بقه‌بندی مخاطرات

به‌طورکلی، عواملی که فرد به اقتضای شغل خود در معرض یک یا مجموعه‌ای از آنها قرار می‌گیرد به چهار دسته عمده تقسیم می‌شود:

1. عوامل زیان‌آور شیمیایی در محیط کار؛

2. عوامل زیان‌آور فیزیکی در محیط کار؛

3. عوامل زیان‌آور بیولوژیک در محیط کار؛

4. عوامل ارگونومیکی و روانی در محیط کار (رجبی، 1362).

     متخصص بهداشت حرفه‌ای با درنظر گرفتن یکی از عوامل بالا یا تلقی از آنها به‌صورت یک مجموعة مؤثر و با دانشی که در این زمینه کسب کرده، طی سه مرحلة زیر اقدام به رفع مسائل بهداشت حرفه‌ای می‌کند:

1. شناسایی مشکلات و مسائل محیط: اولین مرحله در تشخیص و تعیین حدود مشکلات نهایی یک محیط کار، آشنایی به خصوصیات و نحوة عملیات و روندها در کارخانجات است. در اینجا، آگاهی از مراحل تولید و وسایل بسیار ضروری است. ‌به‌علاوه بررسی عمیقی برای تعیین و شناخت خطرات موجود نیز لازم است (همان).

2. ارزیابی عوامل محیطی: بررسی‌های مقدماتی و محیطی برای ارزیابی اوضاع و شرایط کار است. اطلاعات حاصل با ترازهای ایمنی مطرح‌شده چندین بار به‌صورت دوره‌ای مقایسه می‌شود (همان).

3. اجرای اقدامات کنترلی: محیط شغلی برای کارگران دارای مخاطراتی است که از راه بررسی کامل محیط کار مشخص می‌شود. روش‌های کنترلی که بعد از تفسیر و ارزیابی نتایج حاصله از تحقیقات در رابطه با بسیاری از عوامل در یک یا چند طریق به‌کار می‌روند عبارت‌اند از: جانشینی، جداسازی، تهویة مکشی موضعی، روش‌های مرطوب، مدیریت و نظم صحیح و بالأخره به‌کارگیری وسایل حفاظت فردی (همان).

تجزیه‌وتحلیل ایمنی مشاغل

یکی از روش‌های مهم شناسایی خطرات محیط کار، تجزیه‌وتحلیل ایمنی مشاغل است که هدف آن توضیحِ چگونگی اجرای تجزیه‌وتحلیل ایمنی شغلی و چگونگی استفاده از آن به‌مثابه ابزاری مؤثر برای ایمنی کارکنان است. این تجزیه‌وتحلیل با یک خلاصة کلی از فرایند کار شروع می‌شود. خطرات مربوط به هر فرایند شناسایی می‌شوند، سپس اقدامات لازم در جهت کنترل یا کاهش هر خطر انجام می‌پذیرد. خطر ممکن است در مراحل زیر مشاهده شود:

1. خطراتی که در مرحلة طراحی کارگاه، ماشین‌آلات و ایستگاه‌های کاری نادیده گرفته شده‌اند؛

2. خطراتی که بعد از شروع تولید به‌وجود می‌آیند؛

3. خطراتی که ناشی از تغییر روش‌های کاری می‌باشند (Baybutt, 2003).

     در این مرحله می‌توان با شناسایی خطرات و بهره‌گیری از راه‌حل‌های مناسب، آنها را کنترل کرد. مزایای یک تجزیه‌وتحلیل ایمنی شغلی مؤثر به صورت زیر است:

1. آموزش افراد با استفاده از روش‌های ایمن و مؤثر؛

2. مرور روش‌های شغلی بعد از به‌وجود آمدن حادثه؛

3. راهنمایی افراد تازه‌کار نسبت به شغل؛

4. راهنمایی‌های لازم قبل از انجام کارهای پیچیده (Sacks et al., 2009).

     عواملی که در تعیین تقدم تجزیه‌وتحلیل مشاغل مطرح می‌شوند، عبارت‌اند از:

1. مشاغل تازه‌تأسیس‌شده: به‌سبب فقدان تجزیه‌و‌تحلیل در این‌گونه مشاغل، ممکن است خطرات پیش‌بینی نشود.

