دریا‌ها و اقیانوس‌ها محل زیست بسیاری از گونه‌های گیاهی و جانوری است که مأمن خود را سواحل تا ژرفای آب‌های آزاد قرار داده‌اند. روابط تغذیه‌ای میان آبزیان براساس الگوی عمومیِ بهره‌برداری از زنجیره‌های پایین‌تر هرم انرژی استوار است. در قلمرو هریک از موجودات آبزی، رفتار‌های متفاوتی ازقبیل شکار و شکارچی، پرخاش و قلمروطلبی و همچنین رفتار‌های گروهی و تولید مثلی قابل مشاهده است. الگوی اصلی رفتاری در آب‌های جهان، شبکه غذایی حاکم بر آن است که بشر را نیز به‌سوی بهره‌برداری از منابع موجود آن سوق داده است. در کنار صید و بهره‌برداری‌های مستقیم از دریا‌ها و اقیانوس‌ها نیاز‌ها و موضوعاتی مثل دریانوردی، تجارت دریایی، تبادلات نفتی و امنیت دریایی هم محور توجه انسان‌ها به محیط‌های آبی شده‌اند. انواع اسفنج‌ها، مرجانیان، شانه‌داران، کرم‌های دریایی، نرم‌تنان، سخت‌پوستان و خارپوستان در کنار انواع گونه‌های مهره‌دارانی نظیر کوسه‌ماهیان، ماهیان استخوانی، خزندگان و مار‌های دریایی، دلفین‌ها و نهنگ‌ها در زمره انواع جانوران مخاطره‌آمیز دریایی شناخته شده‌اند (Bruce and Halstead, Ibid: 22-189). در این میان، حضور آدمیان در محیط‌های دریایی باعث بی‌نظمی در روابط طبیعی حاکم بر محیط زیست آبزیان شده که سبب بروز واکنش‌های دفاعی و برخی رفتار‌های تهاجمی ازسوی جانوران دریایی شده است. عملیات غواصی و شنا و نیز استفاده از ابزار‌های نوین و علوم آزمایشگاهی نه‌تنها در شناخت گونه‌ها مؤثر است بلکه در تعیین روابط و سموم و رفتار‌های آنها نیز تأثیرگذار است (Ibid).

     کوسه‌ماهیان ازجمله گونه‌های مهاجم و آسیب‌رساننده در خلیج فارس و دریای عمان هستند. کوسه‌ماهیان به رده ماهیان غضروفی تعلق دارند و اغلب در آب‌های گرم و به‌صورت پلاژیک در دریا‌ها و اقیانوس‌ها زندگی می‌کنند. این گروه از ماهیان فلس پلاکوئید و عمدتاً دندان‌های برنده و رفتار‌های پرخاش‌گرانه دارند. بسیاری از گونه‌های کوسه‌ماهیان در آب‌های خلیج فارس و دریای عمان در خانواده کارکارینیده قرار دارند و گونه‌های مهمی چون باله نقره‌ای/ Carcharhinus albimarginatus؛ کوسه چانه‌سفید/ Carcharhinus dussumieri؛ کوسه باله‌سیاه/ Carcharhinu limbatus؛ کوسه مناطق مرجانی/ Carcharhinus melanopterus؛ کوسه سند بار/ Carcharhinus plumbeus/ کوسه ببری‌شنی، Carcharias taurus؛ کوسه سفید بزرگ/ Carcharodon carcharias در این منطقه گزارش شده‌اند (حسین‌زاده صحافی، 1369: 142-138).

     از تعداد حملات کوسه‌ماهیان در خلیج فارس و دریای عمان اطلاعات جامعی در دست نیست؛ لیکن برخی گزارشات از حملات آنها در کل منطقه و به‌ویژه در دهانه دریای عمان حکایت دارند (همان: 85). مهم‌ترین گونه‌های خطرناک دریایی در منطقه شامل کوسه بزرگ سفید، کوسه‌ببری، کوسه‌های سر چکشی، کوسه‌های باله‌سیاه و کوسه‌های مناطق مرجانی است. درعین‌حال، کوسه‌هایی با اندازه‌های بزرگ‌تر از یک متر را گونه‌هایی با پتانسیل بالا برای حمله در نظر می‌گیرند (Bruce and Halstead, Ibid: 12-45).

