مفهوم شیوه یا فن تدریس

مفهوم «شیوه یا فن تدریس»، اشاره به خرده فعالیت‌هایی دارد که در جریان تدریس صورت می‌گیرد و با کسب مهارت در انجام این ریز فعالیت‌ها، اجرای تدریس تسهیل می‌شود. به‌کارگیری فنون تدریس، فعالیت‌هایی که در تدریس صورت می‌گیرد، را به‌طور دقیق و مشخص‌تری تعیین می‌کند. فناوری تدریس، بیشتر به تعامل میان آموزشگر، فراگیر و محتوا می‌پردازد و فعالیت‌های آموزشی کلاس درس را تحت پوشش قرار می‌دهد. ازاین‌رو تلاش متخصصان فناوری تدریس، معطوف به غنی کردن محیط کلاس با تأکید بر نقش آموزشگر، به‌منزله اصلی‌ترین رکن است (ذوفن، 1395). فن تدریس، اشاره به شیوه اجرای روش تدریس دارد که در جریان تدریس، ممکن است چندین بار تغییر کند و این تنوع شیوه‌ها، در هرچه جذاب‌تر کردن فعالیت تدریس، تأثیر چشمگیری دارد.

مؤلفه‌های فناوری تدریس

فناوری تدریس، سازوکار فرایندهای آموزش در موقعیت‌های کلاس درس، سطوح تدریس، نظریه‌های تدریس، عملکردهای اصلی تدریس و تعیین روابط میان نظریه‌ها و عملکردهای تدریس را دربر می‌گیرد. فناوری تدریس به‌مثابه یک مفهوم، در چهار مؤلفه طبقه‌بندی‌‌شده است. این مؤلفه‌ها عبارت‌اند از: نیروی انسانی، روش‌ها، مواد و رسانه‌های آموزشی که در جدول (1)، به آنها اشاره می‌شود (حجازی، 1393).

     فناوری تدریس، می‌تواند نقش مهمی در اثربخشی آموزش ایفا کند. تحولات چند دهه اخیر، به‌ویژه در توسعه فناوری‌های اطلاعات و ارتباطات، سبب شده است که فناوری نوین تدریس، از رویکردی متفاوت و توسعه‌یافته نسبت به فناوری سنتی تدریس برخوردار شود، که جدول (2)، مقایسه آنها را نشان می‌دهد (Aggarwal, 2001).

در ادامه به بررسی مؤلفه‌های فناوری تدریس پرداخته شده است.

نیروی انسانی/ منابع انسانی

- در کلاس فراگیر‌‌محور، آموزشگر موضوع درسی را به گفت‌گو می‌گذارد، تا فراگیران با افکار تازه‌ای درباره موضوع مطرح‌شده، آشنا شوند و گروه‌ها درباره مسئله و راه‌های رسیدن به پاسخ تحقیق کنند.

- آموزشگر باید در نقش تسهیل‌کننده فرایند یادگیری، مدیر یادگیری و مسئول سازمان‌دهی محیط آموزشی باشد و نباید نظرات خود را به فراگیران تحمیل کند. این شیوه گسترش فرهنگ تسهیل‌گری در آموزش را به همراه دارد.

- آموزشگر در کلاس، با فراگیران در تماس است و از آزادی نسبی در انتخاب راهبرد و شیوه اداره‌ کلاس برخوردار است.

- شناسایی فعالیت مناسب ازسوی آموزشگر، بسیار اهمیت دارد. زیرا باید با دقت بتواند میان فعالیت‌هایی فعالیت‌های فکری و فعالیت‌های سرگرم‌کننده، تفاوت قائل شود. براین‌اساس انجام دادن فعالیت باید تسهیل‌کننده آموزش باشد.

- در فنون نوین تدریس فراگیران، درگیر یادگیری می‌شوند و دانش را پردازش می‌کنند، نه اینکه تنها اطلاعات را شنیده و یا حفظ کنند. آنها باید بتوانند با آگاهی راه‌حل یا راه‌حل‌هایی برای حل مسائل بیابند.

- فعالیت به‌‌منزله ماده‌ اولیه‌ موقعیت‌های یادگیری مطرح می‌شود. فراگیر باید بتواند معنایی برای پرسش‌هایی که از خود می‌کند، بیابد و دانسته‌‌هایش را (تعریف‌ها، نتیجه‌ها، فن‌ها و ...) در حل مسائل به‌‌کار ببرد.

