناوری با شتاب شگفتانگیزی به پیش میرود و اگر افراد و جوامع خواهان همراهی با این شتاب باشند، باید حرکت سنتی و آرام را کنار گذاشته و آهنگی سریع برای گام برداشتن اختیار کنند (استادحسنلو و همکاران، 1393). عصر اطلاعات موقعیتی فراهم کرده است که انبوهی از فراگیران به مؤسسات یاددهنده روی میآورند. از سوی دیگر، امکانات فناورانه فراوانی در اختیار جامعه فراگیران قرار دارد که آنها را به سوی خودآموزی و یادگیری مستقل فرا میخواند (ابراهیمزاده، 1382). دراین راستا، باید به سازگار کردن آموزش و یادگیری با همه نیازهای فراگیران، توجه شود.
تمایل برای افزایش انعطافپذیری در بهرهمندی از آموزش عالی؛ به دلایل اجتماعی، آموزشی، فلسفی، سیاسی و اقتصادی وجود دارد (Collis & Moonen, 2011). یادگیری انعطافپذیر، فراگیرمحور است و استقلال و خودمختاری بیشتری برای فراگیران دارد. چنین یادگیری، فراگیران را توانمند میکند و به آنها کنترل بیشتری بر یادگیری خود میدهد (George & Luke, 1996). یادگیری انعطافپذیر میتواند پاسخگوی نیازهای متقاضیان آموزش عالی با شیوههای بدیل آموزش و یادگیری متناسب با شرایط ویژه افراد، باشد. افزون بر این، ایجاد انعطاف و تنوع در محتوا، نهتنها بهدلیل افزایش الزامهای زندگی روزمره و زندگی شغلی، بلکه بهدلیل ضرورت توجه به علایق و تجارب و ویژگیهای منحصربهفرد هر دانشجو برای تقویت انگیزش یادگیری ضروری است (کشاورزی، یارمحمدیان و نادی، 1396).
دلایل توجه به یادگیری انعطافپذیر با توجه به عوامل اقتصادی عبارتاند از (Deakin University, 2009):
- کاهش بودجه دولتی در طول سالها، همچنین آموزش انعطافپذیر ظرفیت پاسخگویی از دیدگاه اقتصادی و اثربخشی را دارد (Morrison & Pitfield, 2006) و درنتیجه، این راهحل برای کنترل هزینه اثربخش است(Bates, 2000).
- همزمان با کاهش وابستگی دانشگاهها به بودجه دولتی، به سمت پذیرش ونامنویسی دانشجویان شهریهپرداز و دانشجویان بینالمللی پیش میروند (Bigum & Rowan, 2004).
- روشهای عرضه انعطافپذیر، بهرهوری در آموزش را افزایش میدهند.
- آموزش و یادگیری انعطافپذیر بهمنزله وسیلهای برای دستیابی به پیشرفت اقتصادی با مهارتافزایی افراد مورد توجه است (Nicoll, 1998).
همچنین، یادگیری انعطافپذیر به برآورد کردن نیازهای یادگیری گروههای گوناگون، در موارد زیر منجر میشود:
- گزینه انعطافپذیر برای بدنه دانشجویی گستردهتر و متنوعتر است (Normand & Littlejohn, 2006).
- پاسخی به نیازهای صنعت و کارفرمایان و افزایش عرضه دانشآموختگان به مشاغل و حرفههای خاصی که دارای کمبود نیروی ماهر است (Morrison & Pitfield, 2006).
- پاسخی به شرایط در حال تغییر و عرضه یادگیری بهموقع برای دانشجویان است Nunan, 1996)).
- درخواست دانشجویان برای انعطافپذیری بیشتر درباره زمان، مکان و نحوه تحصیل است.
- گسترش فرصتهای یادگیری برای متقاضیانی که امکان ورود به دانشگاه را ندارند (Casey & Wilson, 2005).
ابعاد یادگیری باز و انعطافپذیر
Collis and van der Wende (2002)، در ارتباط با انعطافپذیری 19 بُعد را شناسایی و آنها را در پنج دسته کلیدی به شرح زیر لیست کردند: (1) انعطافپذیری در رابطهبا زمان، (2) انعطافپذیری در رابطهبا محتوا، (3) انعطافپذیری در رابطهبا الزامات پذیرش (4) انعطافپذیری دررابطه با رویکردهای آموزشی و منابع، و (5) انعطافپذیری مربوط به ارائه و منطق. جدول (1)، دستهبندی پنجگانه و ابعاد نوزدهگانه یادگیری انعطافپذیر را نشان میدهد.
