فرایند آموزش   ورودی عام   خروجی عام   تحصیلات تکمیلی در نظام نظری: رویکرد 1)   شکل 1. تحصیلات تکمیلی دانش محور(برگرفته از: مهرعلی‌زاده و همکاران،1395)

رویکرد 2)                       شکل 2. تحصیلات تکمیلی پژوهش محور (برگرفته از: مهرعلی‌زاده و همکاران، 1395)

فرایند فناوری                                                     در نظام فناوری دانشگاه علمی‌-‌کاربردی                 شکل 3. تحصیلات تکمیلی فناورمحور (برگرفته از: مهرعلی‌زاده و همکاران، 1395)

 

روی آورنـد. (موک ،2005؛ به‌نقل‌از عالی‌پور و عنایتی، 1396).  سرانجام دانشگاه‌های نسـل چهـارم؛ دانشـگاه‌هـایی بـا مأموریـت آموزشـی، پژوهشی، کارآفرینی و برپایه فناوری نرم ظهور یافتند. پیش‌بینی می‌شود که در آینده نزدیک فناوری نرم به‌منزله پارادایمی جدید در حوزه فناوری، نگرش همگان را نسبت به صنعت، تولید، پژوهش، آموزش، بازاریـابی، کسـب‌و‌کـار و حتی امنیت و دفاع تغییر دهد (زوئینگ جین، 2005؛ به‌نقل‌از عالی‌پور و عنایتی، 1396). بخش بسیاربزرگی از فناوری‌های نرم، متکـی بـه دانـش‌هـای گسترش‌یافته در حوزه علوم انسانی و اجتماعی است. در دهه‌های اخیرکشورهای پیشـرفته از توجـه صـرف بـه گسـترش مرزهـای دانش، به تولید انواع فناوری‌های انسانی، فرهنگی و آموزشی روی آورده‌اند، که در حوزه مدیریت می‌تـوان به انواع مدل‌ها مانند: کارت امتیاز متوازن، مدل مدیریت پروژه برنسکات، مـدل مـدیریت کیفیـت بنیـاد اروپا، مدل تغییر بورک و موارد متعدد دیگری اشاره کرد کـه برگرفتـه از دانـش و پـژوهش‌هـای مـدیریت است که به‌صورت تجاری‌شده در سازمان‌های گوناگون و ازجمله دانشگاه‌ها از آنها بهره گرفته‌اند (محمد‌پور و همکاران،1391؛ به‌نقل‌از عالی‌پور و عنایتی، 1396). این بخش به‌ندرت در دانشگاه‌های کشور مهیا است. ورود دانشگاه جامع علمی‌-‌کاربردی به آموزش‌های تحصیلات تکمیلی در این فاز تأکید بر تربیت نیروهای فناور و مدل‌ساز براساس شرایط واقعی محیط کار است (شکل 3).

الگوی طراحی نظام تحصیلات تکمیلی علمی‌-‌کاربردی

دوره‌های تحصیلات تکمیلی علمی‌-‌کاربردی پروژه‌محور است. دوره تحصیلی در این نظام آموزشی با یک کلان‌پروژه و تعدادی ریز‌پروژه آغاز می‌شود. این پروژه‌ها افزون بر ماهیت مطالعاتی و کتابخانه‌ای، از جنس عملیاتی و اجرایی است که حاصل آن سبب رسوب فناوری درآن‌ واحد بهره‌بردار می‌شود و رسوب فناوری دست‌یابی به توانمندی‌های زیررا ممکن می‌کند:

·      1. ارزیابی فناوری

      تعیین استانداردها و ابزارهای لازم برای مقایسه، انتخاب و ارزش‌گذاری فناوری

·      2. انتقال فناوری

- بررسی فناوری به‌لحاظ حقوقی و مالی (تضامین، قراردادها، نقش بیمه و... )

·      3. بومی‌سازی فناوری بر اساس نیازهای موجود

- شناخت حوزه موردنیاز

- امکان‌سنجی و ظرفیت‌یابی

- مستندسازی، پیاده‌سازی (به روش مهندسی معکوس)

