توسعة حرفه‌ای از رهگذر فرصت مطالعاتی

امروزه ازیک‌سو علم و دانش، مقالات و کتاب‌های مختلف در رشته‌ها و زمینه‌های گوناگون در حال تغییرشکل است و ازطرفی محیط متغیر آموزش عالی و جامعه متأثر از تغییرات در شرایط محیطی، اجتماعی، سیاسی و اقتصادی، مهارت‌ها و صلاحیت‌های خاصی را از بازیگران نظام آموزش عالی انتظار دارد. از عوامل شناخته‌شده‌ای که باعث تغییر در مؤسسات آموزش عالی می‌شود می‌توان به مصرف‌گرایی، بازارگرایی، توده‌ای شدن، گسترش دسترسی، بین‌المللی‌سازی، جهانی‌سازی، رشد سریع فناوری، تنوع بیش‌ازپیش منابع، دموکراسی اطلاعاتی و کاهش سرمایه‌های عمومی اشاره کرد (Barber et al., 2013; Ernst and Young, 2012; Hedley, 2010; Naidoo and Jamieson, 2005; Land, 2004; Newman et al., 2004; Pleschová et al., 2013; Murphy, 2014 ) این عوامل باعث شده است تا محیط فعالیت دانشگاه‌ها بسیار غیرقابل پیش‌بینی باشد. افزایش استفاده از رده‌بندی‌های ملی و جهانی بر عملکرد دانشگاه‌ها تأثیر بسیار گذاشته و رقابت تنگاتنگی را میان آنها افزایش داده است (Hazelkorn, 2009; Murphy, 2014 ). برای موفقیت در محیطی رقابتی، باید مهارت‌ها و صلاحیت‌های بازیگران این محیط مرتباً ارزیابی و تکمیل و تقویت شود. بنابراین، دانشگاه‌ها باید مطمئن شوند که توانایی‌هایی که از اعضای هیئت علمی خود انتظار دارند تکمیل و تقویت شده تا آنها بتوانند در عملکرد دانشگاه مشارکت کرده و مؤثر واقع شوند (Blackmore, 2010; Ernst and Young, 2012; Murphy, 2014). به‌عبارت‌دیگر، بزرگ‌ترین سرمایة دانشگاه توانایی‌های فردی و جمعی اعضای آن است. توسعة توانایی و پیشرفت حرفه‌ای مداوم اعضای دانشگاه به‌صورت منسجم و تخصصی بسیار مهم است و به تصمیم‌گیری کلیدی مدیران در زمینه‌های راهبرد توسعه، ساختارها و تأمین منابع بستگی دارد (Murphy, 2014; Blackmore and Castley, 2006). توسعة یا پیشرفت حرفه‌ای حوزة گسترده‌ای است که شامل هرگونه فعالیت یا فرایندی برای بهبود مهارت و چابکی، نگرش، درک یا درگیری در نقش‌های فعلی و آینده است (Fullan, 1990) و مربوط به نیازهای فردی، حرفه‌ای و سازمانی عضو هیئت علمی است (Heideman, 1990). توسعة حرفه‌ای می‌تواند اشکال مختلفی را در زمینه‌های مختلف دربر گیرد. بنابراین، هیچ مدل توسعة حرفه‌ای واحدی وجود ندارد (Marcelo, 2009) اما آموزش عالی با توسعة حرفه‌ای رابطة دوگانه‌ای دارد (Clegg, 2003). امروزه، شیوة تداوم آموزش حرفه‌ای در مهندسی، پزشکی، حقوق و بسیاری مشاغل دیگر به‌منزلة پایه‌ای برای صدور مجدد جواز یا گواهینامه است. بااین‌حال، در مواجهه با حرفة دانشگاهی و اعضای هیئت علمی، قوانین مشابه مطرح نیستند (Murphy, 2014). همچنین صاحب‌نظران یک شاغل حرفه‌ای را شخصی تعریف می‌کنند که دوره‌های تجدید حیات فکری را پی می‌گیرد (شیربگی و غلامی، 1397) برای اینکه یک عضو هیئت علمی زندگی حرفه‌ای کامل و معنی‌داری داشته باشد ضروری است که سطوح بالاتر توانایی‌های علمی را حفظ و مهارت‌های حرفه‌ای تکمیلی مربوط به شغل خویش را کسب کند (Knelfelkamp, 1990؛ به نقل از شیربگی و غلامی 1397). در واقع توسعة حرفه‌ای مداوم می‌تواند اعضای هیئت علمی را بهره‌مند سازد تا فرصت‌هایی را برای پیشرفت شغلی خود ایجاد کنند و به افزایش تعهد به حرفة انتخاب‌شده عضو هیئت علمی، افزایش فرصت‌های شغلی، افزایش کارایی/ فرصت‌های توسعة شخصی و غلبه بر کاستی‌ها نیز کمک می‌کند (Wall, 2013). بررتون (2004) بیان می‌کند که توسعة حرفه‌ای مداوم عبارت است از: «نگهداری منظم، بهبود و گسترش دانش مهارت و توسعة خصوصیات شخصی لازم برای اجرای حرفه‌ای و وظایف فنّی در طول زندگی کاری یک فرد شاغل.» در همین رابطه، توسعة حرفه‌ای مداوم و برنامة دوره‌های رسمی و غیررسمی از توسعة حرفه‌ای به این منظور شکل گرفته است.