از نظر آکادمی تحصیلات عالی بریتانیا (HEA)، یادگیری انعطافپذیر درباره توانمندسازی دانشجویان با عرضه راههای انتخابی درباره «چگونگی، چه، زمان و مکان است که آنها میآموزند؛ به بیان دیگر، سرعت، مکان و شیوه ارائه.
چگونگی: انتخاب از میان روشهای تحصیل چهرهبهچهره، برخط، و یا با رویکرد ترکیبی.
چه: فراهمکننده رویکردهای شخصیسازی شده یادگیری با طیف وسیعی از گزینههای تحصیلی که فراگیران میتوانند، برنامهها را با توجه به نیازها و به خواست خود طراحی کنند.
زمان: ایجاد ساختار برنامهای که به انتخاب زمان آموزش و یادگیری کمک میکند، هماهنگسازی یادگیری با توجه به کار و زندگی شخصی و خانوادگی فرد. این روش، از تحصیل تمام وقت و با سرعت بیشتر تا تحصیل پارهوقت و با سرعت کمتر، و فرصت انتخاب سرعت در طول تحصیل را ممکن میکند.
مکان: تسهیل فرصت برای تحصیل دانشجویان در مکانهای انتخابی خود؛ که ممکن است در خانه، محل کار یا در خارج از کشور باشد (The Higher Education Academy, 2015).
مزایای یادگیری باز و انعطافپذیر
عصر اطلاعات مسیرهای بسیاری را برای یاری آموزشگران در یادگیری فراهم کرده است و فضایی را ایجاد میکند که فراگیران، یادگیری انعطافپذیر را درخواست کنند. با بهکارگیری روزافزون از رویکردهای متنوع برای یادگیری، تمایل فراگیران ازآموختن بهوسیله سخنرانیها و یا جلسات آموزش مستقیم، به سوی یادگیری باز وانعطافپذیر تغییر میکند. فراگیران انتظار دارند که در هر زمان و مکان و در محیط یادگیری با کیفیت بالا و خدمات پشتیبانی خوب، به فراگیری بپردازند و به بیان دیگر، انعطافپذیری بیشتری را میطلبند (Khan, 2007). به سخن دیگر، دسترسی به اینترنت در سراسر جهان امکان بهرهمندی از روشهای انعطافپذیر و در دسترس یادگیری را برای افرادی که پیش از این، از فرصتهای آموزشی به دلایلی مانند، زمان، هزینه، موقعیت جغرافیایی، و یا مسائل اجتماعی مانند جنسیت و قومیت محروم بودند؛ فراهم میآورد (Winthrop & Smith, 2012).
 |
یادگیری انعطافپذیر مزایای بالقوهای برای دانشجویان و استادان دارد، زیرا انتخابهای بیشتری را پیشروی آنها قرار داده و آنان را قادر به انتخاب بهترین شیوههای آموزش و یادگیری متناسب با شرایط خود میکند(Cassidy et al., 2016). یادگیری انعطافپذیر، ابزاری کلیدی که دانشجویان را قادر به ترکیب حوزههای گوناگون زندگی خود (کار، تحصیل و اوقات فراغت) به بهترین شیوه میکند. هنگامی که این روش یادگیری بهخوبی پشتیبانی شود، بر جذب و پیشرفت فراگیران کارساز است؛ مشارکت را گسترش و فرصتهایی را در اختیار فراگیران با همه سنین، پیشینه، قومیت و ملیت قرار میدهد (The Higher Education Academy, 2015).
 |
یادگیری انعطافپذیر، دانشجومحور است و دانشجویان را مستقل و خودمختار و آنها را برای مدیریت پیچیدگیهای زندگی قرن 21 میلادی توانمند میکند (The Higher Education Academy, 2015). همچنین یادگیری انعطافپذیر به استقلال دانشجویان و کسب یادگیری کمک و حمایتهای غنی و مناسب برای دانشجویان فراهم میکند (Dorrian & Wache, 2009; Wilkinson, Forbes, Bloomfield & Gee, 2004). با وجود این، چن، بنت و ماتون (2008) بیان داشتند که انعطافپذیری زمانی و مکانی آموزش باز و انعطافپذیر، مزایای محدودی را برای دانشجویان تماموقت و حاضر در پردیس دانشگاه فراهم میکند. افزونبر این، ارتباطات برپایه متن در یادگیری باز و انعطافپذیر، مشارکت یادگیرندگان را افزایش نمیدهد. یادگیری انعطافپذیر، تعامل با کارفرمایان را بهصورت سازنده و تعاملی تسهیل میکند و بنابراین، دانشجویان میتوانند حین تحصیل، پایداری مالی خود را حفظ کرده و به اقتصاد ملی نیز کمک کنند (The Higher Education Academy, 2015).
