تعیین مختصات جغرافیایی حجمی وسیع از آب‌ها نظیر اقیانوس هند کار چندان ساده‌ای نیست؛ بااین‌حال، از منابع مختلف چنین برمی‌آید که شمالی‌ترین بخش‌های آن در خلیج فارس و دریای سرخ تا ˚30 شمالی می‌رسد درحالی‌که جنوبی‌ترین نقطه آن در عرض ˚20 جنوبی است. در سمت غرب در امتداد نصف‌النهار ˚20 شرقی تا سواحل سرزمین‌های قطب جنوب گسترده شده و از سمت شرق در امتداد نصف‌النهار ˚147 طول شرقی کشیده شده است (Ibid: 176).

     در اطراف این اقیانوس دریا‌ها و خلیج‌های متعدد وجود دارد. آب این اقیانوس در گوشه جنوب غربی به اقیانوس اطلس می‌پیوندد و محل این اتصال بعد از جنوبی‌ترین نقطه قاره افریقا یعنی دماغه آگولاس/ Agulhas است. از سمت شرق و جنوب شرقی به آب‌های اقیانوس آرام منتهی می‌شود. در این سمت برخی از جغرافی‌دانان تنگه باس بین تاسمانی و استرالیا را جزءِ اقیانوس هند و برخی جز آب‌های اقیانوس آرام می‌دانند. در جهت شمال شرقی نیز محدوده این اقیانوس محل تردید است. عده‌ای خط مرزی را در نظر دارند که از تنگه تورس/ Torres- بین استرالیا و گینه نو- می‌گذرد. خطی که از جزیره ادی/ Adi در نزدیکی ساحل غربی گینه نو آغاز می‌شود و در طول ساحل جنوبی جزیره سوند کوچک به جزیره جاوه، تنگه سوند تا ساحل سوماترا امتداد می‌یابد. درحالی‌که برخی دریای آرافورا/ Arafura و حتی دریای تیمور/ Timor را جزءِ این اقیانوس نمی‌دانند و از آب‌های اقیانوس آرام محسوب می‌کنند. این گروه مرز بین دو اقیانوس را گاهی در سنگاپور و زمانی در دماغه پدرو در شمال شرقی می‌دانند که در وضعیت اخیر تنگه مالاکا بخشی از اقیانوس آرام محسوب خواهد شد (Cordesman and Tourkan, 2014: 3-7).

     مهم‌ترین آب‌های اطراف اقیانوس هند عبارت‌انداز: دریای سرخ، دریای عمان، دریای عرب، دریای جاوه، دریای آندومان/ Andoman، خلیج فارس و خلیج بنگال. دریای عمان، دریای سرخ و خلیج فارس در شمال؛ دریای عرب در شمال غربی؛ دریای آندومان در شمال شرقی؛ دریای آرافوراو و دریای تیمور در شرق؛ دریاهای روسرلارسن/ Ruser-Larsen، کوسموناتز/ Cosmonauts، دیویس/ Davis، موسون/ Mouson و دارویل/ Durville در جنوب اقیانوس هند واقع هستند. علاوه‌بر آنها، خلیج‌های بزرگ و کوچک ازقبیل خلیج بنگال در شمال شرقی؛ خلیج کارپنتاریا/ Carpentaria در شمال استرالیا؛ خلیج بزرگ استرالیا در جنوب قاره استرالیا و خلیج کامنولث در جنوب این اقیانوس قرار دارند (Pepper and Everhart. 1963: 13-16).