     برنامه‌های توسعة حرفه‌ای به‌نحوی طراحی می‌شوند که مهارت‌های اعضای هیئت علمی در تدریس یا توسعه یا پژوهش را بهبود داده و به‌مثابه محرک رشد و تولید عمل کنند و بنابراین فرصت مطالعاتی می‌تواند برای کمک به اعضای هیئت علمی در افزایش و نگهداشت سطح بالایی از کیفیت حرفه‌ای استفاده شود (Kang and Miller, 1999؛ به نقل از شیربگی و غلامی، 1397).

     فرصت‌های مطالعاتی به‌مثابه نمونه‌ای از تبادلات و تعاملات علمی و دانشگاهی در پرتو مؤلفه‌ای با عنوان آموزش عالی و همکاری‌های بین‌المللی قابل‌ملاحظه است (فراستخواه و کبریایی، ۱۳۷۷؛ به نقل از ایروانی و همکاران، 1385). براین‌اساس می‌توان سودمندی فرصت‌های مطالعاتی را به‌منزلة یکی از سازکارهای توسعة همکاری‌های علمی در سطح بین‌المللی به‌شمار آورد و آن را در پرتو مفهوم بین‌المللی شدن آموزش عالی مبتنی‌بر همکاری‌های هم‌افزا تحلیل کرد (نایت 2003؛ به نقل از شریف‌زاده و عبدالله‌زاده، 1391).

     از منظر نظام‌گرا و مسئله‌شناسانه نیز فرصت‌های مطالعاتی نباید تنها به اعضای هیئت علمی محدود شود بلکه لازم است با اتخاذ تدابیری لازم زمینة برای بهره‌مندی کلیة کنشگران شایستة نظام آموزش و پژوهش کشور از فرصت‌های مطالعاتی فراهم شود (طایفی، ۱۳۷۸) فرصت‌های مطالعاتی می‌تواند نمونه‌ای از روش‌های توسعة حرفه‌ای قلمداد شوند. اعطای بورس و مأموریت‌های تحصیلی و نظیر اینها ازجمله تدارک فرصت‌های مطالعاتی برای پژوهشگران و اعضای هیئت علمی مراکز آموزش عالی و تحقیقاتی برای کسب دانش تخصصی و تشویق یادگیری مستمر و تسهیل حاکمیت فرهنگی سازمانی کارآفرینانه ضروری است (زالی، 1378؛ به نقل از ایروانی و همکاران، 1385). همچنین فعالیت‌هایی که در دورة فرصت مطالعاتی ترغیب یا منع می‌شوند بستگی به مزایای استنباط‌شده و دلیل اجرای دوره‌های فرصت مطالعاتی در مؤسسة آموزش عالی دارند: برای ارائة آموزش بهتر؛ برای ارتقاء کارایی؛ برای توسعة دیدگاه‌های تخصصی وسیع‌تر؛ برای گسترش دانش‌پژوهی معقول‌تر و ارتقاء درک فرد از فرهنگ؛ برای استراحت و کسب چشم‌اندازی جدید؛ برای ایجاد انگیزه در سایر اساتید؛ برای کمک به مؤسسه‌ یا سیستم‌ در جذب اساتید جدید و حفظ اساتید حاضر؛ و برای کمک به مربیان خاص برای جذب موقعیت‌های بهتر. همچنین در دورة فرصت مطالعاتی بسیاری از دانشکده‌ها بر پروژه‌های تحقیقاتی تأکید دارند؛ بسیاری دیگر بر پژوهش‌های عالی در زمینة آموزش یا زمینة تخصصی فرد تأکید دارند؛ برخی فرصت بسط چشم‌اندازهای فرد (و بنابراین ترغیب به سفر) را فراهم می‌آورند؛ و تعداد کمی (به‌ویژه آنهایی که برای استراحت و بهبود دورة فرصت مطالعاتی را ارائه می‌دهند) محدودیتی برای انواع فعالیت‌هایی که شخص متعهد است در دورة فرصت مطالعاتی انجام دهد، اعمال نمی‌کنند (Robbins, 1987).