جدول (2) شروط و مزایای یادگیری انعطافپذیر را نشان میدهد (Chen, 2003).
طرح طبقه بندی یادگیری انعطافپذیر
طرح طبقهبندی برای اندازهگیری درجه یادگیری انعطافپذیر مدلی سه در سه است. در محور عمودی مؤلفههای زیر قرار دارند: (الف) فرایندهای اداری، مانند ثبت نام
(ب) فرایندهای یادگیری، مانند شرکت در کلاس و حل تمرین (ج) فرایندهای ارزیابی، مانند آزمونها و نمرات. محور افقی نشان میدهد که انعطافپذیری مربوط به کدامیک از (الف) مکان (ب) زمان (ج) روش است (Roberts, 2002). طرح طبقهبندی در جدول (3) نشان داده شده است.
جدول 3. طبقه بندی سه در سه یادگیری انعطافپذیر
|
فرایندها |
مکان |
زمان |
روش |
|
فرایندهای اداری |
|
|
|
|
فرایندهای یادگیری |
|
|
|
|
فرایندهای ارزیابی |
|
|
|
فرایندهای اداری: تغییر دادن فرایندهای اداری اغلب دشوار است، زیرا با گروههای مختلفی؛ همچون کارکنان اداری درون مؤسسه تا نهادهای بیرونی دولتی؛ اجرا و حمایت میشوند. ازجمله سؤالهایی که برای بررسی انعطافپذیری در فرایندهای اداری میتوان مطرح کرد، عبارتاند از: (1) آیا دانشجویان میتوانند فرایندهای اداری موردنیاز (همچون امور ثبتنام، تغییر درس، و مانند آن) را از موقعیت مکانی بیرون از مؤسسه انجام دهند؟ (2) آیا دانشجویان میتوانند چنین امور اداری را هر زمانی که بخواهند، انجام دهند؟ (3) آیا دانشجویان میتوانند چنین امور اداری را در تنوعی از روشها به انجام برسانند؟
فرایندهای یادگیری: مرسومترین شیوه آموزش، با سخنرانی صورت میگیرد. شبکه جهانی اینترنت دیگر اشکال تدریس و آموزش را ممکن ساخته است. ازجمله سؤالهایی که برای بررسی انعطافپذیری در فرایندهای یادگیری میتوان مطرح کرد، عبارتاند از: (4) آیا دانشجویان امکان فراگیری از موقعیت مکانی بیرون از مؤسسه را دارند؟ (5) آیا دانشجویان امکان فراگیری در هر زمانی که بخواهند را دارند؟ (6) آیا شیوههای متنوعی برای یادگیری در دسترس دانشجویان قرار دارد؟
فرایندهای ارزیابی: ازجمله سؤالهای قابل طرح برای انعطافپذیری در فرایندهای ارزیابی، عبارتاند از: (7) آیا میتوان میزان یادگیری دانشجویان را از موقعیت مکانی بیرون از مؤسسه ارزیابی کرد؟ (8) آیا میتوان میزان یادگیری دانشجویان را در هر زمان که خود فراگیر تمایل داشته باشد، ارزیابی کرد؟ (9) آیا میزان یادگیری دانشجویان با تنوعی از روشها قابل ارزیابی است؟ (Roberts, 2002).
یادگیری انعطافپذیر و آموزشهای علمی-کاربردی
آموزشهای مهارتی نقش مهمی در تشکیل سرمایه انسانی از راه تربیت نیروهای ماهر مورد نیاز بازارکار در کشورهای گوناگون جهان ایفا میکنند (قاسمیان، 1394). براین اساس، آموزشهای علمی- کاربردی، که با هدف ایجاد مهارتهای شغلی و حرفهای و نیز ارتقاء مهارت شاغلین، برنامهریزی و اجرا میشود؛ اهمیت زیادی دارند (سعیدی رضوانی و بینقی، 1382).
برای آموزشهای علمی-کاربردی میتوان از آموزش و یادگیری انعطافپذیر بهره جست تا بتوان نیروی کار ماهر برای انجام کارهای تولیدی تربیت کرد (Fozdar & Kumar, 2008). ازجمله دستاوردهای آموزش الکترونیکی که شکلی از یادگیری انعطافپذیر است؛ عبارتاند از: عدم نیاز به حضور فیزیکی استاد و دانشجو در کلاس، کاهش وابستگی کلاس درس به زمان خاص، کیفیت بالاتر عرضه دروس، پشتیبانی از تعداد زیاد دانشجو در یک کلاس، فراگیر کردن آموزش عالی در جامعه، و دسترسی فوری به منابع علمی (اسکندری و حقجو، 1383).