- برای اجرای مؤثر روش‌‌های فعال و تعاملی ایجاد تغییرات اساسی در بینش و نگرش آموزشگران، مدیران، فراگیران، محتوای کتاب‌‌های درسی و محیط آموزشی لازم به ‌‌نظر می‌‌رسد (حجازی، ۱۳۹۳).

رسانه‌‌های آموزشی

رسانه‌‌های آموزشی، به‌‌منزله ابزاری برای آموزش و برقراری ارتباط مؤثر در تدریس گروهی ضروری به‌‌شمار می‌‌آیند. رسانه‌‌های آموزشی قادرند شرایط لازم برای درک اطلاعات، رفتار و مهارت‌‌های جدید برای فراگیران فراهم آورند. پژوهش‌‌ها نشان می‌‌دهد که به‌‌کارگیری رسانه‌‌ها در میزان یادگیری فراگیران کارساز است. همچنین، از زمان لازم برای آموزش می‌‌کاهد. رسانه‌‌های آموزشی، سبب عینی‌‌تر شدن مفاهیم، آشنایی با جزییات مفاهیم، افزایش سطح یادگیری و درگیر کردن حواس در یادگیری می‌‌شود. در زمینه انتخاب رسانه، نخست باید به این مسئله پرداخت که هر رسانه تا چه میزان در یادگیری مؤثر است. سپس از میان رسانه‌‌های مناسب، رسانه‌ای انتخاب شود که با شرایط موجود بیشترین هم‌خوانی را داشته باشد ( ذوفن، ۱۳۹۵).

     پژوهش‌‌های گوناگون درباره رسانه‌‌ها نشان می‌‌دهد که رسانه‌‌ها به صرف رسانه بودن، به‌‌منزله وسایلی که محتوای آموزش از طریق آنها از منبع یا فرستنده آن به گیرنده منتقل می‌‌شود، با هم فرقی ندارند. در مورد مواجهه فراگیر با رسانه‌‌ها، اگر گرایش فراگیر، مثبت باشد، احتمالاً سبب توجه و دقت بیشتر او می‌‌شود و در نتیجه از نظر ذهنی با محتوای ارائه‌شده، بیشتر درگیر می‌‌شود و همین درگیری، سبب یادگیری بیشتر می‌‌شود. ولی در گرایش منفی، این عمل، برعکس است. با بررسی مطالعات انجام‌شده، بهترین روش‌‌ها و رسانه‌‌ها برای فراگیران با توانایی بالا، روش‌ها و رسانه‌‌های نامنظم و برای فراگیران با توانایی پایین، روش‌‌ها و رسانه‌‌های منظم است (رخشنده‌رو و غفاری، 1398). در ذیل اشاره مختصری به این دو روش می‌شود:

روش‌‌ها و رسانه‌‌های منظم: آن دسته از روش‌‌ها و رسانه‌‌هایی هستند که در آنها آموزشگر یا طراح آموزشی، حرکت و فعالیت فراگیران را برای یادگیری، از پیش تعیین کرده است و فراگیران در مسیرها و مراحل از پیش طراحی‌شده، قرار می‌‌گیرند تا به هدف‌‌های مشخص و معینی دست یابند.

روش‌‌ها و رسانه‌‌های نامنظم: آن دسته از روش‌‌ها و رسانه‌‌هایی هستند که در آنها آزادی عمل بیشتری برای فراگیران در دست‌یابی به هدف‌‌های آموزشی، پیش‌بینی شده است؛ مانند روش مطالعه فردی که در آن فراگیران، تحت نظر آموزشگر، به مطالعه پرداخته و سرانجام، گزارش یا مقاله‌‌ای ارئه می‌‌دهند (همان).

     به‌طورکلی مواد و رسانه‌های آموزشی در سه دسته رسانه‌های چاپی، رسانه‌های محیطی و رسانه‌های الکترونیکی طبقه‌بندی می‌شوند. در جدول‌های (3)، (4) و (5) به این سه رسانه با بیان مزایا و معایب هر کدام اشاره شده است (رخشنده رو و غفاری، 1398).