     گروهی دیگر از گونه‌های خطرناک دریایی اره‌‌ماهیان هستند که شکل ظاهری آنها شبیه به کوسه‌ماهیان است. پوزه این جانوران به‌شکل شمشیر و مجهز به دندان‌های اریب و تیز است. گونه Anoxypristis cuspidata در خلیج فارس و دریای عمان از اره‌ماهی‌های شناخته شده‌اند. از میان ماهیان استخوانی خطرناک می‌توان به ماهی باراکودا/ Barracuda با نام محلی کوتر اشاره کرد. این ماهیان با بیش از 4 گونه متعلق به جنس Sphyraena در خلیج فارس و دریای عمان زیست می‌کنند و دهان بزرگ و دندان‌های تیز دارند. این جانوران به‌سمت اشیاء نقره‌ای یا براق و درخشان داخل آب جلب می‌شوند. ماهی باراکودا بیشتر بر قدرت دید خود متکی بوده و ممکن است ساعت‌ها در کنار غواصان و یا شکار خود شنا کند. معمولاً با سرعت و ضربه به شکار خود حمله‌ور شده و بخش‌هایی از بدن قربانی را جدا می‌کنند. مارماهی مورای نیز تعداد بی‌شماری دندان‌های تیز و نیش‌مانند دارد که به‌وسیله آرواره‌ای‌ باریک و عضلانی روکش شده‌اند. در خلیج فارس بیش از 10 گونه مارماهی شناخته شده است که عمدتاً در درزها و شکاف سنگ‌ها وگودال‌های سواحل مرجانی و در لابه‌لای تپه‌های مرجانی و یا زیر صخره‌ها زندگی می‌کنند. عوارض ناشی از گازگرفتگی مارماهی به عفونت‌های ثانویه و وجود باکتری‌هایی دریایی بستگی دارد و حمله این نوع ماهیان در اثر ورود فرد به محل قلمرو آنها صورت می‌پذیرد. منقار ماهی شکارچی/ Tylosurus corcodilus و Hyporhamphus affinis در سرتاسر خلیج فارس زیست دارد و عمدتاً در سطح آب دیده می‌شود دارای بدنی بلند و کشیده و رنگی سبزآبی در ناحیه پشتی است و فکی بلند و منقارمانند و دندان‌هایی نامساوی و برّنده دارد. این نوع ماهیان شب هنگام در مناطق روشن تجمع می‌کنند و در اثر تحریک، از آب به بیرون می‌پرند و به‌وسیله پوزه‌های تیز و بلندشان، سوراخ‌ها یا زخم‌هایی در پوست بدن قربانی، مغز و قفسة سینه ایجاد می‌کنند که علت بسیاری از مرگ‌و‌میرها است (حسین‌زاده صحافی و کمالی ،1382: 38).

     هامورماهیان گروه دیگری از ماهیان استخوانی هستند که به‌دلیل اندازة بزرگ، آروارة عظیم، قوی و رفتار تهاجمی در شرایط خاص در زمره گونه‌های خطرآفرین محسوب می‌شوند. در خلیج فارس بیش از 11 گونه ماهی ‌هامور شناخته شده است که گونه‌هایی نظیر ‌هامور خال‌نارنجی/ Epinephelus bleekeri و هامور منقوط قهوه‌ای/ Epinephelus chlorostigma از جثه‌ای بزرگ‌تر برخوردارند. این گونه از ماهیان در اثر تحریک و تجاوز به قلمروشان حملات خود را انجام می‌دهند (اسدی و دهقانی، 1375: 68-39).

     صدف دوکفه‌ای غول‌ پیکر/ Tridacna maxima نیز یکی از گونه‌های خطرناک دریایی است. گرچه نمونه‌های کوچک از این گونه در خلیج فارس گزارش شده است، لیکن نمونه‌های فسیل بزرگ آنها در سواحل خلیج فارس و در بین رسوبات دیده شده است. صدف بزرگ این دو کفه‌ای‌ها و عضلات قدرتمند آنها می‌تواند به‌هنگام ورود بخشی از بدن به درون صدف باعث
آسیب جدی و حتی قطع عضو شود(حسین‌زاده و همکاران، 1375: 182).

