بهبندی مدرسین در دانشگاه جامع
علمی-کاربردی از حیث رابطة استخدامی با دانشگاه
به موجب مادة یک آییننامه تشکیل شورای عالی آموزشهای علمی-کاربردی مصوب جلسات 234 و 237 مورخ 9/11/1369 شورای عالی انقلاب فرهنگی، آموزشهای علمی-کاربردی «به آموزشهایی اطلاق میشود که به قصد ارتقاء دانش افراد و ایجاد مهارت لازم و به فعالیت درآوردن استعدادهای نهفته در ایشان تعلیم داده میشود و دانشآموختگان را برای احراز شغل، حرفه و کسبوکار در مشاغل گوناگون آماده میکند و توانایی آنان را برای انجام کاری که به آنان محول شده است تا سطح مطلوب افزایش میبخشد» و همچنین به استناد مادة دو این آییننامه، هدف از این آموزشها تربیت افرادی است که در کلیة سطوح برای بخشهای مختلف: صنعت، کشاورزی و خدمات به آن نیاز است (آییننامه تشکیل شورای عالی آموزشهای علمی-کاربردی، 1369). ازهمینرو، دانشگاه جامع علمی-کاربردی در کسوت متولی نظام آموزش عالی علمی-کاربردی، لازم است ضمن فراهم آوردن زمینة مشارکت سازمانها و دستگاههای اجرایی دولتی و غیردولتی، برای تحقق اهداف و وظایف خود و همچنین آموزش نیروی انسانی متخصص موردنیاز بخشهای مختلف اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی کشور تلاش کند. برهمیناساس، ضرورت دارد برای آموزش متقاضیان، از مدرسین باتجربه و خبره در راستای نیازهای جامعه و صنعت استفاده کند. این مدرسین در قالب دو دسته عضو هیئت علمی که رابطة استخدامی با دانشگاه دارند و مدرسان مدعو یا حقالتدریس که فاقد رابطة استخدامی با دانشگاه میباشند، دستهبندی میشوند. رتبهبندی اعضای هیئت علمی (مدرسانی که بهصورت عضو هیئت علمی دانشگاه مشغول خدمت هستند و با دانشگاه رابطة استخدامی دارند) دانشگاه جامع علمی-کاربردی همانند اعضای هیئت علمی سایر دانشگاههای کشور در نظام آموزش عالی است.
در خصوص سایر مدرسین این دانشگاه، که از اعضای هیئت علمی دانشگاه نیستند، نیز باید اشاره کرد که مدرسین دانشگاه جامع علمی-کاربردی با مدرسین سایر مؤسسات آموزش عالی دارای برخی تفاوتها ازجمله در حوزة دانشی و نحوة رتبهبندی میباشند.
مدرس در دانشگاه جامع علمی-کاربردی به هریک از افراد واجد شرایط تدریس در مراکز (جامع علمی–کاربردی) گفته میشود کـه بنـابر ضـوابط دانشـگاه بـهعنـوان مدرس علمی-کاربردی شناخته میشوند. مدرسین فاقد هرگونـه رابطـة اسـتخدامی بـا دانشـگاه و مراکز وابسته بوده (اعماز اداری یا قانون کار) و فعالیت آنهـا بـهمنزلة تصـدی شغل تلقی نمیشود. مقررات خاص دانشگاه جامع
علمی-کاربردی بر روابط میان آنها با دانشگاه حاکم است (دانشگاه جامع علمی-کاربردی، 1396). بهبیاندیگر، مدرس علمی-کاربردی به شخصی اطلاق میشود که توانایی تدریس و تحقیق در دروس دورههای علمی-کاربردی را دارد و حائز شرایط عمومی و اختصاصی درنظرگرفتهشده برای مدرسین باشد. شرایط عمومی مدرسین تابع شرایط عمومی استخدام اعضای هیئت علمی دانشگاهها و مراکز آموزش عالی کشور و آییننامههای هیئت عالی جذب و شورای عالی انقلاب فرهنگی است و شرایط اختصاصی مدرسین بسته به هر دانشگاه متفاوت میباشد. در دانشگاه جامع علمی-کاربردی مدرسین باید واجد یکی از شرایط زیر باشند:
1. دارای مدرک دکترا در رشتة مرتبط؛
2. دارای مدرک کارشناسی ارشد در رشتة مرتبط و حداقل سه سال تجربة کاری مرتبط در محیط کار و تدریس؛
۳. دارای مدرک کارشناسی با هفت سال سابقة کار و تجربة مرتبط و مستند که حداقل سه سال آن بعد از فارغالتحصیلی باشد (مدرسان دارای مدرک کارشناسی صرفاً مجاز به تدریس دروس غیرنظری کاردانی هستند و اختصاص دروس نظری به این دسته از مدرسین همانند مدرسان تجربی و با رأی هیئتممیزه میباشد)؛
۴. دارا بودن تأییدیه خبرگی مطابق آییننامة مصوب هیئت ممیزه دانشگاه (آییننامة بهکارگیری مدرسان در مراکز آموزش علمی-کاربردی، 1394).