 مشخصات جزایر و مجمع‌الجزایر عمده اقیانوس هند

 به‌ترتیب وسعت

     تعداد جزایر اقیانوس هند نیز نسبت به سایر اقیانوس‌ها کمتر است، اما همین جزایر اندک ازنظر بازرگانی و نظامی اهمیت فراوان دارند. بزرگ‌ترین جزیره اقیانوس هند در سمت غرب، همان جزیره ماداگاسکار است که نام قدیم آن مالاگاشی بود. پس از آن، جزیرة سری‌لانکا یا سیلان، جزیره سوکوترا/ Socotra یا سه قطره و مجمع‌الجزایر سی‌شل/ Seychelles هستند که از نوع جزایر قاره‌ای محسوب می‌شوند. بخشی دیگر از جزایر این اقیانوس از نوع آتشفشانی هستند که معمولاً مجمع‌الجزایر را تشکیل می‌دهند مانند مجمع‌الجزایر کرگلن/ Kerguelen، کروزه/ Crozet، پرنس ادوارد، نوول/ Nouvelle، آمستردام جدید/ new Amsterdam و سنت پل که در بخش جنوبی اقیانوس هند قرار دارند. با توجه به اینکه بخش اعظم اقیانوس هند در ناحیة استوایی واقع است، انتظار می‌رود بتوان جزایر خاص این نواحی ازجمله جزایر مرجانی را در آن جست‌وجو کرد، مانند مجمع‌الجزایر کومور/ قمر، لاکدیو/ Laccadive، مالدیو و ماسکارین/ Mascarenes. گروه دیگر از جزایر این اقیانوس قله‌های کوه‌های دریایی هستند که از آب خارج شده‌اند مانند جزایر آندومان (Cordesman and Toukan, Ibid: 4-5).

     ازنظر وضعیت اقلیمی، سه مدار شاخص در تعیین وضعیت اقلیمی از اقیانوس هند عبور می‌کند. مدار رأس‌السرطان و خط استوا از نیمه شمالی و مدار رأس‌الجدی در قسمت جنوبی این اقیانوس که تا حدودی وضعیت تابش انرژی خورشیدی را در این اقیانوس نمایان می‌کند. براین‌مبنا، متخصصان آب‌وهواشناسی در این اقیانوس چهار منطقه خاص اقلیمی را تفکیک می‌کنند:

1. منطقه شمالی که در شمال عرض ˚10 جنوبی قرار دارد و آب‌وهوای آن مونسون/ موسمی و بادهای باران‌زای آن معروف است. در تابستان، مرکز کم‌فشار جنوب آسیا در شبه‌قاره هند جریان غالب در این بخش است و جریانی را در جهت عکس حرکت عقربه‌های ساعت از جنوب به سمت شمال شرقی به‌وجود می‌آورد. در زمستان پرفشار متمرکز در سیبری جریاناتی برخلاف تابستان به‌وجود می‌آورد به‌نحوی‌که موافق حرکت عقربه‌های ساعت جریانات اقلیمی رخ می‌دهد. سرعت حرکت بادهای موسمی در تابستان به 44 کیلومتر در ساعت از جنوب غربی به شمال شرقی و در زمستان‌ها با سرعت کمتر از شمال و شمال شرقی به جنوب و جنوب غربی می‌وزد. بادهای تابستانی به‌علت عبور از روی آب‌های اقیانوس، غنی شده و در عبور به سمت عرض‌های بالاتر به‌شدت مستعد ریزش‌های جوی هستند؛ درحالی‌که باد‌های زمستانی به‌علت عبور از روی خشکی آسیا فاقد قدرت بارش هستند. میزان ریزش باران در حوالی خلیج بنگال بیش از 1000 میلی‌متر در سال است؛ درحالی‌که در نواحی غربی کمتر از250 میلی‌متر بارش سالانه دارد. در محدودة خط استوا بارش به 1780 میلی‌متر در سال نیز می‌رسد. متوسط دمای تابستانی در این منطقه بین ˚25 تا ˚28 سانتی‌گراد است که تحت تاثیر جریان آب سرد سومالی در شرق افریقا تا ˚23 تنزل می‌کند. در فصل زمستان متوسط دمای این منطقه به حدود ˚22 سانتی‌گراد می‌رسد. میزان ابر در تابستان بیش از زمستان است.

