اهداف و کارکردهای کارگاه‌های آموزشی

آموزش کارگاهی یکی از روش‌های یادگیری فعال است که در سال‌های اخیر، روند روبه‌رشدی را با هدف توسعه علمی و حرفه‌ای کارکنان و همچنین با رویکرد برنامه‌ریزی‌ و تصمیم‌گیری‌ داشته است (مشکانی، 1385، 135).

     کارگاه‌های آموزشی دوره‌های معینی هستند که بـا هـدف‌های مشـخص و ازپـیش تعیین‌شده به‌منظور ایجاد مهارت‌های موردنظر برای افراد متقاضی آموزش طراحی می‌شوند و افراد را به‌صورت غیرمستقیم درگیر فرایند حل مسأله و نتیجه‌گیری می‌کنند (فـدایی، ۱۳۸۱). این مهارت‌ها ممکن است، مهارت حرکتی مانند به‌کارگیری درست یک دستگاه یا مهارت تشخیصی مانند تشخیص درست پزشکی با مهارت تدریس باشد که نتیجه آن ایجاد بازخورد مناسب درباره مهارت‌ موردنظر خواهد بود. در کارگاه‌های روش تحقیق نیز ممکن است آموزش در تحقیق برای طرح مسأله‌ای تحقیقی اجرا شود (میری، 137۶).

     کارگاه‌های آموزشی ازدیدگاه ارتقاء سطح دانش و تجربه افراد، به‌ویژه کارکنان سازمان‌ها برای بهبود و افزایش کارآیی سازمان، اهمیت ویژه‌ای دارند. کارگـاه‌هـای آموزشـی ابزار مناسبی برای عرضه جدیدترین و به‌روزتـرین اطلاعـات بـه افـراد شـرکت‌کننـده و افزایش مشارکت فعال و یادگیری مسأله‌محور هستند. توسعه حرفه‌ای و توانمندسازی کارکنان درنتیجه شرکت در کارگاه‌های آموزشی، روند انطباق و تغییر روش‌‌ها و سیاست‌های سازمان‌ها را هموارتر می‌کند (فدایی، 1381؛ نوه‌ابراهیم، 1372).

     امروزه یادگیری مداوم به‌منزله ویژگی حرفه‌های تخصصی بیش از گذشته مورد تأیید است. اطلاعات جدید با سرعت زیاد در حال تولید هستند و دامنه گسترش اطلاعات عمدتاً افرادی را تحت تأثیر قرار می‌دهد که در مشاغل آموزشی قرار گرفته‌اند (سهیلی و همکاران، 1381). با بهره‌گیری از روش‌های مناسب آموزشی، همانند کارگاه‌های آموزشی، می‌توان به نوسازی دانش و مهارت‌های کارکنان پرداخت. کارگاه‌های آموزشی افزون‌بر دستاوردهای دانشی و مهارتی، می‌توانند انگیزش شغلی شرکت‌کنندگان را نیز بهبود دهند (صباغیان و میرمعینی، ۱۳۸۳). از مزایای کارگاه آموزشی می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

- شرکت‌کنندگان از انگیزه کافی برخوردارند؛ زیرا برای کسب تجربه بیشتر و کاربرد بهتر دانش خود در کارگاه شرکت می‌کنند.

- کارگاه آموزشی تازه‌ترین اطلاعات را برای شرکت‌کنندگان فراهم می‌آورد.

- کارگاه آموزشی شکاف میان بینش و عمل را پر می‌کند.

- رقابت سازنده‌ای میان شرکت‌کنندگان به‌وجود می‌آید.

- شرکت‌کنندگان نظرها و ابتکارهای فردی خود را عرضه می‌کنند.

- شرکت در کارگاه آموزشی نوعی بازآموزی است.

- تمرین مهارت‌های علمی در کارگاه سبب کسب اطمینان فرد از فعالیت‌های حرفه‌ای خود و اعتمادبه‌نفس بالاتر می‌شود (وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی، 1383).