به استناد آییننامة ارتقاء مرتبة اعضای هیئت علمی مؤسسههای آموزشی و پژوهشی مصوب جلسة ۶۷۹ مورخ ۱۴ دیماه ۱۳۸۹ شورای عالی انقلاب فرهنگی، آییننامة ارتقاء مرتبة مدرسان علمی-کاربردی در یازدهمین جلسة هیئتممیزه دانشگاه جامع علمی-کاربردی مورخ 2/7/۱۳۹۱ برای ارتقاء مرتبة علمی مدرسان تماموقت و نیمهوقت دانشگاه جامع به تصویب رسید که به موجب آن رتبهبندی مدرسان شامل مربی علمی-کاربردی، استادیار علمی-کاربردی، دانشیار علمی-کاربردی، استاد علمی-کاربردی (آییننامة ارتقاء مرتبة مدرسان علمی-کاربردی دانشگاه جامع علمی-کاربردی (۱۳91) میشود و مدرسان دانشگاه جامع علمی-کاربردی در هریک از این مرتبهها، برای ارتقاء به مرتبة بالاتر لازم بود حائز شرایط و ضوابط آییننامة ارتقاء مرتبة مدرسان علمی-کاربردی این دانشگاه باشند و موفق شوند امتیازات لازم در بندهای مادة (1) آییننامه شامل فرهنگی، تربیتی و اجتماعی؛ مادة (2) شامل آموزشی، دانش پایه و مهارتی؛ مادة (3) شامل پژوهشی، فناوری و مهارتی و مادة (4) شامل علمی، اجرایی و مهارتی (همان) را کسب کنند. این آییننامه با وجود تصویب عملاً هرگز اجرا نشد و درحالحاضر در دانشگاه جامع علمی-کاربردی، برای مدرسان غیرهیئت علمی رتبهبندی خاصی وجود ندارد.
انواع مدرس در دانشگاه جامع علمی-کاربردی
مدرس خبرة علمی-کاربردی: به شخصی اطلاق میشود که ضمن احراز شرایط علمی و عمومی در حرفهای خاص دارای تجربه، مهارت و تسلط کافی بوده و توانایی انتقال تجربه و تخصص خود بهصورت تدریس را داشته و چهرة شاخص در زمینة تخصصی خود باشد و برای تدریس دروس عملی، آزمایشگاهی، کارگاهی یا تخصصی علمی-کاربردی، مجوز کمیسیون تخصصی ذیربط و هیئتممیزه را دریافت کند (آییننامة نحوة تشکیل و وظایف کمیتههای علمی تخصصی مدرسان خبره / تجربی دانشگاه جامع علمی-کاربردی، 1394).
مدرس تجربی: به شخصی اطلاق میشود که ضمن احراز شرایط علمی و عمومی در یک زمینه یا حرفة خاص دارای تجربه، مهارت و تسلط کافی بوده و توانایی انتقال تجربه و تخصص خود بهصورت تدریس را داشته و حداقل دارای ده سال سابقة مرتبط و مستند عملی برای تدریس دروس عملی، آزمایشگاهی و کارگاهی به تشخیص کمیسیونهای تخصصی هیئتممیزه باشد (همان).