·      4. بهینه‌سازی و ارتقاء فناوری

- بهبود فناوری و افزایش کارایی و اثربخشی آن

ارتقاء فناوری‌های سنتی و تبدیل آن به فناوری‌های مدرن و پیشرفته

- توسعه فناوری

·      5. تولید فناوری‌های جدید

- نوآوری و خلق فناوری

·      6. مدیریت و بازاریابی فناوری

- تجاری‌سازی تحقیقات در حوزه فناوری و اقتصادی کردن آن

- تدوین نقشه‌راه برای تولید کالا و خدمات در حوزه فناوری

- بهره‌برداری و چگونگی به‌کارگیری از فناوری

- توسعه فناوری

تعریف پروژه‌ها

کلان‌پروژه: پروژه جامعی است که بر پایه تقاضا و نیاز دستگاه متقاضی (حل مسائل کنونی، یا دست‌یابی به برنامه‌های‌توسعه در آینده) تعریف‌شده است. دراین تعریف، زمان آغاز، نیروی انسانی مشمول پروژه، برآورد هزینه و زمان‌بندی (گانت چارت) اجرا، مدیر یا مجری پروژه مشخص می‌شود و پس از نیازسنجی، امکان‌سنجی و مطالعات اولیه، کل فرایند اجرایی، مالی و مدیریتی پروژه ازسوی متقاضی تضمین‌ می‌شود. دانشگاه جامع علمی‌-‌کاربردی برای پاسخ به این نیاز، دوره کارشناسی حرفه‌ای ارشد یا مهندسی فناوری ارشد را طراحی، تصویب
و اجرا می‌کند. اهداف کلان‌پروژه با انجام دادن
پروژه گروهی، ریز‌پروژه‌های تخصصی و سمینار محقق می‌شود.

پروژه گروهی: سازوکار هدایت و انتخاب ریز‌پروژه‌های تخصصی، وظایف استاد راهنمای پروژه‌گروهی(مجری)، اساتید راهنمای ریز‌پروژه‌ها و دانشجویان، همچنین شیوه برقراری ارتباط و انتقال اطلاعات میان ریز‌پروژه‌های تخصصی را در طول فرایند دست‌یابی به اهداف کلان پروژه تعیین می‌کند.

پروژه تخصصی (ریزپروژه): با شکست کلان‌پروژه، ریز‌پروژه‌های تخصصی به‌طور مستقل تعریف می‌شوند. از جمع‌بندی دستاوردهای ریز‌پروژه‌های تخصصی اهداف کلان پروژه محقق می‌شود.

     دروس دانش‌پایه ناظر بر دانش نظری حوزه فناوری و کلان‌پروژه (ازجمله: دروس پروژه تخصصی، پروژه‌گروهی و درس‌گروهی) مربوط به توانمندی‌های تخصصی و عمومی است و به‌دلیل فلسفه و اهمیت نظام مهارتی، تا سقف 20 واحد درسی برای آن در نظر گرفته شده است (مهرعلی‌زاده و همکاران، 1395).

     در دانشگاه جامع علمی-کاربردی ایران، تحصیلات تکمیلی، فناور‌بنیان است و هدف اصلی آن تربیت نیروهای فناور و مدل‌ساز براساس شرایط واقعی محیط کار است و در دو بخش فناوری و حرفه‌ای تعریف ‌شده است:

- دوره‌های مهندسی ‌فناوری ارشد؛

- دوره‌های کارشناسی ‌حرفه‌ای ارشد؛

- دوره مهندسی فناوری ‌خبره (دکتری فناوری)؛

- دوره کارشناسی حرفه‌ای ‌خبره (دکتری حرفه‌ای).

     نظام ‌مهندسی فناوری ارشد و دکتری فناوری به‌طور عمده، در بخش‌های صنعت و کشاورزی و دوره‌های مهندسی حرفه‌ای ارشد و کارشناسی حرفه‌ای ‌خبره (دکتری‌حرفه‌ای) در بخش‌های مدیریت و خدمات اجتماعی و فرهنگ و هنر ارائه می‌شود (مهرعلی‌زاده و همکاران، 1395).

الف) دوره‌های مهندسی فناوری ارشد و کارشناسی ارشد حرفه‌ای

تعریف دوره مهندسی فناوری ارشد: براساس ماده (2)، دوره مهندسی فناوری ارشد، مجموعه‌ای از قابلیت‌ها و توانمندی‌هایی است که لازمه دست ‌یافتن به آنها، داشتن تجربه در حوزه‌های نظری، عملی و کلینیکی در سطوح پیچیده، تخصصی و کاربردی است و دانشجو را برای ایفاء نقشی کارآمد درحوزه‌های انتقال، پیاده‌سازی، مستند‌سازی، بهینه‌سازی‌فناوری و همچنین امکان‌سنجی، نصب، راه‌اندازی، مدیریت و بهره‌وری درحوزه اجرا آماده می‌کند (نظام آموزش مهندسی فناوری ارشد، 1390).