     یکی از رسانه های الکترونیکی که در کلاس‌های درسی کاربردی فراوان دارد، به‌کارگیری پاورپوینت است. با توجه به مطالعات انجام‌شده استفاده از ارائه پاورپوینت، در سطوح گوناگون آموزشی مفید بوده و در انواع پروژه‌ها کاربرد عملی دارد. این فعالیت پیچیده، نیاز به مهارت‌‌های گوناگونی ازجمله: توانایی کار تیمی، مهارت‌‌های پژوهش، مهارت نوشتن، مهارت‌‌های ویرایش و مهارت‌‌های ارائه شفاهی دارد. همچنین، این فن، با ایجاد خلاقیت در زمینه تحصیلی، سبب انگیزه فراگیران می‌‌شود (Rus, 2019). برای مثال در ادامه به چند نمونه از کاربرد ساخت پاورپوینت به‌‌منزله یک رسانه آموزشی که در بهبود شرایط تدریس کارساز است، اشاره می‌‌شود.

مثال نخست: از فراگیران درخواست می‌‌شود، روند پیشرفت کاربرد ابزار، نظام یا فنی که در گذشته رخ داده را مستندسازی کنند. راه‌‌های ممکن برای تحقق در دنیای واقعی را تصور و برنامه‌‌ها و مزایای احتمالی آن را توصیف کنند.

مثال دوم: از فراگیران درخواست می‌‌شود، نظریه مربوط به موضوع را مستندسازی، نمونه‌‌های مناسب را بیابند و از آنها با تصاویر مناسب پشتیبانی کنند؛ به توصیف نمودارها بپردازند و سایر انواع پشتیبانی‌‌های تصویری مرتبط را با هم مقایسه کنند (Ibid).

     از مزایای به‌کارگیری ارائه پاورپوینت، گستره فعالیت در تمام زمینه‌‌های زندگی حرفه‌‌ای است و حوزه مهندسی نیز از این قاعده مستثنی نیست. همچنین، فراگیران در قالب تیم‌‌هایی به تهیه فیلم می‌‌پردازند. سپس فیلم را در کلاس عرضه و اعضای تیم و سایر فراگیران به گفت‌وگو و مقایسه می‌‌پردازند. فیلم‌برداری یک روش ارزیابی تعاملی است که فناوری به‌آسانی در اختیار فراگیران قرار می‌‌گیرد و با توجه به اینکه این فعالیت مورد علاقه فراگیران است، سبب انگیزه در فراگیران می‌‌شود و در عرضه یافته‌‌ها عملکرد بالایی دارد در عین حال، این روش پیچیده است، زیرا از انواع مهارت‌‌ها و توانایی‌‌ها به‌‌کار گرفته می‌‌شود (Ibid). رسانه‌‌های اجتماعی در کلاس از دیگر رسانه‌‌های آموزشی است، که با توجه به دسترسی فراگیران به شبکه‌‌های اجتماعی به‌‌کار گرفته می‌‌شود (Bogorad, 2020).

     به طور کلی برخی از عوامل مؤثر بر انتخاب رسانه‌‌ها عبارت‌‌اند از: نوع موضوع، ویژگی‌‌های فراگیران (توانایی ذهنی و فکری و نیازهای خاص فراگیران)، اهداف آموزشی (چه نوع هدف رفتاری مد نظر است )، محتوا، تجارب و یادگیری، گروه‌‌های تدریس و یادگیری، شیوه‌‌های تدریس. البته در انتخاب یک رسانه و کاربرد آن باید توجیه اقتصادی، اجتماعی و آموزشی قابل قبولی داشت. تنها جذابیت، زیبایی و حتی شایع شدن یک رسانه یا یک وسیله در سایر کشورها نباید توجیهی برای استفاده از آنها باشد (رخشنده‌رو وغفاری، 1398). 