مدرس آموزشی: به شخصی گفته میشود که دارای مدرک کارشناسی ارشد و بالاتر بوده و براساس آییننامههای دانشگاه جامع علمی-کاربردی، اجازة تدریس در دورههای علمی-کاربردی را دارد. اعضای هیئت علمی سایر دانشگاهها، که به موجب قوانین دانشگاه جامع علمی-کاربردی در این دانشگاه بهصورت حقالتدریس فعالیت میکنند و اصطلاحاً مدرس هیئت علمی از دانشگاههای دیگر نامیده میشوند، نیز ازجمله مدرسان آموزشی بهحساب میآیند.
مدرس دفاع مقدس: به شخصی اطلاق میشود که با طی دورههای مربوطه و اخذ مجوزهای لازم، اجازة تدریس درس «آشنایی با دفاع مقدس» را در دانشگاه جامع علمی-کاربردی دارد.
مدرس معارف: به شخصی اطلاق میشود که با طی دورههای مربوط به مدرسی معارف اسلامی و کسب مجوز لازم از نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاهها، اجازة تدریس دروس معارف اسلامی را در دانشگاه جامع علمی-کاربردی دارد.
رتبهبندی مدرسین در دانشگاهها و مراکز آموزشهای علمی-کاربردی سایرکشورهای جهان
در بسیاری از دانشگاههای جهان مراتب مدرسین بهصورت کلی شامل دو دسته استخدام رسمی و غیررسمی است. در بخش استخدام رسمی عمدتاً شامل مربی، استادیار، دانشیار، استاد (پرفسور) میباشد و رتبة هیئت علمی در بخش غیررسمی با عناوین متفاوت در دانشگاههای مختلف
جهان بهکار گرفته میشود. در کانادا و ایالات متحده، ارتقاء از استادیار به دانشیار محدودیت زمانی شش
سال دارد و تقریباً همیشه با اعطای بهموقع استخدام رسمی همراه است؛ این نیز معمولاً با افزایش پرداخت همراه است (Stewart et al., 2009).
بهطورکلی، اولین سطح اشتغال اعضای هیئت علمی جوان مستعد در مؤسسة آموزش عالی رسمی استادیار است. عملکرد رضایتبخش بهطورکلی منجر به رتبة دانشیار و استخدام رسمی میشود (Ibid). پس از استخدام رسمی، انتظارات بالاتر، رسیدن به رتبة استاد تمام است که مطابق با بالاترین رتبه در رشته یا زمینه خود است. استاد بهطورکلی کسی است که دارای استخدم رسمی است و بهعنوان متخصص در رشته یا رشتة خاصی در یک نهاد و مؤسسة آموزش عالی موردتوجه است (McGowan, 2010).
معیارهای ارتقاء مرتبه اساساً شامل ارزیابی رضایتبخش براساس سه معیارِ تدریس و آموزش، تحقیق و خدمات است (Gentry & Stokes, 2015).
هدف از رتبهبندی اعضای هیئتعلمی: 1. ارتقاء روابط مطلوب در میان مدرسین و کارکنان، 2. ارتقاء رشد حرفهای فردی، و 3. ارائة ساختار سازگار با مأموریت و اهداف دانشگاه است (Augusta university, 2016) و میتواند ملاکی برای پرداخت حقوق و مزایا و تقسیم فعالیتهای علمی و پژوهشی قرار گیرد.
انواع مدرسان در آموزشهای علمی-کاربردی به شرح زیر است:
- مدرسانی که در کالج و دانشکدههای رسمی فعالیت میکنند و در دورههای حرفهای تدریس میکنند.
- مدرسان و دستیاران آزمایشگاهی که در کالج و دانشکدههای رسمی در آزمایشگاههای حرفهای کار میکنند و بهصورت مستقل به امر تدریس میپردازند یا گاهی در کسوت دستیار سایر مدرسان حرفهای عمل میکنند.
- مربیان، استادکاران و سایر افراد شاغل در بنگاههای اقتصادی که آموزش و کارآموزی را در مشاغل خود تلفیق میکنند؛ همچون آموزش تماموقت کارآموزان.