اهداف دوره مهندسی فناوری ارشد: براساس ماده (3)، نظام مهندسی فناوری‌ارشد، به‌دنبال دست‌یابی به اهداف ذیل است:

- شناسایی و پرورش قابلیت‌‌های ویژه افراد در حوزه‌های حرفه‌ای و مهارتی؛

- پاسخ‌گویی به نیازهای فناوری حوزه‌های شغلی پیچیده در سطوح عالی؛

- توانمند‌سازی نیروی انسانی و ارتقاء فناوری حوزه‌های شغلی؛

- نهادینه کردن اجرای آموزش عالی در حوزه‌های مهارتی با محوریت محیط کار؛

- برقراری ارتباط ساختاریافته میان اجزاء و مؤلفه‌های آموزش، فناوری و کسب‌و‌کار؛

- غنی‌سازی حوزه‌های شغلی با تربیت نیروی انسانی فناور؛

- اعتبار‌بخشی به تجربیات فنی، بالینی و تخصصی در حوزه‌های شغلی؛

- هماهنگ و سازگار کردن ارتقاء شغلی و تحصیلی
(همان).

     براساس ماده (4)، نظام مهندسی فناوری‌ارشد قابلیت‌ها و توانمندی‌های فارغ‌التحصیلان به قابلیت‌ها و توانمندی‌های مشترک (براساس مختصات دانشگاه‌های نسل سه و چهار) مربوط به تمامی حوزه‌های فناوری؛ و تخصصی در ارتباط با یک حوزه فناوری ویژه تقسیم شده است.

1- قابلیت‌ها و توانمندی‌های مشترک

- انتقال اطلاعات و تدریس؛

- انجام فعالیت‌های پژوهشی و تحقیقاتی؛

- برنامه‌ریزی کلان و نظارت و کنترل اجرای برنامه‌ها؛

- تهیه و تدوین استانداردها، دستورالعمل‌ها و راه‌کارها؛

- کارآفرینی، خلق و راه‌اندازی عرصه‌های جدید کسب‌و‌کار؛

- حل مسئله و ارائه روش؛

- هدایت کار گروهی.

2- قابلیت‌ها و توانمندی‌های تخصصی

- تعیین استانداردها و ابزارهای لازم برای مقایسه، انتخاب و ارزش‌گذاری فناوری موردنظر؛

- انتقال فناوری با توجه به شرایط و ضوابط موجود؛

- بومی‌سازی و تطبیق فناوری‌ها با شرایط محیطی، اقتصادی و فرهنگی کشور؛

- مستندسازی و پیاده‌سازی فناوری از روش‌های گوناگون؛

- بهینه‌سازی فناوری با افزایش کارایی و اثربخشی آن و ارتقاء فناوری‌های سنتی با تبدیل آن به فناوری‌های نوین؛

- تجاری‌سازی تحقیقات در حوزه فناوری و اقتصادی‌کردن آن؛

- سیاست‌گذاری، برنامه‌ریزی و ارائه راهبرد در حوزه مدیریت فناوری؛

- به‌کارگیری و بهره‌برداری از فناوری درفضای کسب‌وکار (همان).

·      برنامه درسی دوره مهندسی فناوری ‌ارشد

براساس ماده (5)، برنامه درسی دوره مهندسی فناوری ‌ارشد بر‌پایه نظام واحدی است. مجموع واحدهای هر دوره بین 30 تا 32 واحد و طول دوره حداکثر 5/2 سال و مشتمل بر 5 نیمسال تحصیلی است. با توجه به قابلیت‌ها و توانمندی‌های مشترک و تخصصی، دروس به مجموعه دروس نظری پیشرفته و مجموعه دروس عملی تقسیم می‌شوند. مجموعه دروس نظری پیشرفته مشتمل بر دروسی است که سبب توانمندی‌های مشترک و تخصصی می‌شود و مجموعه دروس عملی را نیز سمینار، پروژه‌گروهی و پروژه‌تخصصی تشکیل می‌دهد. سهم هر یک از این مجموعه‌ها براساس واحد، مطابق جدول (2) مشخص شده است (همان).

جدول 2. ریزساختار برنامه درسی مهندسی فناوری ارشد (آیین‌نامه دوره‌های مهندسی فناوری‌ارشد و کارشناسی حرفه‌ای‌ارشد،1391)

·       

·      شاخص‌‌ها و شرایط مدرسان دوره مهندسی فناوری ارشد

- مدرس مجموعه دروس نظری پیشرفته باید مدرک دکترای مرتبط با دوره مورد نظر (مورد تأیید هیئت ممیزه دانشگاه) را داشته باشد. شرایط ویژه مدرس برای هر درس در برنامه درسی تعیین می‌شود.

