تاریخ المستبصر، چنان‌که مؤلف نوشته است، دربارة سرزمین‌ها، شهرها، بقاع، شهرها، کاروانسراها و منزل‌های بین راه، منابع آب، بیابان‌ها، مسافت‌ها، منزلگاه‌های قدیم و مقارن با حیات مؤلف است. مؤلف در جای‌جای کتاب با درج نقشه، شهرهای مهم حجاز و یمن را توصیف کرده است. این کتاب بیش از تاریخ به جغرافیای تاریخی حجاز، سواحل دریای سرخ و زندگی اجتماعی و قبایل غرب و جنوب غربی شبه‌جزیرة عربستان، حضور ایرانیان به‌ویژه بقایای عهد ساسانی و سیرافیان در نظام اداری و اقتصادی آن نواحی، بنای بنادر، گمرکات، فرقه‌های اسلامی، برده‌داری، غوص مروارید، لباس کشاورزی، صنایع دستی، کشاورزی و حقوق گمرکی نواحی مورد بحث را توصیف کرده است (وثوقی، همان: 22-21). این کتاب اطلاعاتی ارزنده و کم‌نظیر دربارة تجارت و مناسبات ملوک کیش با آن نواحی و نیز دربارة تجارت یمن با هندوستان در اوایل قرن هفتم قمری/ سیزدهم میلادی عرضه می‌کند. دربارة تاجران سیرافی، کیشی و هرموزی در یمن و حتی افریقای شرقی، اثری بی‌نظیر و کامل‌کنندة اطلاعات کتاب‌ وصاف و السلوة فی اخبار کلوة به‌شمار می‌آید. ازاین‌گذشته، اطلاعاتی ارزشمند دربارة تجارت اسب عربی، عنبر، ادویه و کندر و همچنین بنادر و گمرکات یمن و عمان دربر دارد. نویسنده در این اثر، فصلی کامل را به جزیرة کیش اختصاص داده و دربارة اوضاع اجتماعی آنجا بیش از سایر جغرافی‌نویسان عرب اطلاعات می‌دهد (بحرانی‌پور، 1386: 15).

     فضای تاریخی زمانة تألیف کتاب سلطة ملوک صلیحی یمن (532-439 ق.)، نفوذ ترکان خوارزمی، سلاطین ایوبی مصر، خلفای عباسی و حملات ملوک کیش/ بنی‌قیصر به عدن، رویارویی قبایل و اقوام گوناگون ساکن شبه‌جزیرة عربی، رسوم آنان به‌ویژه در باب ازدواج و عقاید و باورهای آنان به‌خصوص در باب اباضیه و زیدیه، مهاجرت و تهاجمات اقوام، سکونت و پراکندگی آنها و بناها و یادمان‌هایی که بنا نهادند، بلایای طبیعی همچون سیل و هجوم ملخ را به تصویر می‌کشد.

     مؤلف برای تألیف کتاب از منابع پیشینیان به‌ویژه آثار ادبی و شاعرانه استفاده کرده است (ابن‌المجاور، همان: 2-1). همچنین به نواحی مورد تحقیق خود سفرهای مکرر داشته است (وثوقی، همان: 22). برخی از منابع متقدم تاریخ اسلام به‌خصوص در سخن از یمن و حجاز از این کتاب نقل کرده‌اند که تاریخ النور السافر اثر عیدروسی (العیدروسی، 1405ق: 67) و ابن‌اثیر (ابن‌الاثیر، 1371: 60) از آن جمله است.

 کتاب‌شناسی

ابن‌الاثیر، عزالدین. 1371، کامل تاریخ بزرگ اسلام و ایران. ترجمه ابوالقاسم حالت و عباس خلیلی. تهران: مؤسسه مطبوعاتی علمی.

ابن‌المجاور. 1951، صفه بلادالیمن و مکه و بعض الحجاز: النساة تاریخ المستبصر. به تصحیح اوسکر لوفغرین. لیدن: بریل.

ابن‌منظور، محمدبن مکرم. 1408، لسان‌العرب. بیروت: داراحیاء تراث العربی.

الزرکلی، خیرالدین. 1989، الاعلام: قاموس تراجم لاشهرالرجال و النساء من العرب والمستعربین و المستشرقین. بیروت: دارالعلم للملایین.

العیدروسی، عبدالقادر‌بن شیخ‌بن عبدالله. 1405، تاریخ النور السافر عن اخبار القرن العاشر، ج1. بیروت: دارالکتب العلمیه.

بحرانی‌پور، علی. 1386، تجارت خارجی ایران در عهد ایلخانان (656-736ﻫ.ق./ 1285-1335م). به راهنمایی دکتر محمدتقی امامی و مشاورت دکتر شیرین بیانی و دکتر عبدالرسول خیراندیش. دانشگاه شهید بهشتی.

وثوقی، محمدباقر. 1380، مهاجرت اقوام در خلیج فارس: ملوک هرموز. شیراز: دانشنامة فارس.