اهداف فرصت مطالعاتی

برای ارتباط پیوسته و هدفمند اعضای هیئت علمی دانشگاه‌ها و مؤسسات علمی و پژوهشی داخلی و خارجی و همچنین حضور این اعضا در محیط‌های علمی‌ و پژوهشی ملی و بین‌المللی برای اعتلای دانش و موقعیت علمی و فنّاوری خود و دانشگاه متبوع، راهکارهایی ازجمله استفاده از فرصت مطالعاتی اندیشیده شده است که موجب می‌شود تا اعضای هیئت علمی بتوانند برای انجام مطالعات و پژوهش‌های مشترک در سایر دانشگاه‌ها و مؤسسات و مراکز علمی و پژوهشی برجسته در داخل یا خارج از کشور حضور داشته باشند.

     فرصت مطالعاتی قدیمی‌ترین وسیلة حمایت و توسعة اعضای هیئت علمی است که ازطرف مؤسسات آموزش عالی برای استادان فراهم شده است. در ایران، فرصت مطالعاتی خارج از کشور دورة زمانی مشخصی است که عضو هیئت علمی با حکم مأموریت به یک دانشگاه، مؤسسة آموزش عالی یا مرکز پژوهشی در کشوری خارجی اعزام می‌شود تا به اهداف، توسعه و تعمیق دانش و تجارب، آشنایی به دانش فنّی، یافته‌ها و دستاوردهای جدید علمی، ایجاد ارتباط پیوسته و هدفمند برای همکاری‌های علمی پایدار با مراکز علمی خارج از کشور دست یابد. ازجمله مشخصه‌های واجدین شرایط بهره‌مندی از فرصت مطالعاتی می‌توان به مواردی چون رتبة عضو هیئت علمی، سابقة علمی، سابقة سنی و امتیازات فرد متقاضی اشاره کرد. برای اعطا و بهره‌مندی از فرصت مطالعاتی تعهداتی برای دانشگاه و استاد مربوطه متصور است که می‌توان در قالب تعهدات اداری-مالی و تعهدات علمی-پژوهشی به آنها اشاره کرد (شیرانی، 1386).

     ازسوی‌دیگر، دستاوردها و پیامدهای فرصت مطالعاتی تنها به اعضای هیئت علمی و سطح فرد محدود نمی‌شود بلکه پیامدهای مربوطه می‌تواند ظرفیت کلیة مجموعه دانشگاهی را ارتقاء ببخشند (کتس و مارتین، 1997؛ به نقل از شریف‌زاده و عبدالله‌زاده، 1391). اما نکتة مهم اهداف درنظرگرفته‌شده برای این دوره مهم است زیرا هر نوع از فرصت مطالعاتی اهداف خاصی را دنبال می‌کند به‌علاوه هر دانشگاه یا نظام آموزش عالی نیز می‌تواند اهداف گوناگون اختصاصی خود را با توجه به مأموریت محول‌شده دراین‌خصوص دنبال کند.