- استاد راهنمای پروژه تخصصی افزون بر دارا بودن حداقل مدرک کارشناسی ارشد و 5 سال تجربه و سابقه کار تخصصی مرتبط (مورد تأیید هیئت ممیزه دانشگاه)، باید حداقل یکی از شرایط خبرگی ذیل در حوزه فناوری مورد نظر را داشته باشد:

- سابقه انجام (مجری) یک پروژه صنعتی؛

- سابقه انجام (مجری) دو پروژه نیمه صنعتی؛

- سابقه ایجاد و راه‌اندازی کسب و کار متوسط و بزرگ.

·      شرایط پذیرش دانشجو و انتخاب ورودی دوره مهندسی فناوری ‌ارشد

- داشتن مدرک کارشناسی مرتبط؛

- داشتن حداقل 3 سال تجربه و سابقه کار فنی (صنعتی) و تخصصی مرتبط؛

- پذیرش متناسب با میزان نیاز و لحاظ اولویت، حسب چارچوب سیاست‌های دانشگاه با توافق دستگاه بهره‌بردار؛

- انجام مصاحبه حضوری.

·      شرایط محیط آموزشی دوره مهندسی فناوری ارشد

بخش نظری (مجموعه دروس نظری پیشرفته) براساس استانداردها و اصول حاکم بر این آموزش‌ها در مرکز آموزش علمی - کاربردی وابسته به دستگاه متقاضی (منظور ارگان، سازمان یا واحدی صنعتی است که نیازمند تربیت نیروی انسانی برای انتقال، ارتقاء و بهینه‌سازی،
پیاده‌سازی، مستندسازی، تجاری‌سازی یا مدیریت فناوری در حوزه شغلی یا محیط کار خود است) یا مرکز مجری مورد توافق دانشگاه و دستگاه متقاضی، انجام می‌شود و بخش عملی دوره که منجر به تولید محصول (منظور
دستاورد علمی - عملی فرایند آموزشی است که در پاسخ‌گویی به نیاز دستگاه متقاضی تولید می‌شود) می‌شود، در محیط کار انجام می‌شود (نظام مهندسی فناوری ارشد،1390).

     تفاوت اساسی نظام کارشناسی حرفه‌ای‌ارشد و نظام مهندسی فناوری‌ارشد در تعریف، اهداف، قابلیت‌های مشترک و قابلیت‌های تخصصی فارغ‌التحصیلان است که در مواد 2، 3 و 4 نظام کارشناسی حرفه‌ای ارشد، مصوب شورای برنامه‌ریزی آموزشی و درسی علمی- کاربردی (1391) به‌شرح زیرآمده است:

·      تعریف دوره

دوره کارشناسی حرفه‌ای ارشد مجموعه‌ای از آموزش‌های دانش پایه و مهارتی است که منجر به ایجاد قابلیت‌ها و توانمندی‌هایی می‌شود که لازمه دست‌یافتن به آنها، برخورداری از تجربیات و آموزه‌های نظری، عملی و مهارتی در سطوح پیشرفته، تخصصی و کاربردی است و دانشجو را برای ایفای نقش کارآمد در زمینه‌های طراحی و توسعه فرایندها، مدل‌ها، الگوها، نظام‌های پشتیبان و پیاده‌سازی، بهینه‌سازی و ارزیابی آنها در حوزه‌های فرهنگی و هنری، مدیریت و خدمات اجتماعی آماده می‌کند (ماده 2، نظام کارشناسی حرفه‌ای ارشد، 1391).

·      اهداف دوره

- شناسایی و پرورش قابلیت‌های ویژه افراد در حوزه‌های حرفه‌ای و مهارتی؛

- توانمندسازی نیروی انسانی و ارتقای فرایندها و نظام‌های پشتیبان؛

- نهادینه کردن تفکر سیستمی در حوزه‌های شغلی؛

- ایجاد زمینه‌ بهره‌برداری از ظرفیت‌های ملی و بین‌المللی

- نهادینه کردن اجرای آموزش‌ عالی در حوزه‌های مهارتی با محوریت محیط کار؛

- برقراری ارتباط ساختاریافته میان اجزا و مؤلفه‌های آموزش، حرفه و کسب‌و‌کار؛

- اعتباربخشی به تجربیات حرفه‌ای، مهارتی و تخصصی در حوزه‌های شغلی؛

- هماهنگ و سازگار کردن ارتقاء شغلی و ارتقاء تحصیلی؛

- ایجاد زمینه‌‌های لازم برای بالندگی شغلی در حوزه‌های شغلی (ماده 3. نظام کارشناسی حرفه‌ای ارشد، 1391).