ملاحظات عملی در فرایند برگزاری کارگاه آموزشی

برگزاری اثربخش کارگاه‌های آموزشی مستلزم طراحی و برنامه‌ریزی با در نظر گرفتن عناصر گوناگون رویداد یا فعالیتی آموزشی، مانند زمان، فضا و امکانات، شرایط مخاطبان (محدودیت‌ها، آمادگی‌ها، نیازها و انتظارات)، قابلیت‌ها و شرایط آموزشگران، فناوری آموزشی، تجارب یادگیری مرتبط، اهداف دوره، محتوای آموزشی و سازمان‌دهی آن است. بنابراین، تدوین دستورالعمل یا خطی‌مشی‌های معین برای موافقت و هماهنگی دست‌اندرکاران ضروری است (Smith, et al., 1983).

     هر کارگاه معمولاَ از سه بخش اصلی تشکیل شده است: الف) سخنرانی (یک‌ششم کل زمان کارگاه)؛ ب) گفت‌وگوی گروهی و کار در گروه‌های کوچـک (دوسـوم مدت زمـان کارگـاه)؛ ج) عرضه کار گروه‌ها و مشارکت گروهی (یک‌ششم مدت زمان کارگاه) (احمدی‌نسب و سیامک، ۱۳۹۱). عملکرد کلی کارگاه آموزشی در گرو کیفیت هریک از این مراحل و نیز پیوستگی آنها است.

     اجرای اثربخش کارگاه آموزشی مستلزم برنامه‌ریزی و تهیه تسهیلات آموزشی تدارکات اجرایی لازم و نیز، پیگیری‌های بعدی است. همچنین، ضروری است که آموزشگر از‌پیش، با ویژگی‌ها مخاطبان و موضوع آشنایی کافی داشته (حجازی، ۱۳۸۵) و طرح درس زمان‌بندی‌شده را برای مدیریت فرصت‌های یادگیری تجربی تدوین کند.

     برگزاری موفق کارگـاه‌ها، نیازمند پیمودن گام‌های اصولی متعددی بـا عنوان‌هـای سازمان‌دهی، هدف‌گذاری، نیازسنجی، هماهنگی، تأمین فرصت‌های برابـر و آمـوزش گروهـی، فضای مناسب و ارزشیابی است (احمدی‌نسب و سیامک، ۱۳۹۱):

- سازمان‌دهی: در گام اول باید کمیته اجرایی کارگاه را تعیـین کـرد تـا بـا تقسـیم وظایف، درباره برنامة آموزشی، شیوة انتخاب شرکت‌کنندگان، امکانـات و ابزارهـای آموزش تصمیم‌گیری شود.

- هدف‌گذاری: باید پیش از اجرای کارگاه، هدف از برگزاری آن را مشـخص کرد. مقصود نهایی یا هدف کلی، تغییر رفتار یا ارتقاء دانــش و توسعه مهــارت و بهبود نگرش شرکت‌کنندگان در کوتاه‌ترین زمان ممکن است. برای هدایت بهتر کارگاه، در مرحله تدوین محتوا، انتخاب روش و نیز ارزشیابی، نیاز است ذیل هدف کلی، اهداف رفتاری کارگاه در سه حیطه دانشی، بینشی و روانی- حرکتی تدوین شود.

- نیازسنجی: در برخی از منابع، این اصل گام نخست در برگـزاری کارگـاه اسـت (مختارپور، 1389). در این گام، باید نیازهای شـرکت‌کننـدگان تعیـین و بـراسـاس آن اهداف رفتاری معین و کارگاه برگزار شود تا رضایت و موفقیت بیشتری به‌دست آید.

- انطباق یا هماهنگ‌سازی: باید میان تخصص افـراد شـرکت‌کننـده و سـطح علمـی آنهـا و مـواد آموزشی کارگاه، هماهنگی لازم برقرار باشد.

- تدبیر فرصت‌های برابر: درصورتی می‌توان برای شرکت‌کنندگان در کارگاه فرصـت‌های برابر فراهم کرد که آنها از لحاظ سطح کمّی و کیفی، براساس معیارها و اصول علمی تعیین شـود. در این صورت، افراد شرکت‌کننده فرصت کافی و برابر را برای مشارکت فعال در گفت‌وگوها و یا انجام تمرین‌ها دارند.