- مربیانی که در مؤسسات کارآموزی شغلی دولتی کار میکنند، اغلب با تمرکز شدید بر شمول اجتماعی و شایستگیهای شغلی کلیدی.
- مربیانی که در سازمانهای کارفرمایی کار میکنند، مانند اتاقهای بازرگانی یا شرکتهای آموزشی خصوصی که روی آموزشهای مهارتی و ارتقاء صلاحیتهای فنی تمرکز دارند (Grollmann & Rauner, 2007).
در آلمان، مدرسان علمی-کاربردی به دو دستة زیر تقسیم میشوند:
1. مدرسان مراکز آموزش حرفهای: این مدرسان به ارائة دانش نظری مرتبط با موضوع مورد تدریس، مطابق با حوزة شغلی آتی فراگیران میپردازند. آنها به موضوعات حرفهای (مثل مهندسی الکترونیک، تکنیکهای فلزکاری، اقتصاد خانه و مانند آن) و موضوعات عمومی (مثل آلمانی، انگلیسی، ریاضیات و مانند آن) میپردازند.
2. مدرسانی که به تدریس فعالیتها و دروس عملی میپردازند (برای مثال زیر عنوان معلمان فنّی و مدرسان حرفهای نامیده میشوند). وظایف این مدرسان ارائة آموزش و مربیگری در حوزة شغلی است (Cedefop, 2007).
سایر رتبهبندی مدرسین و تعریف جایگاه مراتب آنان در دانشگاههای مختلف جهان به شرح زیر است:
مربی
به فردی گفته میشود که حداقل مدرک کارشناسی ارشد از یک مؤسسة معتبر در رشتهای که در آن تدریس میکند دارد (University of Texas System, 2016; Morgan State University, 2017).
استادیار
فردی است که حداقل سه سال تجربة علمی تماموقت در سطح مربی و مدرس را دارد. استادیار باید پتانسیل رسیدن به برتری در آموزش و تدریس (شامل مشاورة دانشجویی)، تحقیق و خدمات و کار علمی اجرایی یا فعالیت خلاق را دارا باشد. در کره جنوبی، استادیار میتواند برای دورة تعیینشده در قرارداد به مدت چهار سال خدمت کند (Cornell University, 2017; Oxford College of Emory University, 2014; Morgan State University, 2017; Augusta University, 2016).
دانشیار
مدرسی است که دستکم چهار سال تجربة علمی تماموقت در سطح استادیار را دارد. درصورتیکه فرد در این رتبه استخدام رسمی نشود، بهکارگیری به مدت یک تا چهار سال بهعنوان قراردادی صورت میگیرد و ادامة کار در پایان دوره متوقف میشود. در کره جنوبی، دانشیار میتواند برای دورة تعیینشده در قرارداد تا شش سال خدمت کند (Morgan State University, 2017; Augusta University, 2016; Cornell University, 2017; Oxford College of Emory University, 2014).
استاد
مدرسی است که دستکم پنج سال تجربة علمی تماموقت در سطح دانشیار را دارد. در کره جنوبی، رتبة استاد فقط در مورد مدرسینی است که استخدام رسمی میشوند (Morgan State University, 2017; Augusta University, 2016; Cornell University, 2017; Oxford College of Emory University, 2014).
استاد، دانشیار، استادیار پژوهشی
استفاده از این عنوان مختص عضو هیئت علمی است که وظیفة اصلی او پژوهش است. دکترای تخصصی حداقل مدرک موردنیاز برای این مرتبهها است (University of Texas System, 2016)
دستیار محقق پژوهشی، دستیار پژوهشگر تحقیق، دستیار مهندس تحقیق
این مرتبهها بهطور معمول با رتبة استادیار پژوهشی موازی است و متقاضیان این رتبهها افزونبر صلاحیت و مدرک استادیار پژوهشی، باید در پژوهش توانا باشند. متقاضیان باید واجد شرایط و صلاحیت برای هدایت کار دیگران (مانند دانشجویان کارشناسی ارشد، کارکنان تحقیقاتی ارشد دیگر) باشند. مدرک دکترا شرط لازم برای ورود به این رتبه است. انتصاب به این مراتب ممکن است برای یک دورة سهساله انجام شود (Morgan State University, 2017).