     یک هدف‌گذاری عام و کلی از ایجاد و ترویج دورة فرصت مطالعاتی این است که فرد استفاده‌کننده از آن را، چه در کسوت استاد یا محقق یا مسئول اجرایی سودمندتر به دانشگاه بازگرداند (Bruce, 1978). به‌بیان‌دیگر، هدف از ایجاد و ترویج فرصت مطالعاتی اختصاص یک دورة زمانی توسط عضو هیئت علمی به مطالعه و انجام پژوهش می‌باشد، طوری‌که عضو هیئت علمی را که از فرصت مطالعاتی استفاده کرده توانمند می‌کند تا بتواند بازدهی خود در حوزه‌های مختلف را افزایش دهد. در فرصت مطالعاتی، اصولاً عضو هیئت علمی استفاده‌کنندة از آن، برای انجام پژوهش و مطالعه در مورد موضوعی خاص اقدام می‌کند که امکان انجام آن در داخل دانشگاه متبوع خود یا کشور محل سکونت وجود ندارد و یا ماهیت و نحوة انجام پژوهش به‌گونه‌ای است که کار مشترک با صاحب‌نظران و اساتید شاغل در خارج از دانشگاه خود یا کشور را طلب می‌کند.

     از‌همین‌رو، شاهد آن هستیم که انجمن کالج‌های آمریکا و انجمن آمریکایی اساتید دانشگاهی (AAC, 1971 AAUP &) به‌منزلة راهی مؤثر برای تکمیل و حفظ مهارت‌های حرفه‌ای اعضای هیئت علمی خود شروع به ترویج دورة فرصت مطالعاتی کرده است تا اساتید به پژوهش یا یادگیری بیشتر بپردازند (Bast, 1992). بسیاری از پژوهش‌ها نیز هدف فرصت مطالعاتی را نوسازی عضو هیئت علمی قلمداد می‌کنند. در گزارش ارائه‌شده در ادارة آموزش آمریکا عنوان شده است که منافع دانشکده و دانشگاه از اعضای مستعدی حاصل می‌گردند که دورة فرصت‌های مطالعاتی را طی کرده‌اند. استاد دانشگاه، پژوهشگر و محقق یا مدیر اجرایی نوسازی‌شده به مؤسسه کمک می‌کند پیشرو باشد و این نکته کارایی نیروی عضو هیئت علمی را افزایش می‌دهد (Eells and Hollis, 1962; quoted from Bast, 1992). به‌جز اهداف عام و کلی از ایجاد و ترویج دورة فرصت مطالعاتی که در بیشتر نظام‌های آموزش عالی مصداق پیدا می‌کند، نظام‌های دانشگاهی و آموزش عالی هر کشوری نیز اهداف خاص و یگانه‌ای را برای ایجاد و ترویج دورة فرصت مطالعاتی مدنظر دارند. در نظام آموزش عالی ایران، برای تقویت ارتباط صنعت و دانشگاه، دوره‌های فرصت مطالعاتی در صنعت و جامعه با هدف: الف) کمک به افزایش شناخت اعضای هیئت علمی مؤسسه‌ها از فضای کار واقعی در جامعه و صنعت؛ ب) تقویت ارتباط مؤسسه با جامعه و صنعت و همچنین گسترش همکاری‌های پایدار علمی و پژوهشی بین مؤسسه و واحد عملیاتی؛ ج) استفادة مفید و مؤثر از امکانات، آزمایشگاه‌ها و تجهیزات واحدهای عملیاتی؛ د) جهت‌دهی به پژوهش‌های مؤسسه و گسترش دانش و فناوری کاربردی موردنیاز جامعه و صنعت؛ ه) انتقال و ترویج یافته‌های جدید دانش و فناوری مؤسسه به جامعه و صنعت با هدف ارتقاء توان علمی و فنّی واحدهای عملیاتی؛ و) کمک به رفع مشکلات علمی و تخصصی واحدهای عملیاتی؛ ز) شناسایی مشکلات واحدهای عملیاتی ازلحاظ تنوع و کیفیت محصول یا خدمات، قیمت زمان تحویل و غیره و پیشنهاد و راهکار برای حل آنها؛ ح) شناسایی فناوری‌های موردنیاز و طرح پیشنهاد برای تدوین یا انتقال فناوری به واحدهای عملیاتی؛ ط) مشارکت در سیاست‌گذاری و تعریف طرح برای اصلاح فرایندها و محصولات و توسعة پایدار اقتصادی کشور مانند مصرف بهینة انرژی، سلامت و ایمنی و بهبود محیط زیست مردم؛ ایجاد گردیده است (شیوه‌نامه فرصت مطالعاتی اعضای هیئت علمی دانشگاه‌ها و موسسات پژوهشی در جامعه و صنعت، 1397). سایر دوره‌های فرصت مطالعاتی در نظام آموزش عالی کشور نیز هدف‌های زیر را دنبال می‌کنند:

1. توسعه و گسترش تجارب علمی اعضای هیئت علمی و آشنایی بیشتر آنها با دستاوردهای علمی و دانش فنّی جدید؛

2. کمک به رفع مشکلات علمی و تخصصی کشور با انتقال تجربیات مراکز علمی برجسته از خارج به داخل کشور؛

3. استفادة مؤثر و مفید از امکانات علمی، تجهیزاتی و آزمایشگاهی مراکز علمی برتر داخل و خارج از کشور؛

4. انجام کارهای تحقیقاتی مشترک با دانشمندان و پژوهشگران سایر مراکز علمی برجسته داخل و خارج از کشور برای اعتلای موقعیت علمی و فناوری کشور و حضور مؤثر در همکاری‌های بین‌المللی؛

5. کمک به توسعه و تقویت همکاری‌های علمی منطقه‌ای و بین‌المللی؛

6. به‌روز شدن دانش تخصصی اعضای هیئت علمی و افزایش توانمندی علمی و کارایی آنان. درهمین‌راستا چنانچه در دورة فرصت مطالعاتی نیاز به انجام طرح پژوهشی باشد، طرح پژوهشی می‌بایست در اولویت‌های علم و فناوری کشور بوده و در نتیجه اجرای آن مشخص باشد و معمولاً کشورهایی برای اعزام جهت فرصت مطالعاتی در اولویت خواهند بود که وزارت علوم، تحقیقات و فناوری با آنها تفاهم‌نامة همکاری داشته و در تبادل استاد و دانشجو باشد (آیین‌نامه استفاده از فرصت مطالعاتی، 1389). دورة فرصت مطالعاتی کوتاه‌مدت دانشجویان دکتری نیز با هدف تربیت افرادی است که با احاطه به آثار علمی در زمینه‌ای خاص و تخصصی مرتبط با موضوع رسالة دکتری با آشنایی با روش‌های پیشرفتة پژوهش و دستیابی به جدیدترین مبانی آموزش و پژوهش بتوانند با نوآوری در زمینه‌های علمی و پژوهشی در رفع نیازهای کشور و گسترش مرزهای دانش در رشتة تخصصی خود مؤثر باشند و به تازه‌هایی در جهان دانش دست یابند (آیین‌نامه فرصت مطالعاتی دوره دکتری، 1394).

انواع و روش‌های فرصت‌های مطالعاتی

درحال‌حاضر، در کلیة دانشگاه‌ها و مؤسسه‌های آموزش عالی کشور اعم‌از دانشگاه‌های جامع علمی-کاربردی، دانشگاه پیام نور، دانشگاه‌های دولتی، آزاد و مانند آن دوره‌های فرصت مطالعاتی با تنوع و روش‌های یکسانی دنبال می‌شود. برهمین‌اساس، دوره‌های فرصت مطالعاتی ازنظر مدت زمانی و نیز موقعیت مکانی برحسب اینکه در داخل یا خارج از کشور باشد یا عنوان سازمانی فرد استفاده‌کننده از آن، قابل دسته‌بندی هستند به‌نحوی‌که مدت استفاده از فرصت مطالعاتی داخل و خارج از کشور حداقل یک و حداکثر دو نیم‌سال تحصیلی می‌باشد و تنها در موارد خاص با بررسی و ارزیابی عملکرد فرد استفاده‌کننده از فرصت مطالعاتی و همچنین موافقت دانشگاه یا مؤسسة آموزش عالی و تأیید معاونت پژوهشی و فناوری وزارت، علوم، تحقیقات و فناوری تا سه نیم‌سال تحصیلی قابلیت تمدید و تکرار را دارد. در ادامه به توضیح مختصر هریک از انواع فرصت‌های مطالعاتی پرداخته شده است.