- آموزش مشارکتی و گروهی: برخلاف آموزش‌های سـنتی کـه اغلـب آموزشگر محور هستند، کارگاه‌ها کاملاً فراگیر محورند؛ یعنـی آموزشگر و فراگیـران آزادانـه و مستقیم با یکدیگر تبادل‌نظر می‌کنند. درواقع، مشارکت فعال افراد شرکت‌کننده هدف کارگاه است؛ به‌طوری‌که آموزش یک‌سویه و تجویزی نیست و بیشتر مسأله‌‌محور است. برای این هدف پیشنهاد توصیه می‌شود کارگاه در سه مرحلة سـخنرانی آموزشگر، کار گروهی و پرسش و پاسخ یا گفت‌وگوی ‌گروهی برگزار شود.

- تدارک فضای مناسب: کارگاه باید در فضای مناسب آموزشی و با امکانـات کمک‌آموزشی مانند وایت‌برد، میکروفون، رایانه، نمونه اولیه، ماکت و دیگر مواد آموزشی مورد نیاز، برگزار شود.

- ارزشیابی: ارزشیابی درباره کارگاه آموزشی اهمیت ویژه‌ای دارد و با دو هدف اساسی به انجام می‌رسد: الف) تأمین بازخورد اصلاحی بهبودگرایانه با بررسی و اصلاح محتوای برنامة آموزشی و روش تدریس؛ و ب) اطمینـان از تحقق هدف‌های کارگاه با رویکرد اثربخشی. البته، ارزشیابی درصورتی دقیق‌تر است که به‌صورت پیش‌آزمون و پس‌آزمون انجام شود تا از ایجاد تغییر در افراد شرکت‌کننده اطمینان حاصـل شـود (فـدایی، 1381؛ نـوه‌ابراهیم،
1372).

تسهیل یادگیری مشارکتی گروهی در کارگاه‌های آموزشی

کارگاه‌های آموزشی را می‌توان نوعی یادگیری گروهی و مشارکتی تسهیل‌شده درنظر گرفت (Love et al., 2014). در کارگاه‌های آموزشی یادگیری برپایه آموزش مشارکتی در چندین مرحله صورت می‌گیرد: در مرحله نخست، کارگاه آموزشی با عرضه مباحثی توسط سخنران آغاز می‌شود. هدف سخنران در‌واقع، عرضه مفاهیم علمی‌-‌کاربردی در چارچوب نظری مفاهیم موضوع برای فراگیران است. در این مرحله مدرس ضمن ارائه مفاهیم علمی‌-‌کاربردی سؤالاتی را نیز برای فراگیران طرح می‌کند. همچنین، یک نفر با نقش مدیر که ترجیحاً تا پایان کارگاه آموزشی ثابت خواهد ماند و به کلیه مباحث مسلط و احتمالاَ خود نیز مدرس است، مدیریت جلسه را بر عهده دارد. در مرحله بعد، گروه‌های کاری با عضویت حداکثر 5 نفر در هر گروه تشکیل می‌شود و مدیریت هر گروه را یکی از مدرسان کارگاه برعهده می‌گیرد. در این مرحله گروه‌ها ترجیحاً خارج از فضای اصلی کارگاه فعالیت می‌کنند و اعضای گروه و سرپرستان تا پایان کارگاه ثابت می‌مانند. هدف این مرحله انتقال مفاهیم و توسعه چارچوب‌های نظری و ایجاد زمینه برای یادگیری فردی با تکرار مفاهیم و انجام دادن تمرینات عملیاتی با مشارکت هر گروه است. در این مرحله، مدرس انجام دادن تمرینات را که از پیش تعیین کرده است، در مدت زمان معینی به تناسب موضوع و حجم تمرینات، به اجرا در می‌آورد. تکمیل مفاهیم، اصلاح تعاریف و بهبود نظریه‌ها و فرایندها هم برای مدرسان و هم برای شرکت‌کنندگان در کارگاه در مرحله سوم صورت می‌گیرد. در این مرحله با سرپرستی مدیر اصلی جلسات، پرسش‌ها و تمرینات عملیاتی پاسخ داده می‌شود. تمام اعضای شرکت‌کننده می‌توانند با رعایت نظم علمی، پرسش‌ها و دیدگاه‌های خود را مطرح سازند و موضوع بحث را مورد نقد و بررسی ژرف‌کاوانه قرار دهند و در‌واقع، موضوعات نظری کارگاه را تکمیل کنند و پس از جمع‌بندی نهایی دیدگاه‌ها ازسوی یکی از مدرسان، مبحث بعدی شروع می‌شود (صباغیان و میرمعینی، 138۳).

