به‌لحاظ ریخت‌شناسی و رده‌بندی، اسفنج‌ها در زمرة ساده‌ترین موجودات پر سلولی قرار می‌گیرند و ازنظر ساختاری بسیار متفاوت از سایر موجودات زنده هستند. این گروه از بی‌مهرگان دریایی به سلسله جانوران و زیرسلسله پارازوآ/ Parazoa تعلق و در شاخه اسفنج‌ها و زیرشاخه‌های سلول‌داران/ Cellularia و پلاسما مشترکان/ Symplasma قرار دارند. اسفنج‌ها دارای 3 رده و 14 خانواده هستند (Pechenik, 2010: 80-94). این جانوران شکل بدنی مشخص و تقارن ندارند و سطح خارجی بدن به‌وسیلة منافذی پوشیده شده است. قدمت اسفنج‌ها به بیش از 500 میلیون سال می‌رسد و بیش از 5000 گونه دارند که قریب به 100 گونه از آنها در خلیج فارس و دریای عمان و اقیانوس هند زندگی می‌کنند (محمدیان، 1386: 8). همه اسفنج‌ها ساکن محیط‌های آبی و تقریباً همه آنها در دریاها و اقیانوس‌ها زندگی می‌کنند. در این جانوران پست، بین سلول‌های تشکیل‌دهنده بدن هماهنگی وجود ندارد. رنگ بدن اسفنج‌ها ناشی از موجودات همزیست و یا برخی رنگ‌های شیمیایی درون بدن آنها است. دارای رنگ‌های متنوع هستند. برای مثال، اسفنج‌های آهکی گونه Clathrina darvinia دارای رنگ زرد لیمویی است (محمدیان، همان: 60).

     ازلحاظ تنوع گونه‌ای، اسفنج‌ها دارای تنوع گونه‌ای خاص در آب‌های خلیج فارس و دریای عمان هستند. در 1386ش.، شناسایی و بررسی ساختار جمعیت اسفنج‌های جزیرة هنگام در دو منطقه شرق و غرب در عمق‌های 20-5 متری انجام شد. در این بررسی در مجموع 10 گونه و چهار جنس اسفنج شناسایی شد. اسفنج‌های شناسایی‌ شده عبارت‌انداز: Haliclona simulas , Haliclona sp. , Haliclona oculata, Haliclona cinerea, Spongia arebica, Spongia area, Axinella sp. , Poecillastra sp. , Cliona lobata, Leucetta sp., Aplysina aerophoba, microraphis و Cladocroce gaussiana بود (Sadeghi et al, 2008: 2521-2524). در 1387ش. نیز سه جنس و پنج گونه شامل Spheciospongia inconstans , Ircinia achinata , Gelliodes nossibea , Gelliodes sp. Spheciospongia sp., Spheciospongia sp. در منطقه بین
جزرومدی تا عمق 5 متری خلیج نایبند شناسایی شد (عیسی‌پور، 1389: 126-125).

     از انواع اسفنج‌های خلیج فارس می‌توان به رده‌ها و خانواده‌های زیر اشاره کرد: از Demospongia خانواده Haliclonidae گونه Haliclona Sp. که به شکل انگشتی و با رنگ‌های بنفش تا آبی قابل مشاهده است. همچنین گونه Gellius fibulatus به رنگ‌های آبی مایل به خاکستری دیده می‌شود. گونه Adocia atra به رنگ قهوه‌ای، سبز و مشکی قابل مشاهده است. از خانواده اسفنج‌های حفار گونه Cliona vastifera و از خانواده Tethyidae نیز اسفنج‌هایی به رنگ پرتقالی و با اشکال گرد و بیضی گزارش شده است. از خانواده Halichondridae، که معمولاً به رنگ نخودی تا زرد هستند، گونه H. glabrata و از خانواده Tedanidae، که اسفنج‌های انگشتی هستند، گونه Tedanis anhelans به رنگ‌های نارنجی و قرمز در صخره‌ها قابل مشاهده است. خانواده Chondrillidae دارای کلاژن زیاد و گونه C. nuculla به رنگ قرمز تیره و خاکستری روشن در ناحیه جزرومدی مشاهده می‌شود. همچنین گونه D. chlorea در سطح مرجان‌ها و گونه Microciona sp. به رنگ قرمز روشن در مناطق جزرومدی و گونه Mycelia Cecilia در زیر صخره و گونهPsudoceratina purpurea به رنگ نارنجی است (محمدیان، همان: 60-45). اسفنج‌های Halichondria glabrata، Tethya aurantium، Cliona vastifera، Gellius fibolatus، Haliclona sp.، Terpios sp. و Tedania anhelans از ناحیه غربی خلیج فارس گزارش شده‌اند (Jones, 1986: 42-44). در تحقیقی دیگر در 1389ش. در جزیره هنگام، گونه‌های شناسایی شده از رده Demospongiae و متعلق به سه راسته Hadromerida، Haplosclerida و Dictyoceratida بوده‌اند (عیسی‌پور، همان، 40).