فرصت مطالعاتی خارج از کشور

منظور دوره‌ای است که متقاضی برای افزایش توانمندی‌های پژوهشی یا انجام مطالعه دربارة یک موضوع خاص اولویت‌دار زیرنظر یا با همکاری صاحب‌نظران و استادان برجستة خارج از کشور می‌گذراند (بخشنامه فرصت مطالعاتی دانشگاه آزاد اسلامی، 1370). در این نوع فرصت مطالعاتی عضو هیئت علمی منتخب برای تحقیق و مطالعه در مورد موضوعی خاص که امکان انجام آن در داخل کشور نمی‌باشد یا انجام کار مشترک با صاحب‌نظران و اساتید شاغل در خارج از کشور ضروری باشد، براساس کسب حداقل امتیازات و اخذ پذیرش از یک دانشگاه یا مرکز علمی‌پژوهشی معتبر مورد تأیید وزارت علوم، تحقیقات و فناوری و موافقت هیئت امنا ذیربط به خارج از کشور اعزام می‌شود (آیین‌نامه استفاده از فرصت مطالعاتی، 1389).

فرصت مطالعاتی کوتاه‌مدت خارج از کشور

این نوع فرصت مطالعاتی در مدت تعطیلات تابستان و حداکثر به مدت دو ماه برای انجام مطالعه و تحقیقی معین و با انجام کارهای علمی و آزمایشگاهی با همکاری مؤسسه‌ای علمی در خارج از کشور که مورد تأیید وزارت علوم، تحقیقات و فناوری باشد انجام می‌گیرد (همان).

فرصت مطالعاتی داخل کشور

منظور دوره‌ای است که متقاضی برای تقویت و افزایش توانمندی‌های پژوهشی یا انجام مطالعه دربارة موضوعی خاص در سایر مؤسسات و مراکز پژوهشی و صنعتی معتبر داخل کشور به تشخیص واحد دانشگاهی محل خدمت می‌گذراند (بخشنامه فرصت مطالعاتی دانشگاه آزاد اسلامی، 1370). در این نوع فرصت مطالعاتی، عضو هیئت علمی منتخب برای تقویت و افزایش توانمندی‌های پژوهشی و با انجام مطالعه و تحقیق در موضوعی خاص در سایر مؤسسات و مراکز تحقیقاتی و صنعتی معتبر به تشخیص مؤسسه یا در دستگاه محل خدمت خود به مطالعه و تحقیق می‌پردازد. در این نوع فرصت مطالعاتی باید موافقت مؤسسه میزبان برای انجام فرصت مطالعاتی کسب شود (آیین‌نامه استفاده از فرصت مطالعاتی، 1389).

فرصت مطالعاتی در جامعه و صنعت

مأموریتی است که به اعضای هیئت علمی واجد شرایط منتخب یک مرکز آموزشی داده می‌شود که برای مدت معین برای انجام مطالعات و تحقیقات مشترک در واحدهای صنعتی حضور یابند (شیوه‌نامه حمایت از انجام فرصت مطالعاتی داخل کشور اعضای هیئت علمی ...، 1393). این نوع از فرصت مطالعاتی، که در سال‌های اخیر در نظام آموزش عالی ایران مطرح شده است، برای برقراری ارتباط قوی و منسجم میان دانشگاه یا پژوهشگاه با بخش‌های جامعه و صنعت در همة حوزه‌های علمی و همچنین عملیاتی کردن یافته‌های اعضای هیئت علمی و آشنایی آنان با نیازهای واقعی صنعت و جامعه تدوین شده است. فرصت‌های مطالعاتی اعضای هیئت علمی مؤسسه در جامعه و صنعت زمینة مناسبی را برای ارتقاء توانمندی‌ها و مهارت‌های ایشان در کسب دانش بومی و انتقال یافته‌های پژوهشی به جامعه فراهم می‌سازد. در طی فرصت مطالعاتی، عضو هیئت علمی در واحد عملیاتی دولتی یا غیردولتی شامل بخش‌های صنعتی، اجتماعی و فرهنگی، اقتصادی، خدماتی و کشاورزی یا مراکز پژوهشی مرتبط با صنایع و رشته‌های فعال مؤسسه حضور می‌یابد (شیوه‌نامه فرصت مطالعاتی اعضای هیئت علمی دانشگاه‌ها و مؤسسات پژوهشی در جامعه و صنعت، 1397). برخی از انتظاراتی که از دانشگاه‌ها و اعضای هیئت علمی دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی و پژوهشی در انجام فرصت مطالعاتی داخل کشور در واحدهای صنعتی، معدنی و تجاری می‌رود عبارت‌اند از:

الف) انتقال یافته‌های جدید دانش و فناوری مراکز آموزشی به واحدهای صنعتی که موجب ارتقاء توان علمی و فنّی واحدهای صنعتی شود؛

ب) همسویی نگاه صنعت و دانشگاه و توسعة همکاری‌های علمی و پژوهشی بین مراکز آموزشی و واحدهای صنعتی؛

ج) کاربردی شدن دانش اساتید و آشنایی با مسائل مبتلابه صنعت، معدن و تجارت؛

د) جهت‌دهی به تحقیقات دانشگاهی به‌ویژه پایان‌نامه‌ها و رساله‌های تحصیلات تکمیلی در مقاطع کارشناسی ارشد و دکترا در راستای نیازهای صنعتی، معدنی و تجاری؛

ه) کمک به رفع مشکلات علمی و تخصصی واحدهای صنعتی؛

و) استفاده مؤثر و مفید از امکانات آزمایشگاهی و تجهیزات موجود در واحدهای صنعتی (شیوه‌نامه حمایت از انجام فرصت مطالعاتی داخل کشور اعضای هیئت علمی، 1393).

فرصت مطالعاتی دانشجویان دکتری

در این نوع فرصت مطالعاتی که با هدف تشویق دانشجویان دکتری داخل کشور به توسعة فعالیت های علمی و پژوهشی خود طراحی شده است، مؤسسات آموزشی داخل کشور می‌توانند براساس سهمیة تعیین‌شدة سالانة خود ازسوی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، تعداد مشخصی از دانشجویان دکتری خود را که واجد برخی شرایط تعیین‌شده باشند برای مدت شش ماه که تا سه ماه نیز قابل تمدید است، به فرصت تحقیقاتی در داخل یا خارج از کشور اعزام کنند (شیوه‌نامه اجرایی فرصت تحقیقاتی کوتاه‌مدت در داخل و خارج از کشور، 1395).

دستاوردها ،چالش‌ها و پیامدهای فرصت مطالعاتی

دورة فرصت مطالعاتی ازیک‌سو تجربة توسعة حرفه‌ای درنظر گرفته شده است که برای تقویت رشد و احیای مجدد مشاغل دانشگاهی است و مزایایی که در سطح نهادی و فردی دیده می‌شود شامل کاهش فرسودگی شغلی و افزایش ماندگاری شغل است، اما به آنها محدود نمی‌شود (Leung et al., 2020). بسیاری از دستاوردهای فرصت‌های مطالعاتی شامل توسعة حرفه‌ای، تعهدات نهادی و دانشگاهی، انعطاف‌پذیری، تخصص و مهارت‌ها می‌باشند (Pillinger et al., 2019). این دوره‌ها موجب می‌شوند تا الف) عضو هیئت علمی مهارت‌های خود را توسعه دهد؛ ب) مهارت‌هایی را که درحال‌حاضر در صنعت استفاده می‌شود کشف و تمرین کند؛ ج) به دانشگاه و دانشجویان خود اعتبار ببخشد (McFall et al., 2019).

     همچنین انتظار می‌رود دوره‌های فرصت مطالعاتی دستاوردهایی چون: 1. انتشار مقاله در مجله‌های معتبر علمی؛ 2. اجرای پژوهش‌های مشترک تیمی با همکاری متخصصان و پژوهشگران خارجی؛ 3. عضویت فعال در شبکه‌های علمی و دانشگاهی بین‌المللی؛ 4. تقویت مهارت‌های زبانی؛ 5. خودارزیابی نقاط قوت و ضعف حرفه‌ای در جریان تعامل با همتایان؛ 6. پیشبرد همکاری بین مراکز دانشگاهی و علمی داخلی و مراکز دانشگاهی و علمی خارجی؛ 7. انتقال دانش، اطلاعات و فناوری تخصصی از مراکز خارجی به داخل کشور؛ 8.کسب ایده‌های جدید برای پژوهش؛ 9. آشنایی با فرهنگ و محیط‌های علمی و دانشگاهی کشورهای دیگر؛ 10. آشنایی با نوآوری‌های فنّی و تخصصی در رشتة مربوطه و به‌روز کردن دانش و اطلاعات خویش؛ 11. دسترسی و استفاده از منابع علمی کتابخانه‌ها و مراکز اطلاعات علمی در سایر کشورها را به همراه داشته باشد (شریف‌زاده و همکاران، 1387).

