منطقه خلیج فارس به‌ویژه در قسمت جنوبی از تعدیل‌های توپوگرافیک به دور مانده است و به‌واسطه مجاورت با صحرای بزرگ عربستان در قسمت جنوبی و وجود دشت‌های وسیع و هموار در شمال غربی آن، عامل ارتفاع در تغییر پارامترهای جوی دخالت مؤثر ندارد (آزادبخت و ارمغان، 1388: 18). منطقه خلیج فارس در اکثر تقسیم‌بندی‌های اقلیمی دارای اقلیم خشک بیابانی و نیمه‌بیابانی است که تقریباً هیچ موقع از سال، دما به صفر درجه نمی‌رسد و عملاً برفی در این منطقه نمی‌بارد. از دیدگاه اقلیم‌شناسی همدیدی، خلیج فارس در منطقه جنب حاره قرار گرفته که به‌علت فرونشینی هوا در این منطقه همواره با کمبود ابر و بارندگی مواجه است. عوامل مؤثر بر آب‌وهوای این منطقه را می‌‌توان به‌طورکلی به عوامل محلی و عوامل بیرونی یا سیار‌ه‌ای تقسیم کرد. عوامل محلی شامل تابش و عرض جغرافیایی و عوامل بیرونی مؤثر بر این منطقه عبارت‌انداز: کم‌فشار سودان، منطقه همگرایی دریای سرخ، پرفشار حرارتی سیبری، پرفشار دینامیک عربستان و سیکلون‌های مدیترانه‌ای (حسن‌زاده، 1385: 10).

