داریوش یکم، که ایالت هیندوش/ سند را به قلمرو خود ضمیمه کرد (شارپ، 1382: 85) و بر اهمیت قدرت دریایی و تسلط بر آبراهه‌ها و مسیرهای تجارت دریایی واقف بود، فردی به نام اسکیلاکس کاریاندی را به فرماندهی گروهی از دریانوردان، مأمور امور اکتشافی کرد. اسکیلاکس مأموریت یافت به سفر اکتشافی در اقیانوس هند/اقیانوس بزرگ و دریای سرخ بپردازد. هرودوت انگیزة سفر او را شناسایی دریایی و شناخت محل ریزش رود سند ذکر کرد (Herodotus, 1926, IV: 44). اما به‌‌نظر برخی، این مأموریت بخشی از نقشة گستردة شهریارِ هخامنشی برای تسلط کامل بر اقیانوس هند و کشتیرانی آن بوده است. بازگشایی راه فتوحاتی که از سند آغاز می‌شد (بریان، 1381: 752-751) و کسب سود تجاری نیز از دیگر اهداف داریوش ذکر شده است.

     تکمیل حفر کانال سوئز نیز در همین راستا بود و به نوعی با مأموریت اسکیلاکس ارتباط داشت (شارپ، همان: 104).

     اسکیلاکس و همراهانش سفر خود را از مکانی با نام «کاسپاتی‌روس» یا «کَس‌پیپروس» در سرزمین پاستیک/ پاکتوئه‌ها آغاز کردند (Herodotus, Ibid: IV, 44). پاستیک بخشی از گندارة باستانی در شرق افغانستان کنونی و کاسپاتی‌روس (به سانسکریت: کشیپا- پورا) باید جایی در طول رود کابل باشد. هکاته، مورخ یونانی، آن را شهری کنار رود سند آورده است. سفر اکتشافی اسکیلاکس احتمالاً در فاصلة سال‌های 519-512 پ.م آغاز شد و به‌نظر هرودوت 515‌ پ.م برای آغاز این سفر قابل قبول است (Ibid). ناوگان اسکیلاکس مسیر رود کابل را به سمت خاور تا محل پیوستن آن به رود سند طی کرد و ازآنجا ازطریق سند به‌سمت جنوب حرکت کردند تا به اقیانوس هند رسید. سپس به سمت غرب و دریای عمان راه خود را ادامه داد. او در ابتدای راه کمابیش همان مسیری را رفت که حدود دو سده بعد نئارخوس در پیش گرفت. وی پس از عبور از سواحل گدروزیا و دریای عمان امروزی تا هرمز/ میناب در ایالت کرمانیا پیش رفت و پس از توقفی در آنجا، دریا را دور زد و از کنار سواحل جنوبی خلیج فارس و کرانه‌های مَک/ عمان امروزی گذشت. شاید سواحل یمن و شهرهای تجاری آن که به‌لحاظ تولیدات کندر مشهور بودند، نظر او را جلب کرده باشد. اسکیلاکس پس از دور زدن جنوب شبه‌جزیرة عربستان به‌سمت شمال بادبان کشید و از راه دریای سرخ تا کانال سوئز در مصر پیش راند. این سفر دریایی حدود سی ماه به طول انجامید.

     اسکیلاکس در مسیر حرکت با دقت دربارة هرچیز یادداشت برداشت و بعدها مشاهدات خود را به‌صورت گزارشی برای شاهنشاه با نام «دورِ دریایی» در یونان منتشر کرد که متن اصلی آن در دست نیست، اما هرودوت متن آن را در کتاب جغرافیایی هکاته ملطی آورده است. ارسطو نیز در کتاب سیاست به گزارش اسکیلاکس اشاره دارد (ارسطو، 1381: 14).

     پس از انتشار گزارش سفر اسکیلاکس در یونان، مغرب‌زمین برای نخستین‌بار از وجود هند خبردار ‌شد (هینتس، 1382: 179). احتمال دارد اسکیلاکس درباره هراکلیدس، قهرمان کاریه‌ای و شاهزاده شورشی علیه داریوش، نیز مطالبی نوشته باشد (Herodotus, Ibid, V: 121) که نخستین اثر تاریخی شناخته‌شده در یونان است که بر کردارها و زندگی فردی خاص تأکید دارد. اسکیلاکس همچنین می‌تواند نویسندة کتاب دورِ دریای مدیترانه باشد که با نام وی به‌دست ما رسیده است. این کتاب اندکی بیشتر از کتابچة ملوانان است و به‌شرح مکان‌ها و مسافت‌هایی می‌پردازد که در طول سواحل مدیترانه و شاخه‌های فرعی آن قرار دارد و حتی به آن سوی سواحل لیبی تا کارتاژ هم اشاره دارد. شواهد نشان می‌دهد که این اثر زمان زیادی پس از عصر هرودوت و حدود 350 پ.م. نوشته شده و نام اسکیلاکس به‌سبب شهرتش در دریانوردی در جهان باستان بر آن گذاشته شده است. باوجوداین، گویا اسکیلاکس، جز سفر دریایی از سند به سوئز، به دستور داریوش بزرگ سفرهایی دیگر در دریای مازندران و دریای سیاه و حتی در کرانه‌های شمالی افریقا تا جبل‌الطارق نیز داشته است.

 کتاب‌شناسی

ارسطو. 1381، سیاست. کتاب هفتم، ترجمه حمید عنایت. تهران: علمی و فرهنگی.

بریان، پیر. 1381، امپراتوری هخامنشی، ترجمه ناهید فروغان، ج2. تهران: فرزان روز.

شارپ، رالف نورمن. 1382، فرمان‌های شاهنشاهان هخامنشی که به زبان آریایی نوشته شده است. تهران: پازینه.

هینتس، والتر. 1387، داریوش و ایرانیان: تاریخ فرهنگ و تمدن هخامنشیان. ‌ترجمه پرویز رجبی. تهران: ماهی.

Herodotus. 1926, The Persian Wars. translation by A.D. Godley, London: Harvard University Press.