گاسپار واینبرگر، وزیر دفاع وقت امریکا، در خاطراتش می‌نویسد: در 21 سپتامبر، هلیکوپترهای ما موفق به کشف یک ‌نفربر جنگی تغییر یافته ایرانی به نام ایران اجر شدند که مشغول مین‌گذاری در مسیر نفتکش‌های تحت محافظت ما بود. با یک حمله‌ بسیار سریع، مؤثر و ماهرانه، هلیکوپترهای ما، مین‌گذار ایرانی را در آن منطقه از کار انداختند و سپس افراد ما به داخل ایران اجر ریخته و آن را تحت کنترل قرار داده و افراد آن را اسیر کردند. درست قبل از اینکه ایرانیان فرصت یابند تا شواهد و مدارکی را که دروغ‌های آنان را درباره مین‌گذاری اثبات می‌کرد، از بین ببرند (واینبرگر، 1370: 39). برخلاف این ادعای واینبرگر، مقامات نظامی ایران می‌گویند که این کشتی در تملک کشتیرانی جمهوری اسلامی ایران و در اختیار نیروی دریای جمهوری اسلامی ایران بوده و مأموریت آن حمل کالا و تدارک نیازهای نظامی واحدهای مستقر در بوشهر بوده است (پارسادوست، همان: 567-566).

     روزنامه نیویورک تایمز به نقل از بیمه ‌لویدز لندن در مورد سوابق کشتی ایران اجر می‌نویسد: این کشتی در 1982م./1361ش به‌عنوان یک کشتی باری به ثبت رسیده و به شرکت کشتیرانی جمهوری اسلامی ایران تعلق داشت. این روزنامه تصریح کرده است که این کشتی به‌هیچ‌وجه در فهرست کشتی‌های نظامی که در جینز دیفنس وجود دارد، به‌چشم نمی‌خورد. دریادار ملک‌زادگان، فرمانده نیروی دریایی ارتش ایران، اظهار داشته که این کشتی در حال تردد عادی در خلیج فارس بوده که هدف هلیکوپترهای امریکایی قرار می‌گیرد. بنابه نوشته روزنامه جمهوری اسلامی این کشتی در اجاره نیروی دریایی ایران بوده است.

     آیت‌الله خامنه‌ای، رئیس‌جمهور وقت، در واکنش به ادعای امریکا مبنی‌‌بر وجود مین در کشتی ایرانی می‌گوید این ادعا دروغ بوده و مین‌ها را خود نیروی‌های امریکا می‌توانستند به داخل کشتی مزبور برده باشند. بنابراین امریکا هیچ راهی برای اثبات ادعای خود ندارد. در مورد برخورد امریکاییان با پرسنل کشتی ایران اجر فرمانده‌ کشتی ناخدا سوم فرشچیان در آن زمان گفت: هلیکوپترهای امریکایی در ساعت 23:35 دوشنبه 30 شهریور ناگهان از هر سو روی ما آتش گشودند و این تیراندازی به مدت سه ساعت به طول انجامید. در این مدت کشتی ایران اجر دو بار آتش گرفت... نیروهای امریکایی پس از دستگیری ما به‌استثنای من، که جراحات وارده بسیار عمیق داشتم، دیگران را دستبند زدند و پس از اینکه مطمئن شدند که ما چیزی همراه خود نداریم ما را برای بازجویی به کشتی لاسال انتقال دادند.

     یکی از خبرنگاران امریکایی در حال بازدید از کشتی ایران اجر در زمان اشغال امریکا، از دریاسالار هارولد برنسن، فرماندة نیروهای امریکایی در خاورمیانه، سؤال می‌کند که: آیا قبل از حمله با موشک و مسلسل به کشتی شلیک اخطار داده شده است؟ که دریاسالار امریکایی جواب می‌دهد: هیچ شلیک اخطاری در این درگیری داده نشده است. این افراد یک اقدام خصمانه انجام می‌دادند که عبارت بود از گذاشتن مین در آب‌های بین‌المللی. شلیک اخطار در چنین مواقعی بی‌معنی است. شما می‌خواستید ما آنها را از این کار بازداریم و ما هم این کار را کردیم (پارسادوست، همان: 567).

     امریکا با حمله به این کشتی و عدم توجه به درخواست ایران در مورد تحویل آن، در واقع خود را با ایران طرف جنگ نشان داد درحالی‌که به موجب بند پنج قطعنامة 598 از کلیه کشورهای دیگر خواسته شده بود نهایت خویشتن‌داری را به‌عمل آورند و از اقداماتی که ممکن است منجر به تشدید و گسترش منازعه شود خودداری کنند.