     ازنظر تقسیم‌بندی نواحی دمایی، بخش‌هایی از سواحل خلیج فارس جزء نواحی بسیار گرم ایران شمرده می‌شود. میانگین دمای این ناحیه ˚26 سانتی‌گراد است که در طول سال بین 16 تا ˚34 نوسان دارد. در واقع، این ناحیه را باید بخش حاره‌ای ایران به‌شمار آورد. کمبود ابر، جو سرشار از رطوبت و بادهای گرم جنوبی از علل گرمی هوا در این ناحیه است. با‌وجوداینکه رطوبت جوی سواحل جنوبی ایران بسیار زیاد است، اما به‌سبب حاکمیت پرفشار جنب حاره، که اجازة صعود و تشکیل ابر را نمی‌دهد، از بارش اندک برخوردارند. حتی در زمان حاکمیت کم‌فشار حرارتی گنگ، چون ضخامت این سامانه کم است، معمولاً ابر و بارش ایجاد نمی‌کند. به‌همین‌علت، آب‌وهوای جلگه‌های جنوبی گرم، مرطوب و کم بارش است (مسعودیان و کاویانی، همان: 145). بنابراین، به‌علت آنکه منطقه خلیج فارس دقیقاً روی کمربند مراکز پرفشار جنب حاره قرار گرفته، فقط در فصل زمستان، که به‌واسطه توسعه و هجوم جبهه‌های سرد شمالی و مهاجرت کم‌فشارهای دریای مدیترانه به سمت شرق، محور این مراکز فشار به عرض‌های پایین‌تر رانده می‌شود، پدیده‌های جوی همانند ابر و باران را برای این منطقه به‌همراه دارد. با شروع فصل گرم یا تابستان و استقرار کامل پرفشار، دمای منطقه به‌شدت افزایش می‌یابد و تنها در پاره‌ای موارد، مناطقی از شرق خلیج فارس که تحت تأثیر کم‌فشار مستقر بر هندوستان و بادهای موسمی قرار می‌گیرد، مقداری بارش دریافت می‌کند و در بقیه موارد بارش زمستانه دارد (آزادبخت و ارمغان، همان: 18). به‌سبب دور بودن دریای عمان از مسیر سامانه‌های باران‌زای غربی و جنوب غربی، مقدار بارش آن نسبت به کرانه‌های خلیج فارس کمتر است، اما به‌علت شرایط حرارتی و وزش‌های جوی از رطوبت بالاتر برخوردار است. در مقابل، کرانه‌های خلیج فارس به‌واسطه تنوع عرض جغرافیایی، همسایگی با توده‌ بزرگ زاگرس و قرار گرفتن در مسیر سامانه‌های باران‌زای غربی و جنوب غربی از تنوع اقلیمی بیشتر برخوردار بوده و دما و رطوبت آن، کمتر از کرانه‌های دریای عمان است (مسعودیان و کاویانی، همان: 147). با توجه به قرار گرفتن خلیج فارس در منطقه جنب حاره و به‌واسطه آنکه عوامل دیگر چون ارتفاعات و پستی و بلندی چندان نقش تغییردهندگی و تعدیلی در اقلیم آن ندارد، ازاین‌رو خصوصیات مناطق جنب حاره‌ای در این ناحیه بروز کرده است. به این معنی که عملاً در منطقه خلیج فارس، بیشتر از دو فصل در سال محسوس نیست: زمستان نسبتاً خنک شامل ماه‌های آذر، دی و بهمن که گاهی دما تا ˚16 سانتی‌گراد نیز کاهش می‌یابد و تابستان که بقیه ماه‌های سال را شامل می‌شود. فصول بهار و پاییز به قدری در منطقه خلیج فارس زودگذر، کوتاه و غیرقابل توجه است که به‌راحتی می‌توان از آن چشم‌پوشی کرد (باعقیده و همکاران، 1391: 59). جهت غالب بادهای منطقه خلیج فارس در مقیاس زمانی بلندمدت، بادهای شمال غربی است که با عنوان «باد شمال» در بیشتر ایام سال جریان دارد و این منطقه را تحت تأثیر قرار می‌دهد. بادهایی با جهت جنوب و جنوب غربی به‌لحاظ فراوانی در مرتبه دوم اهمیت قرار دارند. از ویژگی‌های دیگر این منطقه، میدان دید کم است که به‌دنبال وقوع توفان‌های گردوخاک و ماسه، وزش بادهای شدید و پدیده مه رخ می‌دهد و در بسیاری از ایام سال در منطقه خلیج فارس مشاهده می‌شود. از دیگر پدیده‌های قابل توجه در منطقه خلیج فارس می‌توان به رگبارهای سیل‌آسا همراه با رعد و برق، نسیم خشکی و دریا و رطوبت زیاد و وضعیت شرجی اشاره کرد. در این منطقه به‌علت دمای بالا، گنجایش رطوبتی جو زیاد است و ازسوی‌دیگر به‌سبب هموار بودن زمین، رطوبت دریا تا فاصله زیاد از ساحل مشاهده می‌شود، اما به‌علت شرایط پایداری ناشی از استقرار پرفشار جنب حاره به‌جای تشکیل ابر و بارش، پدیده شرجی ایجاد می‌شود. بنابراین، می‌توان چنین نتیجه‌گیری کرد که به‌سبب گرما و رطوبت فوق‌العاده زیاد و نیز حاکمیت پدیده‌های شرجی و گردوخاک در منطقه خلیج فارس در بیشتر ایام سال شرایط نامطلوب برای زندگی فراهم است (همان).

 کتاب‌شناسی

آزادبخت، بهرام و ارمغان، سیمین. 1388، جغرافیای خلیج فارس. تهران: آییژ.

باعقیده، محمد؛ افتخاری، علیرضا و شجاع، فائزه. 1391، بررسی وقوع درجه‌های مختلف استرس‌های گرمایی در سواحل جنوب ایران، جغرافیا و پایداری محیط. شماره 2: صص 68-55.

حسن‌زاده، اسماعیل. 1385، ارائه مدل تعیین مشخصات اقلیمی و مطالعات هواشناسی در دریا و سواحل خلیج فارس. تهران: سازمان هواشناسی کل کشور.

مسعودیان، سید ابوالفضل و کاویانی، محمدرضا، 1385، اقلیم‌شناسی ایران، اصفهان: دانشگاه اصفهان.