پیاده سازی یادگیری باز و انعطافپذیر
پیادهسازی یادگیری انعطافپذیر، نیاز به توجه به طیفی از موارد و حوزهها به شرح زیر دارد (Deakin University, 2009):
روشهای عرضه مطالب درسی و تعامل: گسترش برنامهای درسی، نیاز به استادانی دارد که از میان منابع گوناگون بهترین منبع و چگونگی انتقال مطالب به فراگیران را برگزینند.
ساختار و محتوا: انتخاب درباره محتوای برنامه و شیوه ساختاربندی محتوا.
سرعت: سرعت مناسب یادگیری باید در نظر گرفته شود.
ارتباط و تعاملات میان فراگیر و استادان و میان فراگیران با هم: گزینههای کاربردی برای برقراری تعامل میان فراگیران و همچنین، میان فراگیران و استادان وجود دارد که باید مدنظر قرار گیرد و در برنامه ساختاردهی شود.
نوع و ترکیبی از رسانههای بهکار گرفتهشده: استادان باید مجموعهای از گزینههای رسانهای متناسب با ساختار، محتوا، تعاملات و نیازهای فراگیران را به کار ببرند.
سطح خودراهبری فراگیران: استادان باید تصمیم بگیرند که به چه میزان به فراگیران اجازه میدهد که مستقل باشند و یادگیری خود را هدایت کنند.
محدودیتها: همیشه محدودیتهایی درباره زمان، فضا، دسترسی به منابع آموزشی و تجربیات وجود دارد و این واقعیتها انتخاب و سطح انعطافپذیری را تعدیل میکند.
چالشهای یادگیری انعطافپذیر
یادگیری انعطافپذیر، یادگیری دانشجویان را با محتوا و روشهای یادگیری سازگار و انعطافپذیر، استراتژیهای ارزیابی و گروههای فراگیران ارتقاء میدهد (Cassidy et al., 2016). با اینحال، مانند بسیاری دیگر از روشهای آموزش و یادگیری، یادگیری انعطافپذیر نیز مسائل و چالشهایی دارد. حرکت به سوی روشهای آموزش و یادگیری انعطافپذیرتر ممکن است، بهمنزله نوعی تهدید از سوی برخی کارکنان قلمداد شود؛ به گونهای که نگرانیهایی درباره نقش خود در آینده و یا کیفیت برنامههای یادگیری انعطافپذیر مطرح کنند (Hammersley, Tallantyre & Le Cornu, 2013). مؤسسات نمیتوانند، درراستای تحقق انتظارات در حال تغییر دانشجویان تکنولوژیهای نوظهور و ظرفیتش برای فاصلهگیری از الگوی سنتی آموزش در یادگیری را نادیده بگیرند. افزونبر این، تجربه نشان میدهد که چنین آموزش و یادگیریهایی درصورت پشتیبانی، ازجمله بهترین شیوههای آموزش و یادگیری است (Hammersley et al., 2013).
انعطافپذیری در سرعت یادگیری به فراگیران این امکان را میدهد، تا سرعت فرایند یادگیری را کنترل کنند. اما این امر، معایبی نیز دارد. ازجمله:
- فراگیران ممکن است تجربه کافی برای تنظیم مناسب سرعت یادگیری خود نداشته باشند.
- کنترل و پاسخگویی ممکن است برای فراگیران بیتجربه دشوار باشد.
- مدیریت ضعیف زمان، میتواند به تعلل و امروز و فردا کردن منجر و یادگیری غیراثربخش شود (Deakin University, 2009).
انعطافپذیری در ارزیابی نیز بدون مسائل خاص خود نیست و به دلایل زیر مورد انتقاد است:
- تنها درگروههای کوچک کاربرد دارد.
- بیشتر برای فراگیران پیشرفته و با تجربه و نه فراگیران بیتجربه و ریسکناپذیر مناسب است.
- زمانبر است.
- نگرانیهایی درباره اعتبار و اعتماد سنجهها وجود دارد.
-برای تمام دروس یا دورهها مناسب نیست.
- کیفیت تغییرپذیر است.
- مقاومت فراگیران را ممکن است همراه داشته باشد (Deakin University, 2009)