2. مشاغل تعدیل یا اصلاح‌شده: مخاطرات جدید ممکن است با تغییر در انجام شغل در ارتباط باشد.

3. مشاغل کمیاب و نادر: وقتی‌که کارگران عهده‌دار مشاغل غیرعادی می‌شوند، ممکن است در مواجهه با مخاطراتی وسیع‌تر باشند (Debrah, & Ofori, 2001).

عوامل پیشگیرانه

ازآنجاکه شرایط کار به‌طور قابل‌توجهی بر عملکرد و بهره‌وری کارگران تأثیر می‌گذارد، بهینه‌سازی شرایط برای بهبود سلامتی و ایمنی پیامدهای گسترده‌ای برای افراد، کارفرمایان و اقتصادهای جهانی دارد. سیاستگذاری در جهت شناسایی و اجرای مداخلات مؤثر بهداشتی و ایمنی در مکان‌های کاری فردی برای توسعة محیط‌های کاری پایدار و ایمن از اهمیت برخوردار است. باوجوداین، هیچ راهکاری برای اندازه‌گیری خطر آسیب‌های شغلی وجود ندارد. کشورهای با درآمد متوسط و پایین ازنظر ویژگی و نوع منابع، قدرت مؤسسات نظارتی، مشخصات صنعتی و سطوح غیررسمی و سایر ویژگی‌های مرتبط، متنوع هستند. برای مثال، ممکن است دامنة گزینه‌های مناسب برای یک کشور در جنوب صحرای آفریقا با کشورهای آمریکای لاتین یکسان نباشد. باوجوداین، درنظر گرفتن راه‌حل‌های جامع شامل چند راهبرد برای بهبودِ نه تنها پیشگیری اولیه بلکه مراقبت از آسیب، توان‌بخشی، آموزش نیروی کار و نظام‌های داده نیز مهم است (Smart & Ilan, 1977; Abdalla et al., 2017).

     بهداشت شغلی را می‌توان به‌منزلة عامل سلامت کارگران نه تنها در مشکلات بهداشتی مرتبط با کار و محیط کار بلکه تنظیم محل کار با توانایی‌های انسانی درنظر گرفت. این مفهوم در 1950 در اولین جلسة کمیتة تخصصی سازمان بین‌المللی کار و سازمان بهداشت جهانی در زمینة بهداشت حرفه‌ای ارائه شد. افزون‌براین، به‌دنبال بررسی‌های کمیتة یازدهم مشترک سازمان بین‌المللی کار و سازمان جهانی بهداشت در 27 تا 29 آوریل 1992، پنج عنصر به‌عنوان عامل اساسی برای اقدامات مفید بهداشت حرفه‌ای بیان شد:

- پیشگیری از خطرات شغلی، بیولوژیکی، شیمیایی، فیزیکی، اضافه بار، فشار و استرس؛

- سازگاری کار با توان کارگران؛

- تشخیص و درمان بیماری‌های مرتبط با کار و سایر بیماری‌ها؛

- آموزش بهداشت کارگران و القاء شیوة کار ایمن و سالم؛

- توان‌بخشی کارگر مصدوم (Ofoegbu et al., 2013).

گردش شغلی راهکاری برای ایمنی مشاغل

امروزه داشتن نیروی کار انعطاف‌پذیر منجربه تسهیل در امور و صرفه‌جویی در زمان و منابع خواهد شد (Origo & Pagani, 2008؛ به نقل از مختاری، 1396).گردش شغلی یکی از راهکارهایی است که می‌تواند به تحقق چنین امری کمک کند (Kuijer et al., 2004؛ به نقل از مختاری، 1396). گردش صحیح نیروی کار در مشاغل مختلف باعث می‌شود که تناسب مشاغل با شاغلین آنها حفظ شود و همچنین انگیزة کار آنان تقویت شود (Olorunsola, 2000؛ به نقل از مختاری، 1396). با توجه به اینکه انسان در جهت تعالی و تکامل حرکت می‌کند، ثابت نگه داشتن کارکنان در مشاغل نه به نفع سازمان و نه به نفع آنها می‌باشد. گردش شغلی یعنی جابه‌جایی نیروی کار در طیفی از مشاغل برای افزایش انگیزه در آنان و نیز افزایش بهره‌وری شغلی. گردش‌های شغلی اگر به‌طور صحیح انجام شود، اثربخشی کارکنان را بالا برده و باعث رضایت کارکنان و در نتیجه افزایش کارایی می‌شود (Mohan & Gomathi, 2015; Smart & Ilan, 1977؛ به نقل از مختاری، 1396).