     پیشبرد بحث‌های گروهی و مشارکت کارساز همه شرکت‌کنندگان نیازمند ایفاء نقش تسهیل‌گر در برگزاری کارگاه‌های آموزشی است. تسهیل‌گری خوب عمدتاً در نقش تشریح‌کننده و محرک تبادل آموزه‌ها و یادگیری مشترک در کارگاه‌های آموزشی ظاهر می‌شود و تجارب و برداشت‌های متنوع مشارکت‌کنندگان را به هم نزدیک و یکپارچه می‌کند. ازاین‌رو یک تسهیل‌گر باید دارای خصوصیاتی از این دست باشد (شاه‌پسند و همکاران، ۱۳۹۵): انعطاف‌پذیری، توان طرح پرسش‌های رهنمون‌گر در زمان مناسب، خوب ‌گوش کردن، ایجاد توافق و اعتماد گروهی در بین مشارکت‌کنندگان، تشویق شرکت‌کنندگان به مشارکت در موضوعات و در میان گذاشتن دیدگاه‌ها، و تمرکز بر موضوعات مهم در‌جهت تجزیه‌وتحلیل گروهی و برنامه‌ریزی فعالیت‌ها و در یک کلام، پیمودن زنجیره‌وار گام‌های: 1) نزدیک کردن برداشت‌های متنوع برای رسیدن به دیدگاهی مشترک، 2) تبدیل دیدگاه مشترک به اقدام مشترک، و 3) برانگیختن تعهد جمعی در قبال پیگیری و همکاری مشترک برای انجام اقدامات توافق‌شده. در این کارگاه‌ها لازم است آموزشگر با همکاری تسهیل‌گر یا با ایفاء نقش تسهیل‌گرانه و بهره‌گیری از روش تدریس تعاملی فراگیر یا تمام‌شمول‌کاربرد فنون گوناگون، همانند گروه‌های گفت‌وگو، طوفان اندیشه، دعوت تک‌تک شرکت‌کنندگان برای اظهارنظر، تعامل کلامی و چهره‌ای رو در رو با همه، نظم‌بخشی و محدود کردن زمان و دفعات مشارکت هر شرکت‌کننده در گفت‌وگوها برای توزیع عادلانه زمان مشارکت میان همه شرکت‌کنندگان، درنظر گرفتن مقتضیات شخصیتی تک‌تک شرکت‌کنندگان، به‌ویژه افراد کم‌رو و خجالتی و گفت‌وگو و دادن اعتمادبه‌نفس و تشویق آنها برای اظهار وجود در جمع و ...، مشارکت فراگیر و حداکثری را زمینه‌سازی کند. در عمل، بیشتر کارگاه‌های آموزشی، ماهیت سخنرانی به خود می‌گیرد و به‌ندرت نقش تسهیل‌گران، مهارت‌های مورد نیاز آنها در شکل‌دهی به فرایندها و کیفیت توسعه این مهارت‌ها به‌کار آمده و در عمل کمتر به مهارت‌های ویژه مربوط به مذاکره و حل تضاد پرداخته شده است (شریف‌زاده و همکاران، ۱۳۹۸).

