زادگاه مقدسی شهر بیت‌المقدس بوده است (احمد، 1367: 39). کتاب احسن‌التقاسیم فی معرفةالاقالیم در 375ق. در شیراز تکمیل شد و در آن هنگام، مقدسی چهل‌ساله بوده است (مقدسی، 1361: 11).

     مقدسی از پیروان مکتب بلخی در علم جغرافیا به‌شمار می‌رود که اصحاب آن تنها به بررسی جغرافیای سرزمین‌های اسلامی و نه همة جهان می‌پرداختند (قره‌چانلو، 1380: 26).

     مقدسی در احسن‌التقاسیم فی معرفةالاقالیم، به معرفی، نقد و بررسی آثار جغرافی‌دانان بزرگی مانند ابن‌خردادبه، جیهانی، ابوزید بلخی، ابن‌فقیه همدانی و جاحظ پرداخته و نیز درباره نقشه‌هایی که علمای صاحب‌نظری مثل استخری (ابراهیم فارسی) کشیده بودند اظهار نظر کرده است (مقدسی، همان: 8-4). مقدسی معتقد بود که «[دانش] جغرافیا را نمی‌توان از راه قیاس کسب کرد بلکه ازطریق مشاهده مستقیم و به‌دست آوردن اطلاعات دست اول فراهم نمود». وی برای تهیه اطلاعات مورد نیاز خویش، از تمامی سرزمین‌های اسلامی به‌جز هندوستان و اسپانیا دیدن کرد. همچنین پاره‌ای از مطالب مندرج در احسن‌التقاسیم فی معرفةالاقالیم را ازطریق پرسش «از مردم مورد اعتماد» و بعضی را براساس دیگر کتاب‌های جغرافیایی حاصل کرده بود. مقدسی با توضیح اصطلاحات جغرافیایی و روشن ساختن معانی برخی از واژه‌های مورد نظرش خواننده را برای برداشت درست از مطالب تألیف خویش یاری کرده است (قره‌چانلو، همان: 39-37). وی احسن‌التقاسیم فی معرفةالاقالیم را به شیوه‌ای خاص ترتیب داده و آن را از سایر تألیفات جغرافیایی پیش از خود ممتاز نموده است (لسترنج، 1364: 15). مقدسی با بیان موضوعاتی که چندان مورد توجه دیگر جغرافی‌دانان قرار نگرفته، معنای تازه و چشم‌انداز وسیع‌تری را به علم جغرافیا داده است. او که دانش جغرافیا را برای طبقات مختلف جامعه سودمند می‌دانسته، اطلاعاتی ارزشمند درباره موضوعات گوناگون ارائه کرده است (قره‌چانلو، همان: 37). نفیس احمد با توجه به این ویژگی تألیف کتاب مقدسی می‌گوید: «شگفت آنکه برداشت‌های او با برداشت‌های جغرافی‌دانان امروزی در مورد استفاده از این علم برای آموزش عمومی شباهت دارد» (احمد، همان: 40). در احسن‌التقاسیم فی معرفةالاقالیم، علاوه بر توجه به ویژگی‌های طبیعی آب‌وهوا و نوع خاک و...، عوارض سطحی مانند دریاها، دریاچه‌ها، رودخانه‌ها، کوه‌ها، بیابان‌ها و...، راه‌ها و منزلگاه‌های واقع در قلمرو مسلمانان و موضوعاتی مانند مواد دارویی و وسایل تهیه آنها، معادن، اوضاع بازرگانی، محصولات کشاورزی و میوه‌ها، نژاد، زبان و لهجه‌ها، ادیان و فرقه‌های مذهبی، هنرها و دانش‌ها، آیین‌ها و رسوم خوب و بد، انواع سنجش وزن و شیوه‌های اندازه‌گیری و... مورد نظر قرار گرفته است (مقدسی، همان: 3-1). به‌همین‌دلیل، کتاب احسن‌التقاسیم فی معرفةالاقالیم ازجمله مهم‌ترین مدارک تاریخی فرهنگ مشرق‌زمین می‌باشد (بارتولد، 1366: 1/55).

     مقدسی برای هرکدام از سرزمین‌های مورد بحث خویش نقشه‌ای فراهم کرده و در این نقشه‌ها نشانه‌ها و روش‌هایی را برای نمایش ناهمواری‌های زمین به‌کار برده است تا برای همگان به‌درستی قابل درک باشد (قره‌چانلو، همان: 39). وی در نقشه‌های موجود در احسن‌التقاسیم فی معرفةالاقالیم راه‌های معروف را با رنگ سرخ، شن‌زارها را با رنگ زرد، دریاهای شور را با رنگ سبز نشان داده و نهرها را با رنگ کبود و کوه‌های مشهور را با رنگ خاکی نمایان ساخته است (مقدسی، همان: 14-13). حسین قره‌چانلو با توجه به ویژگی نقشه‌های مقدسی معتقد است که وی به نقشه‌های جغرافیایی روح تازه‌ای داده و آنها را از یک ترسیم ساده و خشک به نقشه‌هایی حاوی مناظر و مرایا و چشم‌اندازهای تازه مبدل کرده است (قره‌چانلو، همان: 39). مقدسی در احسن‌التقاسیم فی معرفةالاقالیم زمین را به مانند یک گوی درون فلک، مثل زرده‌ای در میان تخم‌مرغ دانسته است. وی همچنین معتقد است که «زمین به دو نیمه بخش شده و میان آن دو، خط استوا است... گردای زمین در خط استوا ˚360 و هر درجه 25 فرسنگ باشد». مقدسی پس از توضیح درباره طول و عرض جغرافیایی و قطب‌های شمالی و جنوبی زمین به این موضوع اشاره کرده است که «همه مردم در ربع شمالی زمین هستند» (مقدسی، همان: 84).

     وی سرزمین‌های اسلامی را به چهارده اقلیم تقسیم کرده است که شامل شش اقلیم عربی و هشت مورد دیگر را سرزمین‌های غیرعربی تشکیل می‌دهند (همان: 14).

 کتاب‌شناسی

احمد، نفیس. 1367، خدمات مسلمانان به جغرافیا. ترجمه حسن لاهوتی. مشهد: آستان قدس رضوی و بنیاد پژوهش‌های اسلامی.

بارتولد، واسیلی ولادیمیروویچ. 1366، ترکستان در عهد هجوم مغول. ترجمه کریم کشاورز، ج 1. تهران: آگاه.

قره‌چانلو، حسین. 1380، جغرافیای تاریخی کشورهای اسلامی، ج 1. تهران: سمت.

لسترنج، گای. 1364، جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت شرقی: بین‌النهرین، ایران و آسیای مرکزی از زمان فتوحات مسلمین تا ایام تیمور. ترجمۀ محمود عرفان. تهران: علمی و فرهنگی.

مقدسی، ابوعبدالله محمدبن احمد. 1361، احسن‌التقاسیم فی معرفة ‌الاقالیم. ترجمه علینقی منزوی. تهران: شرکت مؤلفان و مترجمان ایران.