همکار محقق پژوهشی، همکار پژوهشگر تحقیق، همکار مهندس تحقیق
این رتبهها موازی با رتبة دانشیار پژوهشی هستند. همچنین متقاضیان باید تجربة موفقیتآمیز زیادی در فعالیتهای علمی و خلاقیت و توانایی طرح، توسعه و مدیریت پروژههای تحقیقاتی مهم داشته باشند. انتصاب به این
مراتب ممکن است برای یک دورة تا سه سال انجام شود (Ibid).
دانشمند ارشد پژوهشی؛ محقق ارشد پژوهشی؛ مهندس ارشد پژوهش
این رتبهها بهطورکلی با درجة استاد پژوهشی موازی است. افزونبر مدارک تحصیلی موردنیاز در مرتبة استادی، فرد متقاضی باید دارای مهارت کافی و همچنین شهرت عالی در میان همکاران منطقهای و ملی باشد. اعضای تعیینشده باید مدارک و مستندات لازم از تولیدات علمی و تحقیقاتی، نشریات، پیشرفتهای حرفهای و دیگر فعالیتهای متمایز و خلاقانه خود را ارائه دهند. انتصاب به این مراتب ممکن است برای یک دورة تا پنج سال انجام شود (Ibid).
افزونبر مراتب علمی که بیان شد، سایر مراتب علمی مدرسین در دانشگاههای خارج از کشور به شرح زیر است:
استاد، دانشیار و استادیار مدعو
این عنوان برای بهکارگیریهای موقت مدرسین استفاده میشود. بدینصورت که از اساتید مؤسسات دیگر که رتبههای مشابه دارند دعوت میشود بهصورت آزمایشی در مؤسسه بهکار گمارده میشوند. این قرارداد بهکارگیری محدود به دو سال است. برخی اساتید مدعو دارای صلاحیت خاص حرفهای و دارای موقعیت در کسبوکار، صنعت، دولت و مؤسسات هستند. در بعضی موارد، یک بخش ممکن است فضا و امکانات را برای یک محقق یا دانشمند برای همکاری از یک مؤسسه یا سازمان دیگری از دانشگاه ارائه دهد. اگر فردی عضو هیئت علمی دانشگاه یا کالج باشد، انتصاب «مدعو» باید در همان رتبة مدرسی انجام شود که او درحالحاضر در آن فعالیت میکند. اگر فرد قبلاً عنوان اساتید را نداشته باشد، باید از عنوان «همکار مدعو» استفاده شود.
شورای گروه یا دانشکده میتواند بهکارگیری استادان را در کسوت هیئت علمی مدعو برای یک دورة اولیه 1 تا 3 سال تأیید کند و براساس پیشنهاد رئیس گروه و رئیس دانشکده تا 5 سال نیز قابلتمدید است (University of Texas System,2016; Morgan State University, 2017; Cornell University, 2017; Indian Institute of Science Education and Research, Pune. IISER Pune. 2017).
متخصص
به مدرسین حرفهای شاغل در زمینههای خاص آموزش یا خدمات گفته میشود. مطابق با سیاستهای مؤسسه یا نهاد آموزش عالی، عنوان متخصص ممکن است واژههای توصیفی مناسب، برای نشان دادن زمینههای خاص مهارت مانند متخصص آموزش عملی، متخصص فعالیت فیزیکی یا متخصص تعلیم و تربیت اجتماعی را دربر گیرد (University of Texas System , 2016; Morgan State University, 2017; Oxford College of Emory University, 2014).
استاد، دانشیار، استادیار کارآموزی و عملی
این رتبهبندی با برنامههای منظم و عادی نیمهوقت یا تماموقت برای اعضای هیئت علمی درگیر در یک
برنامة تجربة حرفهای تعیین میشود و معمولاً
برای یک دورة زمانی کمتر از سه سال تحصیلی است (University of Texas System, 2016; Morgan State University, 2017).