چیستی روش‌ها در حوزه فناوری تدریس

امروزه، دیدگاه‌ها از تدریس صرف در کلاس درس به‌سوی رویکردها و گرایش‌‌های نوین در تدریس (که دستاورد یافته‌‌های علوم تربیتی، روان‌‌شناسی، جامعه‌‌شناسی و مدیریت است)، سوق پیدا کرده است. رویکردهای نوین در تدریس سبب می‌شوند که آموزشگران با وسعت‌نظر بیشتری به تدریس و نقش خود بنگرند و با به‌‌کارگیری آنها، کیفیت یادگیری و رشد همه‌‌جانبه فراگیران افزایش یابد (Rus, 2019). برای نمونه از انواع فنون تدریس، می‌‌توان به تدریس تعاملی (درگیر کردن فراگیران در فرایند تدریس) و تدریس خلاق (بازی‌‌های گوناگون یا تمرین‌‌های دیداری) اشاره کرد (Ibid). تدریس تعاملی، برخلاف فنون دیگر، با درگیر کردن فراگیران در فرایند تدریس، روند یادگیری را تقویت می‌‌کند. این فن تدریس با گذشت زمان، با عناصر جدید و مؤثرتر ترکیب شده است. در عصر دیجیتال، از فناوری‌‌های نوآورانه بهره برده می‌‌شود. بسیاری از آموزشگران، کلاس را به دو بخش تقسیم می‌‌کنند: در بخش نخست، آنها موضوع را به فراگیران ارائه می‌‌دهند. در بخش دوم، هنگامی‌که آموزشگر متوجه کسل شدن فراگیران بشود، ساختار کلاس را تغییر داده و با استفاده از ابزارهای تحت وب و پلتفرم (بستر) کاربرپسند، مانند نظرسنجی‌‌های جالب و آموزشی و ...، نه‌تنها توجه فراگیران را جذب می‌‌کنند، بلکه به تجارب یادگیری ایشان نیز می‌‌افزاید. این نظرسنجی‌‌ها میزان مشارکت فراگیران را افزایش می‌‌دهد. همچنین، آموزشگران نتایج این نظرسنجی‌‌ها را در موقعیت واقعی ارائه و به بحث می‌‌گذارند که این امر سبب درک و به ذهن سپاری بهتر مواد آموزشی می‌شود (Yeghiazaryan, 2018). یادگیری در روش‌‌های فعال تدریس بر پایه اکتشاف و استقرار است. بنابراین در این روش‌‌ها چگونه یادگرفتن مهم‌‌تر از یادگرفتن است. در روش‌‌های تعاملی، فراگیران روش یاد گرفتن را نیز یاد می‌‌گیرند. وقتی فراگیر بتواند آنچه را فرا گرفته برای دیگران نیز توضیح دهد، یادگیری او بسیار بیشتر از هنگامی است که با گوش دادن یا خواندن اتفاق افتاده است. به‌‌علاوه، مهارت‌‌های مهم زندگی مانند صحبت کردن، گوش دادن، استدلال و حل مسئله با تجارب تعاملی تقویت می‌‌شود.

     در فن تدریس خلاق، آموزشگران بازی‌‌های گوناگون یا تمرین‌‌های دیداری را برای توسعه تفکر خلاق فراگیران به‌کار می‌برند. این روش تدریس، فراگیران را ترغیب و به رشد خلاقیت در آنها کمک می‌کند(Rus, 2019).

     کاوش محرک اصلی یادگیری و به‌‌عنوان یک اصل اساسی یادگیری تلقی می‌‌شود. نکته اصلی این است که فراگیران بتوانند با تمرکز بر کاوش منطقه‌‌ای مورد علاقه آنها بیاموزند. کاوش در یادگیری، استفاده از نقشه‌‌های ذهن است. آموزشگران می‌‌توانند، گره مرکزی را در نقشه ذهن ایجاد کنند و به فراگیران این امکان را بدهند که بتوانند ایده‌ها را گسترش و توسعه دهند. به‌عنوان مثال، اگر تمرکز بدن انسان باشد، ممکن است برخی فراگیران، نقشه‌‌های ذهنی را بر روی اندام‌‌ها، استخوان‌‌ها یا بیماری‌‌هایی ایجاد کنند که بر بدن انسان تأثیر می‌‌گذارد. سپس فراگیران بر اساس نقشه‌‌های ذهنی که ایجاد کرده‌‌اند، ارزیابی می‌‌شوند و می‌‌توانند با یکدیگر همکاری کنند، تا نقشه‌‌های ذهن را بهبود و به درک جامعی از بدن انسان برسند (Diego Santos, 2018).

     پروژه‌‌های بین رشته‌‌ای، این رویکرد ترکیبی از فراگیران می‌‌خواهد که یک برنامه تجاری بنویسند، آن را با اطلاعات واقعی از محیط اقتصادی و صنعتی شهر مستند سازند و یافته‌‌ها را ارایه دهند. از مزایای رویکردهای بین رشته‌‌ای این است که با دیدگاه جامع به فراگیران، مهندسان آینده را می‌‌سازد و موجب توسعه حرفه‌‌ای و فردی ایشان در انجام فعالیت‌‌ها می‌‌شود.