·      نقش و توانایی‌‌های فارغ التحصیلان

1. قابلیت‌ها و توانمندی‌های مشترک

- برنامه‌ریزی کلان و نظارت و کنترل اجرای برنامه‌ها؛

- تهیه و تدوین استانداردها، دستورالعمل‌ها و راه‌کارها؛

- کارآفرینی، خلق و راه‌اندازی عرصه‌‌های جدید کسب‌و‌کار؛

- حل مسئله و ارائه روش؛

- هدایت کار گروهی؛

- انتقال اطلاعات و تدریس؛

- انجام فعالیت‌های پژوهشی و تحقیقاتی

2. قابلیت‌ها و توانمندی‌های تخصصی

- طراحی و پیاده‌سازی نظام‌های پشتیبان؛

- توسعه و بومی‌سازی نظام‌ها، مدل‌ها، الگوها و روش‌ها و فرایندها؛

- بهینه‌سازی ساختارها، الگوها و بهبود روش‌ها و فرایندهای اجرایی؛

- تجاری‌سازی محصولات و خدمات؛

- مستندسازی تجارب، روش‌ها و فرایندها؛

- استاندارد‌سازی روش‌ها و فرایندها در حوزه‌های شغلی مرتبط؛

- ارتقاء اثربخشی و کارایی نظام‌ها؛

- ارائه راهبردها، راه‌کارها و برنامه‌ریزی در حوزه‌های گوناگون مدیریتی و اجرایی (ماده 4. نظام کارشناسی حرفه‌ای ارشد، 1391).

ب) دوره‌‌های مهندسی فناوری خبره (دکتری فناوری) و کارشناسی حرفه‌ای خبره (دکتری حرفه‌ای)

·      تعریف دوره

دوره مهندسی فناوری خبره (دکتری فناوری) قابلیت‌ها و توانمندی‌هایی را ارائه می‌کند که با به‌کارگیری نظریه‌های بنیادی و استخراج مصادیق توسعه‌ای از مفاهیم کاربردی و با تأکید بر نوآوری در مرزهای فناوری با رویکرد دست‌یابی به توسعه پایدار، دانشجو را برای ایفای نقشی کارآمد در زمینه‌های مدیریت و راهبری فناوری، تولید فناوری، بومی‌سازی فناوری‌های روز دنیا، بهینه‌سازی و استقرار سامانه‌های تولید و خدمات آماده می‌کند (ماده 2. مهندسی فناوری خبره یا دکتری فناوری، 1391).

·      اهداف دوره

- تربیت نیروی انسانی راهبر و پیشرو در حوزه فناوری برای افزایش توان رقابت در عرصهِ ملی و بین‌المللی؛

- پاسخ‌گویی به نیازهای رو به رشد فناوری محیط‌کار با تأکید بر خلاقیت، نوآوری و خودباوری؛

- تعامل و هم‌افزایی میان ساحت‌های انسانی و قابلیت‌های فناوری با رویکرد دست‌یابی به توسعه پایدار؛

- ایجاد بستر مناسب برای بومی‌سازی، مدیریت و راهبری فناوری‌های برتر؛

- نهادینه کردن رویکرد تلفیقی و مسئله‌محور در پاسخ‌گویی به نیازهای فناوری؛

- ارتقاء فناوری سامانه‌های تولید و خدمات؛

- بسط زمینه‌های مدیریت دانش در حوزه فناوری؛

- ایجاد بستر مناسب مدیریت کارآمد ایده تا بازار؛

- ایجاد بستر مناسب برای تولید ثروت، ایجاد اشتغال و رفع نیازهای جامعه (ماده 3. مهندسی فناوری خبره یا دکتری فناوری، 1391).

·      نقش و توانایی‌‌های فارغ‌التحصیلان

- برنامه‌ریزی راهبردی در حوزه فناوری؛

- راهبری پروژه‌‌های کلان فناوری؛

- خلق و تولید فناوری؛

- بومی‌سازی فناوری‌های روز دنیا؛

- طراحی، استقرار و بهینه‌سازی سامانه‌ها و فرایندهای ساخت و تولید؛

- مدیریت دانش با تأکید بر مستندسازی و تدوین در حوزه فناوری؛

- تجاری‌سازی دستاوردهای فناوری و اقتصادی‌کردن آنها؛

- استخراج مضامین کاربردی از نظریه‌های بنیادی؛

- استخراج مصادیق توسعه‌ای از مفاهیم کاربردی؛

- مدیریت و انجام پژوهش‌های کاربردی و توسعه‌ای؛

- ارائه نظریه‌های کاربردی و توسعه‌ای؛

- آینده‌پژوهی در حوزه فناوری؛

- طراحی مدل مفهومی برای انجام ماموریت‌های تعریف‌شده در حوزه فناوری؛

- امکان‌سنجی تولید و بومی‌سازی محصول؛

- شناسایی، ارزیابی و ارزش‌گذاری فناوری؛

- تربیت و راهنمایی فناوران در حوزه‌های مهارتی (ماده 4. مهندسی فناوری خبره یا دکتری فناوری، 1391).