     هنگام طرح رویداد یا مسأله مهمی ازسوی افراد، تسهیل‌گر با بهره‌گیری از چهار پرسش زیر می‌تواند گفت‌وگو درباره رویداد یا مسأله مطرح‌شده را ترغیب کند: چه کاری من/ ما انجام دادیم؟ این (رویداد/ مسأله) به چه معناست؟ چرا این (رویداد / مسأله) رخ داده است؟ چگونه من/ ما می‌توانیم فعالیت‌ها را در آینده بهتر انجام دهیم؟

     فهرست وارسی زیر می‌تواند ازسوی تسهیلگران برای هدایت کارگاه‌های آموزشی به‌کار آید:

- آیا صدای هر کسی در نشست به‌طور برابر شنیده شد؟

- آیا افزون‌بر امور انجام‌شده، موارد جالب و شگفت‌آور و آموزه‌ها هم با مشارکت‌کنندگان در کارگاه در میان گذاشته شد؟

- آیا شرکت‌کنندگان با طرح پرسش‌هایی درباره اشتباهات رخ‌داده،‌ بازاندیشی همدیگر را موجب شدند؟

- آیا مشارکت‌کنندگان، کارگاه را با اجماعی روشن درباره آنچه هریک باید تا پیش از نشست یا رویداد بعدی انجام ‌دهد، ترک کردند؟

- آیا افزون‌بر پیشرفت‌ها، عدم پیشرفت‌ها و چرایی آن‌ نیز مورد بحث قرار گرفت؟

     برای کسب اطمینان از اینکه خروجی‌ کارگاه‌های آموزشی، عملی و اقدام گرا^‌ باشند، رعایت تدابیر زیر ازسوی تسهیل‌گران پیشنهاد می‌شود:

- لازم است کارگاه‌ها به‌خوبی ثبت و مستند شود. جریان مستندسازی بر «اقدامات مورد نیاز»، «فرد مسئول اجرای اقدامات»، «مهلت زمانی» و «فرد مسئول پیگیری» متمرکز است (جدول ۲).

- تسهیم دستور کار یا پیش‌نویس اولیه با همه حاضران به کسب اطمینان از ثبت دقیق و کامل موارد توافق‌شده کمک می‌کند. دیگر اقدام مرسوم، گنجاندن پیش‌نویس رویدادها یا نشست‌های قبلی در دستور کار کارگاه یا نشست بعدی است و می‌تواند به بازشناسی نقطه‌‌نظرات متفاوت و دیدگاه‌های چالش‌برانگیز نیازمند پیگیری، و پیوستگی روند تحلیل، بازاندیشی و یادگیری منجر شود.

- توزیع مطلب در قالب جزوه، کتابچه و غیره در کارگاه‌ها میان همه افراد در کوتاه‌ترین زمان ممکن به یادگیری و توافق‌نظر کمک می‌کند.

ارزشیابی کارگاه آموزشی

اثربخشی کارگاه‌های آموزشی در ارتقاء توانایی‌های مخاطبان در تحقیقات مختلف آشکار شده است (Liao, et al., 2019; Pandachuck, et al., 2004). این اثرات می‌توانند در کوتاه‌مدت یا بلندمدت، به‌صورت مستقیم و آشکار یا غیرمستقیم و پنهان (همانند آنچه در برنامه درسی پنهان مطرح است)، محقق شود (Mahler and Benor, 1984). درهرحال، تعیین میزان اثربخشی یا دست‌یابی به اهداف موردنظر در کارگاه‌ها نیازمند ارزشیابی است.