     ازنظر زیستگاه و پراکنش، اسفنج‌ها در سرتاسر آب‌های شور پراکندگی دارند و در اعماق مختلف تا کرانه‌های ساحلی یافت می‌شوند. این جانوران پست می‌توانند به‌صورت کلنی و یا انفرادی زندگی کرده و در برخی موارد به‌صورت همزیست با سایر جانوران دریایی نظیر خرچنگ‌ها و یا دو کفه‌ای‌ها- به‌عنوان موجود مزاحم- دیده شوند (Pechenik, Ibid: 80-94). رده‌های مختلف اسفنج‌ها در محیط‌های اکولوژیک خاص خود و اساس ساختمان بدن در مناطق مختلف دریا و اقیانوس‌ها قابل مشاهده هستند. بسیاری از گونه‌های متعلق به رده اسفنج‌های آهکی/ Calcarea در خلیج فارس و دریای عمان زیستگاه‌های متنوع دارند و در مناطق بین جزرومدی تا مناطق عمیق مشاهده می‌شوند. گونه‌های متعلق به رده Demospongiae در خلیج فارس به خانواده‌های Halichondrida Astrophorida و Haplosclerida تعلق دارد که همگی دریایی هستند. همة اسفنج‌های متعلق به این رده در مناطق صخره‌ای و مرجانی در محدوده نزدیک به ساحل یافت می‌شوند. معمولاً در هنگام طوفانی شدن دریا، توده‌های اسفنج تقریباً در همه مناطق ساحلی خلیج فارس از آب خارج شده و تخریب می‌شوند. پراکنش اسفنج‌ها در اطراف جزایر خلیج فارس نیز قابل ملاحظه بوده و بیشترین فراوانی را در محدوده نزدیک به منطقه جزرومدی دارند (محمدیان، همان: 60-45؛ Sadeghi et al, Ibid: 2521-2524).

 کتاب‌شناسی

عیسی‌پور، س. 1389، بررسی خواص ضدمیکروبی و سیتوتوکسیک عصاره زوانتیدها و اسفنج‌های منطقه بین جزرومدی جزیره هنگام، خلیج فارس. پایان‌نامه کارشناسی ارشد. دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تهران شمال.

محمدیان، ح. 1386، اسفنج‌های خلیج فارس و دریای عمان، رودخانه‌ها و دریاچه‌های ایران. تهران: شب پره.

Jones D. 1986, Field Guide to the Sea Shores of Kuwait. UK: University of Kuwait.

Lincoln, R.J. and Gordon, S. 1979, Lecture notes on Invertebrate Zoology. UK: Blackwell Scientific Publications.

Pechenik, A.G. 2010, Biology of the Invertebrates. Sixth Ed, New York: McGraw Hill Co.

Sadeghi, P.; Savari, A.; Yavari V. Devin, L.M. 2008, “First Record of Sponge Distribution in the Persian Gulf (Hengam Island,Iran)”, Pakistan Journal of Biological Science. 11(21), 2521-2524.