     چندین مهارتی شدن نیروی کار، شناخت بیشتر نیروی کار از سازمان، بهبود خدمت‌دهی و افزایش قدرت انعطاف برای مدیریت ازجمله مزایای گردش شغلی است (Chen et al., 2015؛ به نقل از مختاری، 1396). یکی دیگر از مزایای اساسی و تأثیرگذار گردش شغلی ایجاد ایمنی شغلی برای نیروی کار است. صاحب‌نظران مطرح می‌کنند که تغییر شغلی به اندازة یک استراحت خوب می‌تواند منجر به افزایش بهره‌وری شود (Jordan & Brauner, 2008؛ به نقل از مختاری، 1396). چه‌بسا تغییر در شغل یک نیرو به‌علت ویژگی‌های فردی منجر به حضور وی در شغل کم‌مخاطره شود. بنابراین، توجه به ویژگی‌های فردی به‌همراه توجه به نیازها و الزمات موفقیت در یک شغل، می‌تواند نیروی کار را به شغل متناسب بگمارد و از مخاطرات احتمالی نیز جلوگیری کند (مختاری، 1396).

     در‌حالی‌که مؤثرترین راهکار برای جلوگیری از صدمات شغلی در سطح جهان به دور از انتظار نیست، راهبردهای مداخله‌جویانة مؤثر در سطح جهانی غیرممکن است. باوجوداین، شواهد کافی برای اجرای گستردة روش‌های مختلف وجود دارد. مراقبت‌های بهداشتی، توسعه و حفظ نیروی انسانی شایسته برای کشورهای با درآمد متوسط و پایین مهم است. ابتکارات مبتنی‌بر مشارکت اجتماعی برای ارتقاء ایمنی و بهداشت شغلی در رابطه با بهداشت عمومی، پتانسیل دسترسی گسترده‌تری را در مناطقی دارند که منابع کمی برای مراقبت‌های بهداشتی کارمندان دارند. توانمندسازی کارگران برای پیشبرد تغییر از راه اجرای گسترده‌تر رویکردهای مشارکتی می‌تواند سرعت شناسایی و کاهش مخاطرات را در بسیاری از مناطق و بخش‌ها افزایش دهد. آموزش هدفمند و مؤثر برای کارگران آسیب‌پذیر مانند کارگران جوان، کارگران بی‌تجربه، کارگران مهاجر و کارگران در شرکت‌های کوچک و متوسط ضرورت دارد تا بار آسیب‌های شغلی را در بین این زیرگروه‌های کارگران در سراسر جهان کاهش دهد. برای محافظت از این کارگران آسیب‌پذیر نیز باید بخش‌های نیروی کار غیررسمی رسمیت یابد (Abdalla et al., 2017).

آموزش مخاطرات شغلی در برنامه‌های درسی علمی-کاربردی و مهارتی

افزون‌بر اهمیت برنامه‌های آموزشی، «نحوة معرفی مخاطرات شغلی» عامل مهمی در تغییر رویکرد شاغلان به ایمنی و بهداشت شغلی است. باید از ارائة این آموزش‌ها و تأثیرِ تغییر نگرش شاغلان اطمینان حاصل شود که آنها حساسیت بیشتری نسبت به محافظت از سلامتی خود در محیط کار دارند. برنامه‌های آموزشی نظام‌مند تهیه‌شده برای کارکنان نیز در محل کار خود، گام‌های درستی برای رسیدن به این منظور خواهد بود و این مراحل ما را به شکل‌گیری کارمندان سالم و جامعة سالم‌تر رهنمون می‌کند (Sarı, 2009). به‌نظر می‌رسد با توجه به محتوای برنامه‌های درسی آموزش‌های علمی-کاربردی در گروه‌های آموزشی چهارگانة دانشگاه جامع علمی-کاربردی (صنعت، کشاورزی، فرهنگ و هنر، مدیریت و خدمات اجتماعی) دانشجویان باید در مورد ایمنی و بهداشت شغلی متناظر هریک از رشته‌های تحصیلی در گروه‌های آموزشی مذکور آموزش ببینند.