     ارزشیابی ابزار اصلاح عملکرد برنامه آموزشی است. برای تعیین نتیجه اجرای برنامه آموزشی لازم است عملکردها و نتایج آن ارزیابی شوند، تا بتوان به بررسی و اصلاح محتوای برنامه آموزشی و روش تدریس و به بررسی و اطمینان از دسترسی به اهداف تعیین‌شده در برنامه کارگاه آموزشی پرداخت (وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی، 1383). ارزیابی کارگاه‌ها از دیدگاه شــرکت‌کنندگان و بررسی میزان رضایت‌مندی آنها می‌تواند، بــه برگزارکنندگان کارگاه‌ها دیــدگاه بهتری دربارة نقاط قــوت و ضعف کار و درنتیجــه، ارتقاء کیفیــت آنها در زمان‌ها و مکان‌های دیگــر عرضه کند. برای اطمینان از کیفیت کارگاه‌ها و آگاهی از رضایت مشارکت‌کنندگان، ارزشیابی آنها ضروری است (شریف‌زاده و همکاران، ۱۳۹۰). ارزشیابی آموزشی در کارگاه‌های آموزشی دربرگیرنده ارزشیابی عملکرد شرکت‌کنندگان، برگزارکنندگان و نیز آموزشگر یا مدرس دوره است. در این میان، ارزیابی تمرین‌های کلاسی شرکت‌کنندگان ازسوی مدرس، انجام کار عملی متناسب با موضوع و ارائه گزارش آن ازسوی شرکت‌کنندگان در پایان کارگاه، آزمون پایان دوره ازسوی مدرس، تهیه و تدوین و عرضه خلاصه‌ مکتوبی از مباحث کارگاه ازسوی شرکت‌کنندگان و مطالعه فردی یا گروهی درباره موضوع و گزارش آن در پایان کارگاه می‌تواند، برای ارزشیابی شرکت‌کنندگان، به‌ویژه درصورت اعطای گواهی به آنها مدنظر قرار گیرد. جدول (3) فهرستی از پرسش‌های نشانگر برای ارزشیابی کیفیت کارگاه‌های آموزشی در سازمان‌ها را نشان می‌دهد که می‌تواند در قالب فرمی مبنای نظرسنجی از مشارکت‌کنندگان یا ارزیابان بیرونی قرار گیرد (شریف‌زاده و عبدالله‌زاده، ۱۳۹۵).

جدول۳. فهرستی از پرسش‌های نشانگر برای ارزشیابی کیفیت کارگاه‌های آموزشی (شریف‌زاده و عبدالله‌زاده، ۱۳۹۵)

بهبود کیفیت برگزاری کارگاه‌های آموزشی

بهبود کیفیت کارگاه‌های آموزشی اصولاً با ارزشیابی امکان‌پذیر است. با توجه به اینکه حتی تکرار یک کارگاه، می‌تواند، تجربه‌ای متفاوت باشد، بنابراین، چارچوب‌ها و فرم‌ها برای ارزشیابی هر کارگاه باید به‌گونه‌ای باشد که این تفاوت‌ها را بازتاب دهد. افزون‌بر این، برای به‌کارگیری تجربیات کارگاهی، بهتر است تجربه هر کارگاه ازسوی مدرس یا برگزارکنندگان تدوین شود (مشکانی، ۱۳۸۵).

     کیفیت کارگاه‌ها تحت‌تأثیر عوامل متعددی است. عوامل تسهیل‌کننده و بازدارنده کیفیت کارگاه‌ها، در دو سطح فردی و مدیریتی قابل دسته‌بندی است. در این میان، سطح فردی، شامل: آموزش و انگیزش؛ و سطح مدیریتی، شامل: زمان، مکان، تجهیزات، تعداد کارگاه‌ها و شیوه اطلاع‌رسانی کارگاه است (حریری و همکاران، ۱۳۹۲).

     درصورت امکان، برای کاهش هزینه و تسهیل هماهنگی، می‌توان، به‌جای دعوت مدرس از بیرون سازمان، از نیروی انسانی متخصص داخل سازمان برای برگزاری کارگاه‌ها بهره گرفت. سرانجام اینکه، کیفیت دوره‌های آموزشی برگزارشده، از کمیّت دوره‌ها مهم‌‌تر است؛ بنابراین، برگزار نکردن دوره‌های بی‌کیفیت که اتلاف منابع و گریزان شدن افراد از چنین آموزش‌هایی را موجب می‌شود، بهتر از برگزاری آن است (شریف‌زاده و عبدالله‌زاده، ۱۳۹۰).

     هرچند برگزاری کارگاه آموزشی یکی از شیوه‌های مؤثر برای توانمندسازی و توسعه حرفه‌ای است، اما این کارگاه‌ها باید بر پایه نیازهای شناخته‌شده استوار باشد و کیفیت آموزشی لازم را داشته باشد. اثربخشی کارگاه‌های آموزشی در گرو نیازسنجی و برنامه‌ریزی، تأمین ملزومات، مدیریت و ارزشیابی است. با وجود درک چنین اهمیتی بنابر شواهد، برگزاری این کارگاه‌ها کاستی‌های زیادی دارد؛ چنانچه کارگاه‌های برگزارشده اثربخشی لازم را نداشته‌اند و حتی دل‌زدگی و نگرش منفی به این کارگاه‌ها ایجاد شده است. در این میان، عدم درک نیازهای واقعی مخاطبان و نگاه دیکته‌ای مبنی‌بر اعلام برگزاری کارگاه‌ها بدون برنامه و توالی منظم و منطقی زمانی از مهم‌ترین این نقایص است (Saarlas et al., 2007).

