درخصوص نام السلوة فی اخبار کلوة چنین برداشت میشود که سلوه یا سلوا، نام حلوایی در جنوب ایران و احتمالاً بعضی از مناطق اقیانوس هند است؛ پس بهصورت مفهومی میتوان آن را به معنای تاریخ دلپذیر/ شیرین کلوة دانست. کلوة، که بیشتر امروزه بهصورت کیلوا شناخته میشود، جزیرهای است در مجاورت زنگبار که در شرق افریقا قرار دارد.
این اثر اصلیترین کتاب دربارة تاریخ پادشاهان زنگبار از نسل علی پسر حسن شیرازی است. آنها 51 پادشاه بودند که نسل در نسل حدود هزار سال بر نواحی شرق افریقا حکومت کردند. این کتاب برای تاریخ شرق افریقا از سواحل کنیا تا تانزانیا و موزامبیک بسیار و برای تاریخ خلیج فارس از جهات گوناگون درخور توجه است. ازآنجاکه دولت شیرازیهای شرق افریقا یا دولت سواحیلی در اصل بهوسیلة مهاجرینی از فارس/ شیراز شکل گرفته بود، که بنابه نوشته کتاب منتسب به خاندان شاهی بودهاند، لذا این کتاب از قدیمیترین مآخذ درباره روابط ایران و افریقا ازطریق خلیج فارس محسوب میشود. چون مبدأ حرکت مهاجرین از بندر سیراف بوده و تاریخ مهاجرت آنان نیز اواخر قرن چهارم هجری قمری ذکر شده است، بدینلحاظ السلوة فی اخبار کلوة دربردارندة مطالبی مهم درباره روابط تجاری و کشتیرانی خلیج فارس با شرق افریقاست. این کتاب منبع اصلی همة محققانی است که به پژوهش درباره روابط خلیج فارس با شرق افریقا پرداختهاند.
این اثر دارای ده باب/ فصل است که فقط هفت فصل آن بهجای مانده است. فصل اول در فضیلت عقل، فصل دوم تاریخ پادشاهان کیلوا و سایر فصول نیز به ذکر وقایع و همچنین وصف وزرا پرداخته است. از صفحة ششم نسخة خطی (a6) به شرح مهاجرت علی، پسر حسن شیرازی و مسیر و نیز تعداد کشتیها و مکانهای ورود آنها اختصاص دارد. نویسنده با اشارهای به خلیج فارس مینویسد علیبن حسن شیرازی با اطرافیان خود از خرابی اوضاع و احوال شهر و دیار خویش سخن گفته است. پس این کتاب دربردارنده بخشی از تاریخ خلیج فارس در اواخر قرن چهارم هجری قمری نیز هست. موضوعی که منابع دیگر مانند احسنالتقاسیم فی معرفةالاقالیم نیز بر آن صحه میگذارند. بهرغم بُعد مسافتی که میان خلیج فارس و زنگبار وجود دارد، میتوان السلوة فی اخبار کلوة را معتبر دانست. نحوه گزارش این اثر دربارة پادشاهان فارس و آل بویه در نوع خود جالب توجه است. مؤلف میافزاید که علی پسر حسن شیرازی و اطرافیانش ابتدا از راه زمینی به بنادر (خلیج فارس) آمده و سپس سوار کشتی شدهاند (زنگباری: a7).
تعداد کشتیهای مهاجران هفت فروند بود و آنها پس از عبور از سواحل شرقی افریقا از دریای سرخ تا زنگبار، سرانجام در سواحل کنونی تانزانیا و کنیا ساکن شدند. این کتاب همه این منازل را بازگو میکند و نام آنها را برمیشمارد. همچنین شرح وقایعی که بر پادشاهان دولت شیرازی شرق افریقا گذشته را دنبال میکند. دربارة چگونگی استقرار علی، پسر حسن در کلوة و جدال با بومیان، خرید جزیره، احداث بناها و مسلمانکردن بومیان در این کتاب هیچ اشارهای نشده است. مطالب این اثر را میتوان با کمک منابعی چون احسن التقاسیم، مروجالذهب و معادنالجوهر، عجایب هند و سفرنامه ابنبطوطه کامل کرد.
کتابشناسی
زنگباری، محیالدین. السلوة فی اخبار کلوة. نسخه خطی موزه بریتانیا OB266.