     پورتفولیو، در طول سال تحصیلی، فراگیران ملزم به جمع‌آوری اسنادی می‌‌شوند که ساختار و قالب آنها در طول سمینارها توضیح و تمرین می‌شود. در یک محیط واقعی، مجموعه‌‌ای از دستورالعمل‌‌ها، توضیحات تصویری (جدول، نمودار، شکل و ...)، یادداشت‌‌ها، سوالات، مشخصات فنی، و ... را ارایه می‌نمایند. در این فن، آموزشگر می‌‌تواند فراگیر را نسبت به سایرین بسنجد. با استفاده از این فن، فراگیر اطلاعاتی پیرامون تهیه مستندات شغلی جهت درخواست‌‌های شغلی در آینده کسب می‌‌کند.

     در مصاحبه‌‌های شغلی، فراگیران پیرامون تجارب شخصی، حرفه‌‌ای و آموزشی خود صحبت می‌‌کنند و در محیط کنترل‌شده کلاس، تجربه کسب می‌نمایند. مزیت اصلی این فن به‌‌عنوان مهارت یکپارچه، پتانسیل آن در تقویت انگیزه درونی است.

     گزارش‌‌های فنی، ابزاری برای ارزیابی دانش فراگیران در حوزه‌های خاص مورد علاقه‌‌شان می‌‌باشد. در این فن، از فراگیران خواسته می‌‌شود موضوع پس از ثبت گزارش فنی (ماده درسی در حال و گذشته)، به‌‌صورت کتبی یا شفاهی، ارایه و دفاع گردد.

     فضای کلاس در ایجاد فضای تعامل بسیار مؤثر است. فضای کلاس باید به‌گونه‌‌ای طراحی شود که موجب تسهیل تعامل شود. در کلاس‌هایی که معمولاً صندلی‌‌ها در یک صف و پشت سر هم قرار دارند و فراگیران قادر به دیدن هم‌کلاسی‌های خود نیستند، ایجاد فضای تعامل بسیار مشکل است. تقسیم کلاس به گروه‌‌های کوچک و آرایش دایره‌‌ای یا میزگردهای کوچک و یا نعلی شکل و تماس چهره به چهره نمونه‌‌هایی از آرایش کلاس درس است که سبب افزایش تعامل در کلاس می‌‌شود(Eyal and Gil, 2020). کار در محیط یادگیری، یادگیرندگان را به مطالعه و کاوش موضوع تشویق می‌‌کند. فراگیران باید یک فضای دوستانه در کلاس ایجاد کنند تا بر روند آموزش فراگیران تأثیر مثبت بگذارد. کلاس‌‌های درس نیز باید مجهز باشند تا فراگیران بتوانند تمام ابزارهای لازم برای حل چالش‌‌های خود را در آنجا پیدا کنند(Bogorad, 2020). در شکل (1) شیوه آرایش کلاس درس ارائه شده است.

مواد آموزشی

منابع آموزشی نباید به آموزشگر، کتاب درسی و فعالیت‌‌های کلاسی محدود شود. هر منبع یا موقعیتی که بتواند تفکر و قدرت استدلال و قضاوت فراگیران را تقویت کند، می‌‌تواند به‌کار گرفته شود. از تأثیرات فناوری بر حوزه آموزش، حذف تدریجی کتاب‌های درسی است. در گذشته مدارس و دانشگاه‌ها هزینه بسیار زیادی برای چاپ کتاب‌های درسی و آموزشی صرف می‌‌کردند؛ در هر دوره تحصیلی نیز به‌‌دلیل قدیمی شدن، محتوای کتاب‌ها حذف شده و هزینه‌ای جدید صرف چاپ کتاب‌ها با اطلاعات به‌‌روزتر می‌شد. امروزه به کمک فناوری، دانشجویان می‌توانند، بدون بهره‌گیری از کتاب‌های چاپی، با جست‌وجو در اینترنت، داده‌ها و اطلاعات بسیاری در حوزه‌های گوناگون به‌دست آورند. این امر هزینه زیاد برای چاپ کتاب‌های به‌‌روز را به کاهش داده و شیوه آموزش آنلاین با اینترنت را جایگزین شیوه سنتی می‌کند. در همین حال، تدریس آن‌لاین، آموزشگران را به‌‌روزتر کرده و امکان شخصی‌سازی فراگیران، برای آموزشی بهتر را فراهم کرده است. همچنین میزان توقعات از فراگیران در این شیوه، عقلانی‌تر شده و امکان یادگیری مطلوب در میان فراگیران فراهم می‌شود (میرعظیمی، 1398).