·      برنامه درسی دوره

دوره مهندسی فناوری خبره (دکتری فناوری) مبتنی‌بر نظام واحدی است. مجموع واحدهای این دوره 36 واحد و طول دوره حداقل 5/3 و حداکثر 5 سال است. با توجه به اهداف نظام و قابلیت‌ها و توانمندی‌های مورد انتظار، این دوره به مجموعه دروس تخصصی و پروژه فناوری تقسیم می‌شوند که سهم هر یک از این مجموعه‌ها براساس واحد مطابق جدول (3) است.

جدول3. ساختار برنامه‌درسی دکتری فناوری

(مهندسی فناوری خبره یا دکتری فناوری، 1391)

1.دروس تخصصی: مشتمل بر دروسی است که برای تقویت بنیان دانشی ناظر بر حوزه فناوری و پروژه تعریف و ارائه می‌شود.

2. پروژه فناوری: مشتمل بر یک کلان‌پروژه و پروژه‌های تخصصی است که به‌صورت ذیل تعریف می‌شود:

- کلان‌پروژه: پروژه جامعی است که بنا به تقاضا و نیاز دستگاه متقاضی تعریف شده و دانشگاه برای پاسخ به این نیاز، دوره دکترای فناوری مرتبط با این کلان پروژه را طراحی، تصویب و برای اجرا ابلاغ می‌کند. اهداف کلان‌پروژه با انجام دادن پروژه‌های تخصصی محقق می‌شود.

- پروژه تخصصی: با شکستن کلان پروژه، تعدادی پروژه‌های تخصصی به‌طور مستقل تعریف می‌شود (ماده 6. مهندسی فناوری خبره یا دکتری فناوری، 1391).

     شرایط پذیرش دانشجو و انتخاب ورودی، شاخص‌ها و شرایط مدرسان در دوره‌های مهندسی فناوری خبره (دکتری فناوری) تقریباً مانند دوره‌های مهندسی فناوری ارشد است (ماده 8. مدرسان. مهندسی فناوری خبره یا دکتری فناوری،1391)و اجرای آن به‌صورت کنسرسیومی است.

     اجرای دوره با همکاری سه‌جانبه دانشگاه جامع علمی-کاربردی، یکی از دانشگاه‌های دولتی یا مؤسسات پژوهشی مورد تأیید وزارت علوم، تحقیقات و فناوری و دستگاه متقاضی صورت می‌پذیرد. دروس تخصصی براساس استانداردها و اصول حاکم بر این آموزش‌ها در مرکز آموزش علمی‌-‌کاربردی وابسته به دستگاه متقاضی یا مرکز مجری مورد توافق دانشگاه و دستگاه متقاضی اجرا و پروژه فناوری در محیط کار دستگاه متقاضی انجام می‌شود (ماده 9. مهندسی فناوری خبره یا دکتری فناوری، 1391).

·      ارزیابی دوره و دانشجو

- گزارش پایان پروژه (رساله): به معنی مستندسازی فرایند انجام پروژه تخصصی است که شامل اثبات صحت عملکرد محصول و فرایندهاست و ازسوی هیئت داوری ارزیابی می‌شود.

- محصول: به معنی طراحی و ساخت نمونه اولیه در مقیاس آزمایشگاهی، صنعتی یا پایلوت است که صحت عملکرد آن ازطریق تست در شرایط واقعی باید به اثبات برسد.

- دانش فنی: به معنی مستندسازی ارتباط منطقی میان داده‌ها، اطلاعات و اجزای فناوری مورد نظر است که از‌سوی هیئت داوری ارزیابی می‌شود.

- اختراع: به معنی اختراع ثبت‌شده در مراجع ملی و بین‌المللی است که از‌سوی هیئت داوری ارزیابی می‌شود.

- مقالات علمی- پژوهشی: به معنی مقالات علمی - پژوهشی چاپ‌شده در رابطه با موضوع پروژه در مجلات معتبر علمی - پژوهشی داخلی یا دارای نمایه بین‌المللی است که از‌سوی هیئت داوری ارزیابی می‌شود (ماده 12. مهندسی فناوری خبره یا دکتری فناوری،1391).

     تفاوت اساسی نظام کارشناسی حرفه‌ای خبره (دکتری حرفه‌ای) و نظام مهندسی فناوری خبره (دکتری فناوری) در تعریف اهداف، قابلیت‌های مشترک و قابلیت‌های تخصصی فارغ‌التحصیلان است که در مواد 2 ،3 و4، نظام کارشناسی حرفه‌ای خبره (دکتری حرفه‌ای)، مصوب شورای برنامه‌ریزی آموزشی و درسی علمی‌-‌کاربردی به‌شرح زیرآمده است.