کمک استاد یا کمک دانشیار یا کمک استادیار
از این عنوان و رتبه زمانی استفاده میشود که یک فرد واجد شرایط از کسبوکار، صنعت، دولت، بخش خصوصی یا یک مؤسسة آموزش عالی دیگر بتواند مدرس یک دورة آموزشی یا شرکت در تدریس یک دوره در یکی از مؤسسات باشد. برای مؤسسات بهداشتی، این پیشوند باید فقط برای افرادی بهکار گرفته شود که در مراقبت از بیمار دخیل نیستند و معیارهای فوق را برآورده کنند. میزان فعالیت در دانشگاه حداقل یک سال و کمتر از ده ساعت در هفته است (Ibid;Western University of Health Sciences, 2015).
دستیار آموزشی
این عنوان معمولاً برای دانشجویان تحصیلات تکمیلی لحاظ میشود که به اعضای هیئت علمی کمک میکنند و بهطور نیمهوقت استخدام میشوند (Ibid).
دستیار پژوهشی
استفاده از این عنوان در مورد فردی است که در تحقیق و پژوهش تحت هدایت مجری یک پروژة تحقیقاتی کمک میکند و توانایی و آموزش مناسب برای انجام تکنیکهای خاص موردنیاز، جمعآوری دادهها و استفاده و مراقبت از هر دستگاه و لوازم تخصصی را داشته باشد. مدرک کارشناسی حداقل درجة لازم برای این رتبه است (Morgan State University, 2017).
دستیار مربی یا دستیار تدریس تحصیلات تکمیلی
این رتبهها و عناوین ممکن است بهجای یکدیگر استفاده شوند و شامل دانشجویان مدرسی است که در دورة نیمهوقت یا تماموقت مشغول به تحصیل هستند و در مرحلة آخر برنامههای دکترای خود هستند (University of Texas System, 2016).
دستیار مدرس
استفاده از این رتبه برای مدرسی است که مسئولیت تدریس، هماهنگی دورهها و برنامهریزی دورههای تخصصی، مشارکت و همچنین کار در کمیتة داخلی و خارجی و مشارکت در تبادل دانش با جامعه حرفهای را برعهده دارد. برای کسب این رتبه، حداقل یک متخصص باید
صلاحیت متقاضی را ارزیابی کند (University of Chalmer, 2014).
استاد برجسته تدریس
رتبة استاد برجسته محدود به اعضای هیئت علمی استخدام رسمی است که از عناوین افتخاری اساتید برجسته در آموزش یا پژوهش است. استادی که دارای فعالیتها و عملکرد برجستهای باشد و توسط هیئت مدیره و معاون اجرایی امور علمی تأیید شود میتواند این رتبه را کسب کند. یک عضو هیئت علمی فعال در تحقیق میتواند در کسوت استاد افتخاری پاداشی را برای دورهای سه تا پنج سال دریافت کند. استاد برجسته به زیرساختهای تحقیقاتی دسترسی پیدا خواهد کرد و میتواند کمکهای مالی و حمایتهای تأمین مالی را از آژانسهای خارجی بهدست آورد (University of Texas System, 2016; Cornell University, 2017; Morgan State University, 2017; Indian Institute of Science Education and Research, Pune. IISER Pune, 2017).
عناوین افتخاری
مانند بازنشستگان دانشکده، رئیس دانشکده، استاد بازنشسته و نامزدهای افتخاری مشابه میتوانند به اعضای هیئت علمی بازنشسته یا در حال بازنشستگی اعطا شوند. تخصیص یکی از این عناوین بهطور خودکار پس از بازنشستگی نیست و با دارا بودن شرایط زیر صورت میگیرد:
- فرد بازنشسته 65 ساله یا بالاتر باشد و دارای حداقل پنج سال سابقه خدمات مستمر با دانشگاه باشد.
- فرد بازنشسته سن 62 سال یا بالاتر داشته و دارای حداقل 10 سال سابقه خدمات مستمر با دانشگاه باشد.
- فرد بازنشسته دارای حداقل 20 سال سابقه خدمات مستمر با دانشگاه باشد (Ibid; Ibid; Oxford College of Emory University, 2014).