2. منطقه بادهای تجاری که بین عرض‌های 10 تا ˚30 جنوبی واقع است. توده‌های هوای استوایی، تحت تأثیر پرفشار دائمی اقیانوس، جریانات مداومی را از جنوب شرقی به‌وجود می‌آورد. دمای متوسط این منطقه در قسمت شمالی به ˚23 سانتی‌گراد می‌رسد، اما در حوالی ˚30 عرض جنوبی در فصل زمستان به 16 تا ˚17 سانتی‌گراد و در تابستان به ˚22 می‌رسد. مقدار بارش در بخش شمالی این منطقه 200 میلی‌متر و در قسمت جنوبی 100 میلی‌متر در سال است.

3. منطقه سوم بین 30 تا ˚45 عرض جنوبی و به‌عبارت‌دیگر در منطقه معتدله جنوبی واقع است و پرفشار دائمی جنوب اقیانوس هند آن را متأثر می‌کند. بادهای شدید از سمت غرب می‌وزند و درجه گرمای هوا با افزایش عرض جغرافیایی کاهش می‌یابد به‌طوری‌که در تابستان نیم‌کره جنوبی از 10 تا ˚22 و در زمستان نیم‌کره جنوبی از 6 تا ˚16 متغیر است. میزان بارش در این منطقه در همه سال تقریباً ثابت و در حدود 1000 میلی‌متر است.

4. منطقه چهارم بین عرض ˚45 جنوبی تا سواحل قاره قطب جنوب امتداد دارد و شامل آب‌وهوای جنب قطبی و قطبی است و تحت تاثیر پرفشار دائمی جنوب اقیانوس هند و کم‌فشار قطب جنوب عمل می‌کند. بادهای غربی در این منطقه با شدت تمام می‌وزند. متوسط دمای سالانه در ماه‌های تابستان نیم‌کره جنوبی از ˚6 در قسمت شمالی تا ˚16- در قسمت جنوبی و در فصل زمستان نیم‌کره جنوبی از 10 تا ˚4- سانتی‌گراد تغییر می‌کند. میزان بارش از 1200 میلی‌متر در شمال تا 600 میلی‌متر در جنوب متغیر است (Tomczak and Godfrey, Ibid: 178-180).

     ازنظر وضعیت آب اگرچه آب اقیانوس‌ها با یکدیگر در ارتباط هستند، با‌این‌حال عواملی نظیر وسعت، شکل، عرض جغرافیایی و مشخصات زمین‌شناسی هریک از اقیانوس‌ها شرایطی متفاوت را به‌وجود می‌آورد. به‌لحاظ شکل سه جزءِ وابسته به این اقیانوس یعنی دریای سرخ، خلیج فارس و خلیج بنگال بیشترین تأثیر را بر وضعیت هیدرولوژیک اقیانوس هند می‌گذارند. دمای آب اقیانوس هند در ماه‌های تابستان در نواحی شرقی˚6 سانتی‌گراد بیشتر از نواحی غربی است- ˚28 سانتی‌گراد در خلیج بنگال، ˚22 سانتی‌گراد در دریای عرب- در بخش‌های جنوبی با توجه به محدودة خط استوا و قاره قطب جنوب این دما بین ˚1- سانتی‌گراد تا ˚22 سانتی‌گراد تفاوت می‌کند. در زمستان‌ها دمای آب در دریای عمان ˚23 سانتی‌گراد و در خلیج بنگال ˚25 سانتی‌گراد است و در همین زمان دمای آب در عرض ˚25 جنوبی بین 25 تا ˚27 سانتی‌گراد نوسان دارد. پس از عبور از عرض جغرافیایی˚40 جنوبی دمای آب به 14 تا ˚16 سانتی‌گراد می‌رسد و در سواحل قطب جنوب تا ˚1- سانتی‌گراد ثبت شده است. در محدوده خط استوا نیز دمای آب در سرتاسر سال به ˚28 سانتی‌گراد می‌رسد (Ibid).