     در فضای ناشی از تشدید فشار امریکا به ایران، رادیو لندن طی گزارشی از تحولات منطقه می‌گوید: «استراتژی عراق همواره آن بوده که جنگ خلیج فارس را بین‌المللی کند و به‌ویژه پای امریکا را به جنگ بکشاند که تا حدی هم موفق شده است. عراق به‌خوبی درک می‌کند که ایران در خلیج فارس آسیب‌پذیر است.» (خبرگزاری جمهوری اسلامی «گزارش‌های ویژه» نشریه شماره 189، 3/7/1366، به نقل از رادیو لندن 2/7/1366) با حمله به کشتی ایران اجر و تلاش برای تصویب قطعنامه در مورد تحریم تسلیحاتی ایران، روزنامه الثوره، ارگان حزب بعث عراق، ضمن اشاره به ضرورت تداوم حملات علیه ایران نوشت: یا صلح تمام‌عیار وجود خواهد داشت و یا یک جنگ همه‌جانبه (درودیان، 1379: 133).

     براساس ماده 22 کنوانسیون 1958 دریای آزاد و مواد 105 تا 110 کنوانسیون 1982، کشتی جنگی در موارد زیر می‌تواند چنانچه دلایلی قانع‌کننده برای مشکوک بودن‌ داشته باشد به بازرسی کشتی تجاری اقدام نماید: الف) دزدی دریایی؛ ب) حمل برده؛ ج) کشتی دارای پرچم دولت دیگری بوده و یا از نشان دادن پرچم خود امتناع کند، اما در واقع همان تابعیت کشتی جنگی را داشته باشد؛ د) کشتی بدون ملیت؛ ه) حمل‌و‌نقل غیر‌قانونی مواد مخدر؛ و) پخش برنامه‌های رادیویی غیر‌مجاز از دریای آزاد ( چرچیل و لو، 1384: 570-262-261) ماده 20 کنوانسیون 1958 و ماده 106کنوانسیون 1982 به‌منظور جلوگیری از سوء استفاده از این حق، تصریح دارند که حقوق مذکور بایستی با رعایت کلیه ملاحظات ممکن انجام گیرد و اگر سوءظن نادرست از آب درآمد و آشکار شد که کشتی مورد سوءظن مبرا از عملی است که مستلزم بروز سوءظن است، جبران خسارت ضروری است (چرچیل‌ و لو، 1384: 263).

     پس از گذشت سه روز از وقوع حادثه، نیروی دریایی امریکا اسرای ایرانی شامل 26 ملوان را بر‌اساس توافقی در 4 مهر 1366/26 سپتامبر 1987م. ازطریق دولت عمان به نمایندگان ایران تحویل داد. این افراد همراه جنازه کشته‌شدگان با یک پرواز اختصاصی از فرودگاه سیب عمان به کشور بازگشتند (پارسادوست، همان: 512) آیت‌الله هاشمی رفسنجانی، رئیس وقت مجلس شورای اسلامی، در جلسه علنی مجلس در صبح روز سه شنبه 31 شهریور 1366/22سپتامبر 1987 در هفتمین سالروز آغاز جنگ ایران و عراق می‌گوید: «دنیا و ملت ما مطمئن باشند که رزمندگان ما جواب مناسب را به شرورهای امریکایی خواهند داد و امریکایی‌ها را از این جنایت که کردند، پشیمان خواهند کرد (پارسادوست، همان: 574).

 کتاب‌شناسی

آندره، گاتری و رونزیتی، ناتالینو. 1374، جنگ ایران و عراق (1980-1988) و حقوق جنگ دریایی. ترجمه حمیدرضا ملک‌محمد نوری، سعید تائب و احمد سالاری، تهران: مؤسسه چاپ وانتشارات وزارت امور خارجه.

پارسا‌دوست، منوچهر. 1370، نقش سازمان ملل در جنگ ایران و عراق. تهران: شرکت سهامی انتشار.

چرچیل، رابین و لو، آلن. 1384، حقوق بین‌الملل دریاها. چ 3، ترجمه بهمن آقایی. تهران: کتابخانه گنج دانش.

خبرگزاری جمهوری اسلامی «گزارش‌های ویژه» نشریه شماره 189، 3/7/1366، به نقل از رادیو لندن 2/7/1366.

درودیان، محمد. 1379، شلمچه تا فاو. ج 4. تهران: مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ سپاه پاسداران.

غضنفری، کامران. 1381، خلاصه‌ای از: امریکا و براندازی جمهوری اسلامی ایران. تهران: مقداد.

واینبرگر، گاسپار. 1370، «خلیج فارس»، فصلی از کتاب خاطرات گاسپار واینبرگر. مترجم: مهران مفیدی طباطبایی، چاپ اول، تهران: حریر.

معاونت تحقیق و پژوهش دانشکده فرماندهی و ستاد. 1377، گاه‌شمار جنگ ایران و عراق. تهران: چاپ دافوس.