     سموم دریایی نیز گروهی از ترکیبات شیمیایی هستند که ازطریق یکی از اندام‌های ویژه نظیر دندان، خار، سیبیلک‌ها و تیغ و یا نیزه‌های کوچک میکروسکوپی نظیر نماتوسیست‌ها به بدن جانور شکار و یا مزاحم تزریق و به ناتوانی‌های حرکتی، عصبی و تنفسی و مرگ منجر می‌شوند (Da Silva and Kipnis, 2008: 197). سموم جانوران دریایی به دو دسته تقسیم می‌شوند؛ دسته

اول که با درد، تورم، تخریب بافتی همراه است و حالت بی‌حسی و تهوع را به‌همراه دارند. این نوع سموم اغلب پروتئینی هستند و در انواع مرجانیان، نرم‌تنان و ماهیان دیده می‌شوند. دسته دوم سموم گروه‌های بزرگِ نوروتوکسین‌ها را شامل می‌شوند که تترادوتوکسین و ساکسیتوکسین از دو گونه آن به‌شمار می‌روند که در انواع جلبک‌های قرمز نظیر Jania و Arthrocardia؛ انواع خرچنگ‌ها نظیر Mithrax، آبفشان‌های دریایی نظیر Phallucia و انواع Pseudomonas قابل مشاهده است. این نوع سموم در نواحی مختلف بدن از نواحی پوششی و پوستی مخاطی تا مجاری دستگاه گوارشی و تنفسی و نواحی مغز و حافظه و همه سلول‌های عصبی اثر گذاشته و می‌توانند منجر به مرگ شوند (Ibid). درعین‌حال، گروهی دیگر از سموم دریایی با ماهیت اکادیک اسید/ Okadic Acid از نوعی اسفنج دریایی به نام Halichondri okadai و دو گونه تاژکدار دریایی به نام‌های Prorocentrum lima و Dinophyssi sp. خارج می‌شوند که ماهیت عملکرد آن همچنان نامشخص است (Ibid). در بسیاری از گونه‌های دریایی، اندام‌های گزنده و یا شوک‌دهنده وجود دارد. مارهای دریایی ازجمله خزندگان هستند که با وجود دم پارویی با محیط دریایی سازش پیدا کرده‌اند. با وجود گسترش و پراکندگی مارهای دریایی، مناطق ساحلی و سواحل شنی- گلی بیشترین احتمال بروز مارگزیدگی را دارند (Bruce and Halstead, Ibid: 84-140). مارهای دریایی/ Sea Snakes ازجمله گونه‌های خطرناک دریایی هستند که امروزه بیش از 50 گونه سمی از آنها شناخته شده است. این جانوران در مناطق گرمسیری و در درون غار‌ها و شکاف‌ها قرار می‌گیرند و در اثر برخورد با آنها و یا به‌هنگام صیادی در شناور‌ها و تور‌های صیادی و همچنین در کنار سواحل به نیش زدن شناگران می‌پردازند. مار دریایی گونة Hydrophis cyanocinctus دارای نوار‌های آبی‌رنگ با خطوط تیره است. در مار دریایی شکم‌ زرد، گونة Pelamis platurus در ناحیه پشتی تیره رنگ است. به‌دلیل داشتن آرواره کوچک اغلب گزیدگی‌ها منجر به وارد کردن سم نمی‌شود، اما در صورت ورود سم به بدن می‌تواند به مرگ منجر شود.

