به نوشتة اعتمادالسلطنه، امین‌السلطان در زمان انتصاب دوباره به وزارت گمرک دو خدمت بزرگ کرد: یکی بر وجوه مالیات گمرک افزود و «دیگر تأمین امتعة وارده از خارج به داخل ایران و مال‌التجارة داخلة ایران به ممالک خارجه در ظرف یک‌سال که چند و چقدر است از روی دقت و صحت نمود» (همان: 2039).

     از اقدامات مهم امین‌السلطان طرح جدید ادارة بنادر ایران بود. او در 1299ق. بنادر فارس را از حوزة اختیارات حکمران فارس جدا کرد و با تصویب شاه، حسین‌قلی‌خان مافی و برادرش را مأمور خدمت در بنادر کرد. در همین سال حسین‌قلی‌خان در بهبود وضع بنادر کوشش کرد؛ اسکلة بزرگ بندر عباس و ساختمان‌های دولتی بوشهر را بنیاد نهاد و به‌کار گمرک بندر لنگه تنظیماتی داد و کسانی را به نظارت برگماشت (صفایی، 1363: 147). در آن زمان مسعودمیرزا ظل‌السلطان حاکم فارس بود و بندر عباس، بوشهر و بندر لنگه جزو حوزة اختیارات او بود و عمدة درآمدهای گمرکی آنها به او می‌رسید. امین‌السلطان، که درصدد احیای درآمد گمرکات بود، پس از مشورت با ناصرالدین‌شاه و روشن کردن وضعیت تقاضا کرد تا سعدالملک مأمور امور گمرکی فارس و بنادر شود و بدین‌ترتیب ظل‌السلطان در مقابل عمل انجام‌شده قرار بگیرد (وثوقی، 1384: 477). در سازمان جدید، که بندرات فارس نامیده می‌شد، حکومت بوشهر، بندر لنگه و بندر عباس از فارس جدا شده بود و حاکم جدید می‌توانست امور را بدون دخالت والی فارس به انجام رساند. این تنظیمات موجب شکایت سفارت انگلیس شد و امین‌السلطان مجبور به توقف آنها شد، اما اقدام او دربارة انتزاع حکومت بنادر و جزایر از ایالت فارس سرآغاز کارگذاری رسمی بنادر و جزایر خلیج فارس درحکم واحد و مجزا از وزارت امور خارجه بوده است (همان: 478).

     اعتمادالسلطنه مرگ امین‌السلطان را پس از ابتلا به بیماری و در اردوی شاه هنگام سفر به مشهد ثبت کرده است (اعتمادالسلطنه،1350: 1367). پس از مرگ وی، پسرش میرزا علی‌اصغرخان به امین‌السلطان ملقب شد و بعدها اتابک لقب گرفت. او، که در زمان مرگ پدرش 25 سال داشت، مورد لطف ملوکانه واقع شد و همة مشاغل پدر از وزارت داخله، دربار، گمرک، مالیه، ریاست ضرابخانة دولتی و حکمرانی بنادر خلیج فارس را برعهده گرفت و بعدها نقشی مهم در تاریخ سیاسی ایران ایفا کرد.

کتاب‌شناسی

اعتمادالسلطنه، محمدحسن‌خان. 1350، روزنامه خاطرات اعتمادالسلطنه. به تصحیح ایرج افشار، چ 2، تهران: امیرکبیر.

____. 1367، تاریخ منتظم ناصری. ج 3، تهران: دنیای کتاب.

بامداد، مهدی. 1384، شرح حال رجال ایران در قرن 12 و 13 و 14 هجری. تهران: فردوس.

صفایی، ابراهیم. 1363، رهبران مشروطه. ج2، چ 2، تهران: جاویدان.

وثوقی، محمدباقر. 1384، تاریخ خلیج فارس و ممالک همجوار. تهران: سمت.