     در برگزاری کارگاه‌ها بهتر است؛ تلفیقی از فنون و روش‌های تدریس و آموزش به‌کار گرفته شود. ازجمله، فنون و وسایل کمک‌آموزشی قابل کاربرد در کارگاه‌های آموزشی می‌توان، به نمایش اسلاید، عرضه و معرفی محتوای مکتوب به‌صورت جزوه، کتاب یا مقاله، نمایش فیلم، نمایش عملی شیوه کار، عرضه خلاصه‌ای مکتوب از موضوعات به شرکت‌کنندگان، عرضه محتوای غیر‌چاپی با پست الکترونیکی یا معرفی سایت‌های اینترنتی به شرکت‌کنندگان و مانند آن اشاره کرد. برای جلب مشارکت فعال کارکنان در کارگاه‌های آموزشی می‌توان از تدابیر گوناگونی با توجه به شرایط بهره گرفت (شریف‌ز‌اده و عبدالله‌زاده، 139۵):

- افزایش امتیاز یا اعتبار شرکت در کارگاه‌ها (تأیید یا صدور گواهی شرکت در دروه ازسوی مؤسسات معتبر علمی و حرفه‌ای)؛

- الزام به شرکت در تعداد معینی از کارگاه‌ها برای ارتقاءکارکنان؛

- ارتقاء کیفیت کارگاه‌ها از دیدگاه نوآوری و کاربردی بودن محتوا؛

- بهبود زمان و مدت برگزاری (فشرده‌سازی کارگاه‌ها) متناسب با برنامه زمانی مخاطبان؛

- به‌کارگیری مدرسان توانمند و شناخته‌شده به‌لحاظ علمی و تخصصی؛

- به‌کارگیری مدرسان باتجربه در عرضه مطالب و برقراری ارتباط مؤثر با شرکت‌کنندگان؛

- نظرخواهی از مخاطبان در برگزاری کارگاه‌ها؛

- برگزاری کارگاه‌ها در مکان قابل دسترس برای شرکت‌کنندگان؛

- ارتقاء کیفیت فضا و محل برگزاری کارگاه (تهویه، پذیرایی، چیدمان صندلی‌ها برای گفت‌وگوی گروهی و امکانات دیداری و شنیداری و مانند ‌آن)؛

- نداشتن تداخل با نشست‌ها و کارگاه‌های دیگر در هفته یا روز برگزاری؛

- اطلاع‌رسانی پیشاپیش درباره کارگاه از راه‌های مختلف (ایمیل، تلفن، اتوماسیون و نصب بنر یا اطلاعیه)؛

- تدوین و ابلاغ برنامه زمانی برگزاری کارگاه‌های آموزشی در آغاز هر سال یا نیم‌سال؛

- رعایت زمان‌بندی و نظم در برگزاری (آغاز و پایان به‌موقع و حضور منظم شرکت‌کنندگان)؛

- کاربرد روش‌های تدریس مناسب برای تعامل و مشارکت شرکت‌کنندگان؛

- کاربردی بودن موضوع و محتوای کارگاه برای مخاطبان؛

- پیگیری از راه دریافت بازخورد و عرضه محتوا و مطلب درباره موضوع به شرکت‌کنندگان بعد از اتمام کارگاه ازسوی برگزارکننده؛

- آمادگی شرکت‌کنندگان (انگیزه، تجربه و آشنایی درباره موضوع) برای حضور فعال در موضوعات و فعالیت‌های کارگاه؛

- عرضه خلاصه مباحث کارگاه به شرکت‌کنندگان؛

- تدریس مشترک با حضور مربیان و یا تسهیل‌گران؛

- شرکت مدیران مرتبط با موضوع در کارگاه برای گفت‌وگو و تبادل‌نظر با کارکنان برای بهبود رویه‌ها(همان).