     جراح ‌ماهیان/ Surgeon Fishes نیز از انواع جانوران آبزی خطرناک محسوب می‌شوند که در طرفین بدن و در ناحیه ساقه دمی دارای خار متحرک و تیز به رنگ نارنجی هستند. خارها معمولاً درون شکاف کوچک قرار گرفته و با تحریک ماهی افراشته شده و به گزیدگی منجر می‌شوند. یکی از گونه‌های مهم این ماهیان در خلیج فارس و دریای عمان Acanthurus sohal است. گروه دیگر از آبزیان خطرناک سپرماهیان گزنده/ Sting Ray هستند. از انواع گونه‌های خلیج فارس می‌توان به سپر ماهی دو سر/ Rhinoptera javanica اشاره کرد. خار مضرس در انتهای بدن و در مجاورت دم در سفره ماهیان عامل اصلی گزندگی محسوب می‌شود که استخوان‌مانند است و با نوک پیکانی و حاشیه‌های برگشته مانع از خروج خار به بیرون از بدن قربانی می‌شود (Banister and Camphel, 1998: 138-142). نمونه‌های بزرگ سپرماهی‌ها (نظیر جنس‌های Aetomylaeus و Aetobatus می‌تواند خطرآفرین باشد. البته برخی گونه‌ها نظیر گاو سفره/ Manta برخلاف سایر سفره‌ماهیان در آب‌های سطحی حرکت و در مواردی باسرعت از آب به بیرون جهش می‌کنند. گرچه جثه بزرگ این ماهیان باعث ایجاد وحشت در غواصان می‌شود؛ لیکن خطر اصلی آنها ناشی از برخورد و تخریب بدن و یا ابزار‌های غواصی با بدن این جانوران است. از گونه‌های خطرناک دیگر در منطقه خلیج فارس و دریای عمان می‌توان به خرگوش‌ماهیان/ Rabbit Fishes اشاره کرد که با نام کلی صافی‌ماهیان شناخته می‌شوند. این نوع ماهیان دارای خارهای شعاعی بوده و شعاع‌های باله‌های سینه‌ای آنها نیز سمی و باعث به‌وجود آمدن زخم‌های دردناک می‌شوند. دو گونه سمی آن Siganus javus و Siganus sutor هستند. گونه‌های Alcetis indicus، Caranx ignobilis، Caranx para، Caranx sexfasciatus Caranguides armatus، Caranguides chrysophrys از گیش‌ماهیان، دارای خار‌های سمی هستند که با گزیدگی ایجاد درد می‌کنند. سایر گونه‌های سمی گیش‌ماهیان Scomberiodes commersonnianus، Selar crumenophthamus، seriolina nigrofasciata، Uraspis helvola1 و Trachinotus mookalee هستند (اعتمادی دیلمی، 1387: 192-86).

     از وزغ‌ماهیان/ Toad Fishes می‌توان به گونه Austrobatrachus dussomieri اشاره کرد که در بستر زیست دارند و در نواحی ساحلی منجر به گزیدگی موجودات می‌شوند. سرپوش آبششی و خار بالة پشتی، اندام سمی در این آبزیان است. دو گونه گربه‌ماهی دریایی Aruis dossumieri وArius thalassinus در مناطق ساحلی به‌ویژه جنگل‌های حرا در خلیج فارس گزارش شده است که رنگ خاکستری متمایل به آبی تا قهوه‌ای تیره در پشت و رنگ روشن در سطح زیرین بدن دارند. اندام سمی این ماهیان در واقع باله‌های سینه‌ای و باله پشتی مجهز به خار است که خاصیت سمی دارد. سنگ‌ماهی/ Stonefish از عقرب‌ماهیان سمی/ Scorpion fishes است و در بسترهای گلی و ماسه‌ای در نزدیکی سواحل و اعماق دریا قابل مشاهده‌ هستند. یکی از گونه‌های مهم و سمی، گونة Choridactylus multibarbis است که به رنگ‌های سیاه، قهوه‌ای و قرمز با نوار‌های مورّب دیده می‌شود. یکی از گونه‌های مهم و خطرناک عقرب‌ماهیان، گونة Pseudostnanceia melanostigma است که از خاصیت استتار و مخفی شدن در زیر گل و ماسه‌ بستر استفاده می‌کند و باعث برخورد خارها به بدن موجودات مزاحم و انسان‌ها می‌شود. گونه دیگر با نام علمی Scorpaenopsis barbata در مناطق صخره‌ای و مرجانی قابل مشاهده است. سم موجود در خارهای این عقرب‌ماهیان معمولاً به درد‌های عمیق منجر می‌شود و در بعضی مواقع مرگ‌آور است. خار پشتی، خار مخرجی و خار شکمی از مهم‌ترین اندام‌های سمی عقرب‌ماهیان محسوب می‌شوند. خروس ماهیان/ Lion Fish گروهی دیگر از ماهی‌های خطرناک دریایی هستند که خار‌های بلند و زهراگین دارند و به رنگ‌های نارنجی، قرمز، قهوه‌ای و سیاه با نوار‌های عمودی تیره دیده می‌شوند. گونه‌های Pterois russeli, Pterois volitans سمی هستند و می‌توانند به درد‌های شدید ناشی از جراحت‌ها منجر شوند (حسین‌زاده صحافی و کمالی، 1382: 87-86). همچنین، بسیاری از بی‌مهرگان دریایی گزنده در خلیج فارس و دریای عمان وجود دارند که از مهم‌ترین آنها می‌توان به انواع اسفنج‌ها نظیر Haliclona toxius، Pseudosuberites sp.، Ircinia echinata اشاره کرد که تماس با آنها به ایجاد سوزش، ایجاد التهاب و درد‌های سطحی منجر می‌شود. اسفنج‌ها، گروهی از آبزیان پست هستند که خلل و فرج بسیار دارند و محیطی مناسب را برای زیست بسیاری از گونه‌ها به‌وجود آورده‌اند. در این میان، بسیاری از ترکیبات در درون حفرات اسفنج‌ها در مخاط مربوطه و نیز اسپیکول‌های آنها وجود دارد که برای انسان خطرناک است (Banister and Camphel, Ibid: 168-170).