     شوری آب اقیانوس هند نیز بین 32 تا 37 در هزار ثبت شده که با توجه به عوامل ذکر شده و در وضعیت هیدرولوژیک ممکن است این تعداد تفاوت کند. در شمال غربی اقیانوس هند، وجود خلیج فارس و دریای سرخ که علاوه بر عمق کم، جریان‌های آب شور را دریافت می‌کنند سبب می‌شود که شوری آب این اقیانوس افزایش یابد تا جایی که در حد فاصل دریای عرب تا میانه اقیانوس میزان نمک آب از 37 در هزار بیشتر می‌شود. بالعکس، در نواحی شرقی این اقیانوس به‌علت عمق بیشتر خلیج بنگال و ورود آب‌های شیرین جنوب شرقی آسیا و بارندگی‌های موسمی، مقدار نمک آب به حدود 32 در هزار می‌رسد. در بخش‌های جنوبی اقیانوس هند و در نزدیکی قطب جنوب، به‌علت ذوب شدن یخ‌های قطبی، مقداری از حد متوسط شوری آب اقیانوس‌ها که 35 در هزار است کمتر شده و به 5_/33 در هزار می‌رسد.

     ازنظر وضعیت زمین‌شناسی، اقیانوس هند محصور بین خشکی‌های آسیا، افریقا، استرالیا و قطب جنوب است. بستر آن دارای تقسیمات متعدد است و کف آن علاوه بر ریفت میان اقیانوسی، رشته‌های کف اقیانوسی متعدد وجود دارد. به باور اغلب محققان، اقیانوس هند در دوران دوم زمین‌شناسی بین 65 تا 225 میلیون سال پیش شکل گرفته است. زمانی‌که اَبَرقاره گندوانا قطعه قطعه شد و بر اثر این متلاشی شدن بلوک‌های عظیم امریکای جنوبی، افریقا، استرالیا، ماداگاسکار و قطب جنوب به‌وجود آمده و گودال میان این قطعات بستر اولیه اقیانوس هند را تشکیل داد. برخی از زمین‌شناسان نیز براساس نظر ژئوسنکلینال بزرگ معتقدند که فرو رفتن پوسته اولیه زمین سبب به‌وجود آمدن آن بوده است. در بستر این اقیانوس پستی و بلندی‌ها فراوان وجود دارد (Ibid: 189-190). کف اقیانوس هند به‌لحاظ ژئومورفولوژی به 4 قسمت متمایز قابل تقسیم است:

الف. فلات قاره: یا رشتاب که به‌طور متوسط دارای 200 متر عمق است و عمدتاً شامل رسوبات اواخر دوران زمین‌شناسی است. این بخش نواری باریک و نسبتاً هموار به عرض متوسط 5_/96 کیلومتر را شامل می‌شود که وسعت آن در بخش‌های مختلف تغییر می‌کند به‌نحوی‌که در دریای عرب، دریای آندومان، خلیج بنگال و خلیج بزرگ استرالیا گاهی به 290 کیلومتر می‌رسد. عمق قسمت‌های خارجی فلات قاره از 46 تا 183 متر متفاوت است، اما در شمال غربی استرالیا از 274 تا 366 متر اندازه‌گیری شده است. در سواحل قاره قطب جنوب، فلات قاره به جهت یخبندان‌ها به دو قسمت داخلی با عمق بین 137 تا 183 متر و خارجی با عمق 266 تا 457 متر قابل تفکیک است که شکاف‌های عمیق در آنها مشاهده می‌شود. در بخش استوایی این اقیانوس، فلات قاره دارای اشکال مختلف مرجانی است و در مناطق شمالی، فلات قاره دارای اشکال رسوبات ساحلی و تپه‌های ماسه‌ای فراوان است که عمدتاً در دلتای رودهای گنگ، براهماپوترا، ایراوادی و اروندرود قابل مشاهده است.

ب. قوسی جزیره‌ای: سامانه‌های قوس جزیره‌ای شامل کمانی از جزایر به‌همراه چاله‌ای عمیق در بخش تحدب آن در اقیانوس هند نیز وجود دارد. در قسمت شمال شرقی این اقیانوس سامانه قوسی سوندا شامل بخش اعظم جزایر اندونزی به طول 5149 کیلومتر از سواحل میانمار تا استرالیا امتداد دارد. عمیق‌ترین نقطه اقیانوس هند نیز در چاله این سامانه در کناره جزیره جاوه واقع است. این قوس به دو قسمت قابل تقسیم است: 1- جزایر آتشفشانی داخلی شامل جزایر سوندای بزرگ و کوچک که سوماترا، جاوه و تیمور را دربر می‌گیرد. 2- جزایر خارجی شامل آندومان، نیکوبار، نتوایی و بالی.