     ازسوی‌دیگر، رسیدن به این انتظارات همیشه با چالش‌ها و محدودیت‌هایی مواجه است. ازجمله محدودیت‌ها و چالش‌های اعضای هیئت علمی در استفاده از دوره‌های فرصت مطالعاتی عبارت‌اند از:

1. چالش‌های مرتبط با دانشگاه شامل: محدود بودن تعداد فرصت‌ها، مشخص نبودن دقیق نیازها و اولویت‌ها، محدودیت‌های بودجه، عدم توجیه اعضای هیئت علمی و مانند آن؛

2. چالش‌های مرتبط با فرد (عضو هیئت علمی) شامل: مهارت پایین زبان انگلیسی برخی از اساتید، ضعف در برقراری ارتباطات برون‌دانشگاهی، نگرانی از دست دادن موقعیت، مشغلة زیاد، مسائل خانوادگی، کهولت سن، رکود هیئت علمی، مسائل مالی و مانند آن؛

3. چالش‌های مرتبط با سطوح ارشد سیاست‌گذاری شامل: طولانی شدن روال اداری و مانند آن؛

4. چالش‌های در رابطه با مشکلات اخذ پذیرش شامل: محدودیت انتخاب، اطلاعات محدود قابل‌دسترس و مانند آن؛

5. چالش‌های مرتبط با کشور مقصد شامل: اسکان، فراهم نبودن امکانات و مانند آن؛

6. چالش‌های مرتبط با نظام اقتصادی مالی شامل: هزینه‌های بالا، تفاوت قیمت ارز و مانند آن؛

7. چالش‌های مرتبط با ارزیابی و نظارت شامل: ارزیابی ضعیف فرد بعد از بازگشت، عدم ارتباط فرد و دانشگاه در طول دوره و مانند آن (دهنویه و همکاران، 1394).

     نتیجه اینکه نهادینه‌سازی فرصت‌های مطالعاتی نیازمند شناسایی استلزامات امر است. در گزارش کمیسیون مشورتی دبیرخانه شورای عالی انقلاب فرهنگی (1375) در زمینة همکاری‌های علمی در قالب اعزام دانشجو به خارج از کشور یا فرصت‌های مطالعاتی مسائلی نظیر ضرورت آزادی در مبادلات علمی، دستاوردهای سیاسی-فرهنگی جانبی و ضرورت‌های دیپلماتیک اشاره شده است. همچنین در این گزارش به اثرهای نامطلوب فرهنگی، استقلال علمی، نیازمندی به منابع مالی و ارزی، بازنگشتن برخی از دانش‌آموختگان به کشور، عدم بهره‌برداری مطلوب از امکانات داخل کشور و مسئلة بهره‌وری مناسب علمی و مواردی از این دست اشاره شده است (ایروانی و همکاران، 1385).

     همانا لزوم درنظر گرفتن فرصت‌های مطالعاتی به‌مثابه بخشی از برنامة توسعة حرفه‌ای اعضای هیئت علمی برای توانمندسازی آنها به‌مثابه فرایندی مستمر و مؤلفه‌ای از نظام کلان مدیریت مؤسسات آموزشی و پژوهشی است (ایروانی و همکاران، 1385) که دستاوردهایی را به همراه دارد و از نتایج بلافصل و مستقیم فرصت‌های مطالعاتی محسوب می‌شوند ولی پیامدها، نتایج و عوارضی هستند که در تعامل و هم‌آمیزی با سایر مؤلفه‌ها و در صورت فراهم بودن شرایط بروز می‌کنند. ازطرفی، گذراندن فرصت مطالعاتی به‌منزلة یک رفتار توسط عضو هیئت علمی متأثر از عوامل فردی، خانوادگی، حرفه‌ای و سازمانی است. البته ممکن است محدودیت‌ها و پیامدهای ناخواسته‌ای را نیز موجب شود (فرنکن و همکاران، 2005؛ به نقل از شریف‌زاده و عبدالله‌زاده، 1391).