     فناوری اطلاعات و ارتباطات تأثیر فراوانی بر یادگیری فراگیران دارد که مهم‌‌ترین آنها عبارت‌‌اند از:

- فراهم کردن محیطی غنی برای بروز خلاقیت در فراگیران؛

- ایجاد محیط‌‌های یادگیری نو با عوامل و منبع متفاوت؛

- افزایش انگیزه در فراگیران برای خود‌‌ آموزی؛

- تأکید بیشتر بر آموزش‌‌های بین‌‌رشته‌‌ای و ترویج آنها در میان فراگیران؛

- فراهم کردن موقعیت اجتماعی واقعی برای تمرین مسئله‌‌یابی، حل مسئله و پژوهش درباره مسائل گوناگون؛

- تشویق بیشتر کار گروهی؛

- ایجاد آمادگی لازم برای مواجهه با تغییرات سریع، پیچیده و نامشخص در محیط؛

- افزایش توانایی لازم برای به‌‌دست آوردن دانش نوین؛

- پرورش مهارت‌‌ها و توانایی‌‌های جدید با توسعه سواد فناورانه؛

- عرضه نگرش‌‌های نو برای مواجهه با مسائل اجتماعی و فرهنگی در شرایط پیچیده (خورشیدی، 1381).

     افزون بر این، فناوری اطلاعات و ارتباطات، آثار جانبی چشمگیری نیز به همراه دارد. مجموعه نگرش‌‌هایی که از این راه ترویج می‌‌شوند، مبانی فرهنگی و اجتماعی جامعه را با چشم‌‌اندازهای تازه روبه‌رو می‌‌سازند (صفوی، 1393) .

     یکی از عمده‌ترین تأثیرات فناوری بر حوزه آموزش، حذف حضور اجباری فراگیران در کلاس درس است. در چنین شیوه‌‌ای دیگر به حضور دانشجویان در مکانی خاص نیازی نیست؛ زیرا که آنها می‌‌توانند، در هر مکان و زمانی آموزش دیده و دوره‌‌های تحصیلی خود را تکمیل کنند. گوش دادن به سخنرانی، به‌‌عنوان یک روش مطلوب می‌‌تواند، به‌‌کار گرفته شود. آموزشگران باید مزایا و استفاده کاربردی را به فراگیران نشان دهند. برای مثال، فراگیران هر چه اقتصاد را بهتر درک کنند، بازرگانان موفق‌‌تری خواهند شد (Bogorad, 2020). در روش‌های فعال، آموزشگر به فراگیر نشان می‌دهد که اشتباه و انجام راه‌های غلط، امری عادی است و فراگیر تشویق می‌شود که دوباره سعی کند و دلیل رسیدن به جواب‌های نادرست را پیدا کند.

     همان‌‌طور که گفته شد، اهمیت به‌‌کارگیری فناوری آموزشی در آموزش‌‌های علمی - کاربردی، بسیار ضروری است. برای مثال در دانشگاه ویرجینیا «گروه فناوری‌‌های آموزشی» برای حمایت از نوآوری‌‌های فناوری در فرایندهای یادگیری تشکیل شده است. آزمایشگاه فناوری‌‌های آموزشی، خدماتی شامل توسعه تارنمای رشته‌‌ها، تولید و به‌‌کارگیری شبیه سازها، تولید نرم افزارهای ویدئویی آموزشی، طراحی تسهیلات سمعی - بصری، توسعه به‌‌کارگیری نرم‌افزارهای آموزشی و کارگاه‌‌های توانمندسازی استادان در زمینه به‌‌کارگیری فناوری‌‌های آموزشی را اجرا می‌‌کنند (صفوی، 1393).

     بنابراین، این مؤلفه‌‌ها (نیروی انسانی، روش‌‌ها، مواد و رسانه‌‌های آموزشی)، به‌‌عنوان مکمل‌‌های تدریس، برای افزایش اثربخشی و ارتقاء بیشتر یادگیری است. با توجه به ماهیت و اهداف آموزش‌های علمی - کاربردی، هر چقدر از روش‌‌ها، مواد یا رسانه‌‌ها بیشتر به‌کار گرفته شود، نیاز نیروی انسانی مناسب برای به‌‌کارگیری در محیط یادگیری تدریس بیشتر احساس می‌‌شود. بنابراین، چهار مؤلفه مورد نظر، حلقه‌‌های متوالی و کاملی را از ورودی‌‌ها یا وسایل تسهیل‌‌کننده در فناوری تدریس، تشکیل می‌‌دهند.