ج. حوضه کف اقیانوسی: چند رشته کوه زیر دریایی کف این اقیانوس را به بخش‌های افریقا، استرالیایی و قطب جنوبی تقسیم کرده است. در داخل هریک از بخش‌ها، فلات‌ها، رشته کوه‌ها و حوضه‌های فرعی مشهود است. جلگه‌های مفاکی، که در کف این اقیانوس به‌وسیله تپه‌های مفاکی از یکدیگر جدا شده‌اند، بخش‌های هموار و بی‌عارضه‌ای هستند که از گدازه‌های آتشفشانی پوشیده شده‌اند. در بخش‌های کناری، که رسوبات انبوه قاره‌ای به شکل مخروط افکنه دارند، عمدتاً در امتداد مصب رودهای گنگ در قسمت شرقی و رود سند در قسمت غربی مجاری عمیق و گسترده به عرض چند کیلومتر و به طول 2500 کیلومتر به‌وجود آمده است. این مجاری با بدنه‌های دیوارمانند به ارتفاع 200 متر از یکدیگر مجزا شده و در تپه‌های منفرد و مخروطی‌شکل که ارتفاع برخی از آنها به حدود 500 متر می‌رسد آتشفشانی است و دامنه‌های پر شیب و قله‌های مسطح و هموار دارند. در میان رشته‌کوه‌های کف اقیانوس هند، رشتة 90 شرقی یا رشته هند شرقی است که تقریباً بر نصف‌النهار 90 درجه شرقی است و منطبق با طولی حدود 5000 کیلومتر از سایر رشته کوه‌ها معروف‌تر است. برخی از قلل آتشفشانی سر از آب بیرون آورده و جزایر آتشفشانی این اقیانوس را به‌وجود آورده‌اند.

د. رشته‌های مرکزی کف اقیانوس هند: در بخش مرکزی اقیانوس هند اتصال سه شاخه از ناهمواری‌ها، تودة عظیم کوهستانی را به‌وجود آورده است. یک رشته با نام کارلزبرگ یا رشته عربستان- هندوستان به سمت شمال، یک رشته به سمت جنوب غربی با نام آتلانتیک ایندین و رشته سوم در جهت جنوب شرقی قابل تمایز هستند. ارتفاع برخی از نقاط این رشته‌ها 3048 متر ثبت شده است. رشته‌های مرکزی اقیانوس هند را بریدگی‌هایی عظیم قطع می‌کند که برخی از آنها مانند بریدگی اون تا عمق حوضه عربستان و سومالی پیش رفته و سبب جابه‌جایی افقی طبقات در مسافتی حدود 300 کیلومتر شده است. ضخامت رسوبات در قسمت‌های مرکزی اقیانوس از 100 متر هم تجاوز نمی‌کند و عمدتاً بقایای پروتوزون‌های تک‌سلولی به‌صورت آهکی است. سایر رسوبات اقیانوس هند گل‌های قرمز در بخش‌های عمیق جنوب خط استوا را دربر می‌گیرد و یا شامل رسوبات مرجانی در مناطق استوایی و بقایای صدف‌ها و جلبک‌ها آهکی در سرزمین‌های قطبی است (Ibid).

 کتاب‌شناسی

Cordesman, Anthony H. and Toukan, Abdullah. 2014, The Indian Ocean Region; A Strategic Net Assessment. New York: Csis.

Pepper, James F. and Everhart, Gail M.. 1963, The Indian Ocean; The Geology of its Bordering Lands and the Configuration of its Floor. Washington D.C.: the U.S. Geology Survey.

Tomczak, Mattias and Godfrey, J. Stuart. 2003, Regional Oceanography: An introduction. Delhi: Daya Publishing House.