·      تعریف دوره

دوره کارشناسی حرفه‌ای خبره (دکتری حرفه‌ای) قابلیت‌ها و توانمندی‌هایی را ارائه می‌کند که با به‌کارگیری نظریه‌های بنیادی و استخراج مصادیق توسعه‌ای از مفاهیم کاربردی و با رویکرد دست‌یابی به توسعه پایدار و ثروت‌آفرینی وتأکید بر مدیریت دانایی، ابداع، نوآوری، ارزش‌آفرینی و بصیرت‌آفرینی، دانشجو را برای ایفای نقشی کارآمد در زمینه‌های مدیریت و راهبری، الگوسازی، ارزیابی، بومی‌سازی و بهینه‌سازی نظام‌ها و فرایندها در حوزه اجرا آماده می‌کند (ماده 2. نظام کارشناسی حرفه‌ای خبره یا دکتری حرفه‌ای،1392).

·      اهداف دوره

- تربیت نیروی انسانی راهبر و پیشرو در حوزه‌های مدیریت و خدمات و فرهنگ و هنر برای افزایش توان رقابت در عرصه ملی و بین‌المللی؛

- پاسخ‌گویی به نیازهای رو به رشد محیط کار با تأکید بر خلاقیت، نوآوری، خودباوری وتعالی حرفه‌ای؛

- تعامل و هم‌افزایی میان ساحت‌های انسانی و قابلیت‌های حرفه‌ای با رویکرد دست‌یابی به توسعه پایدار؛

- تعامل وهم‌افزایی میان حوزه‌های نظریه‌پردازی و حوزه‌های عملیاتی و اجرایی؛

- تعالی نظام مدیریتی و سازمانی در حوزه‌های گوناگون اجرایی؛

- طراحی و پیاده‌سازی الگوهای اسلامی – ایرانی؛

- افزایش سهم سرمایه‌های انسانی، اجتماعی، فرهنگی و معنوی در تولید ثروت و توسعه پایدار؛

- طراحی، تدوین و پیاده‌سازی نظام نوآوری در مدیریت ایده تا بازار برای تولید ثروت و ایجاد اشتغال در سطح ملی، منطقه‌ای و بین‌المللی (ماده 3. نظام کارشناسی حرفه‌ای خبره یا دکتری حرفه‌ای، 1392).

·      نقش و توانایی‌‌های فارغ التحصیلان

- امکان‌سنجی ،طراحی و پیاده‌سازی نظام‌ها در حوزه اجرا؛

- برنامه‌ریزی راهبردی؛

- استقرار برنامه‌های راهبردی؛

- طراحی نظام‌های پشتیبان؛

- اصلاح، بهبود و ایجاد تغییرات اساسی در فرایندها؛

- طراحی مدل مفهومی در حوزه مأموریت؛

- طراحی، استقرار و بهینه‌سازی سامانه‌ها و فرایندهای جامع کالا و خدمات؛

- خلق و تولید آثار بدیع و محصولات؛

- تدوین دکترین (ره‌نامه)در حوزه‌های مأموریتی؛

- تحلیل چالش‌های فرارو و تبیین موقعیت‌های راهبردی؛

- مدیریت دانش با تأکید بر مستندسازی و یکپارچه‌سازی دستاوردها؛

- آینده‌پژوهی در حوزه‌های ذی‌ربط؛

- مدیریت سرمایه فکری؛

- استانداردسازی روش‌ها و فرایندها؛

- تحلیل،ارزیابی، ارزش‌گذاری و داوری آثار و محصولات؛

- جریان‌شناسی و بصیرت‌آفرینی برندسازی خدمات و محصولات مدیریت بازار کالا و خدمات؛

- ارتقاء کارایی و اثربخشی مدل‌ها و فرایندها؛

- استخراج مضامین کاربردی از نظریه‌های بنیادی؛

- استخراج مصادیق توسعه‌ای ازمفاهیم کاربردی (ماده 4. نظام کارشناسی حرفه‌ای خبره یا دکتری حرفه‌ای، 1392).

فرایند اجرا و چالش‌های پیشروی تحصیلات تکمیلی در دانشگاه جامع علمی - کاربردی

دانشگاه جامع علمی - کاربردی طی سال‌های 91 تا 93، (پس از سال 93 پذیرش دانشجو در مقطع ارشد در دانشگاه جامع متوقف شد) 79 برنامه‌درسی کارشناسی ارشد، با کلان‌پروژه مشخص و تعریف‌شده را در مراجع بالادستی مصوب کرده و برای پذیرش دانشجو اقدام کرده است. طی سه سال مذکور در مجموع در 107 رشته – محل (دوره) و تعداد 1159 نفر دانشجو جذب کرده است. این تعداد با توجه به آمارهای سال1393 مشمول تقریباً یک صدم درصد جمعیت دانشجویی این دانشگاه است.

     جدول (4) شرح پذیرش دانشجویان را به تفکیک سال، تعداد رشته – محل (دوره) وگروه‌های آموزشی نشان می‌دهد.

     با توجه به ماهیت و مبانی نظری تحصیلات تکمیلی در دانشگاه‌های نظری و دانشگاه جامع علمی‌-‌‌کاربردی، می‌توان بیان داشت که نظام موجود در دانشگاه جامع علمی‌-‌کاربردی با بهره‌گیری از تجارب دیگر کشورها طراحی‌شده است. باوجوداین میان «آنچه طراحی می‌شود» و «آنچه در اجرا پیاده می‌شود» همواره شکاف‌هایی وجود دارد. تلاش جدی سیاست‌گذاران و برنامه‌ریزان آموزش‌های مهارتی به رفع چالش‌های موجود، با بازمهندسی، بازبینی و اصلاح در تعاریف، طراحی، اجرا و ارزشیابی، زمینه ارتقاء کیفی این نظام آموزشی جدید در آموزش عالی کشور را در تعامل با سایر دوره‌های تحصیلات تکمیلی در نظام نظری فراهم می‌کند. بیشتر اختلافات، موانع وچالش‌ها عبارت‌اند از:

- طراحی و اجرای نظام‌های مصوب تحصیلات تکمیلی دانشگاه جامع علمی‌-‌کاربردی دشوار است و این موضوع و اجرای درست فعالیت‌های دشوار با توجه به روحیات و ویژگی‌های مدیران آموزشی، بسیار مشکل است.

- این قالب‌ها در حوزه‌های فناوری به‌دلیل ساختار آن حوزه‌ها، ملموس و قابل پیاده‌سازی است، ولی در حوزه‌های خدمات، فرهنگ و هنر، معمولاً غیر‌ملموس و پیاده‌سازی آن بسیار مشکل است. طراحی تحصیلات تکمیلی درحوزه‌های خدمات و فرهنگ و هنر به الگوهای جایگزین و اصلاح‌شده نیاز دارد.

- اجرای کلان‌پروژه‌های معرفی‌شده از حوزه‌های شغلی زمان‌بر است. به‌دلیل طول عمر کوتاه مدیریتی در صنایع و حوزه‌های شغلی، جابه‌جایی مدیران پروژه و بودجه تعریف‌شده، را با مشکلات زیادی مواجه می‌کند.

- واحدهای صنفی و خدماتی، دارای برنامه کاری مدون نبوده و همیشه سیاست‌های اجرایی آنها در حال تغییر است. این تغییرات شامل حال این پروژه‌ها و تبع آن دوره آموزشی کارشناسی ارشد است.

- برخی از کلان‌پروژه‌های معرفی‌شده از حوزه‌های شغلی، از آغاز راه ایده‌آلی است، بنابراین دانشگاه و متقاضی در تعریف، بررسی و تصویب کلان‌پروژه‌ها باید تلاش بیشتری کنند.

- طراحی و اجرای این نظام در ایران تقریباً جدید است و مانند دیگر کارهای جدید، با مشکلاتی مواجه است و برای کامل شدن به تکرار، تمرین و اصلاح مجدد نیاز دارد. اجرای مطلوب نیازمند شکیبایی و سعه‌صدر سیاست‌گذاران، برنامه‌ریزان و مجریان است. تحصیلات تکمیلی در نظام نظری نیز پس از سال‌ها اجرا و کسب تجربه و اصلاح امور به مرور زمان محقق شده است.

- متقاضی دوره، مجری، مدرس، استاد راهنما، و ... و حتی مدیریت‌ها و واحدهای درون دانشگاه نسبت به ماهیت دوره‌های تحصیلات تکمیلی از شناخت کافی و لازم برخوردار نیستند. اجرای موفق این فرایند نیازمند زبان مشترک، همراهی و مشارکت تمامی عوامل درونی و بیرونی دانشگاه است.

- نوسانات اقتصادی و مالی و رکود تولید و تعدیل صنایع و واحدهای تولیدی کشور و مشکلات فراوان مالی و اعتباری صنایع، متقاضی و مجری دوره‌های ارشد از مشکلات اساسی نظام آموزش تحصیلات تکمیلی در دانشگاه جامع علمی‌-‌کاربردی است (مهرعلی‌زاده و همکاران، 1395).