     در بسیاری از شقایق‌های دریایی و مرجانیان سلول‌های نماتوسیت گزنده وجود دارد که در سرتاسر بازوها پراکنده شده است. ازجمله، گونه‌های مهم شقایق‌های دریایی منطقه می‌توان به Calliactus polypus, Sagartianthus indosinensis , Anthothoe sp اشاره کرد. همچنین انواع مرجان‌های خلیج فارس از گونه‌های مختلف Tubastraea، Heteropsammia ، Dendronephthya ، Sarcophyton ، Acropora، Favia، platygyra و Millepora هستند که در اثر برخورد با پوست بدن به ایجاد جراحت و آسیب و سوزش‌های سطحی منجر می‌شوند و التهاب پوستی و در نهایت عفونت‌های باکتریایی ایجاد می‌کنند. این جانوران در بستر دریا زیست دارند.

     جنگجوی پرتغالی/ Physalia نیز متعلق به سلانتره‌ها بوده و در سطح آب به رنگ آبی و نارنجی دیده می‌شود. معمولاً در دسته‌های چندتایی و به‌صورت حباب‌هایی در سطح دریا دیده شده و اندام‌های بلند آنها بسیار سمی هستند.

     ارکین یا توتیای دریایی ازجمله خارپوستان است که رنگ‌های متنوع و خار‌هایی دارد که می‌توانند به ایجاد جراحت در انسان منجر شوند. بیشتر زخم‌های توتیا‌ها به سوزش دردناک در ناحیه پوستی منجر می‌شود (Ibid: 49-83). نفوذ تیغ توتیا در بدن به‌علت داشتن سم در تیغ یا اندام‌های زخمی‌کننده دیگر موسوم به گلوبی فروس پدیسلاریاً باعث درد شدید می‌شود. ضعف و ناتوانی کلی، سوزش، تهوع، استفراغ و نامنظمی در ضربان قلب گزارش شده است (Ibid: 49-83).

     عروس‌های دریایی/ Jellyfishes از کیسه‌تنان هستند که بدن شفاف، ژلاتینی و شنای آزاد دارند (ولی‌نسب و همکاران، 1390: 97-88).

     عروس‌های دریایی سلول‌های گزنده بسیار کوچک دارند که گزش آنها باعث مخاطراتی نظیر ایجاد جراحت و زخم‌های شدید می‌شود. معمولاً در محل‌های گزش آماس، تورم، سرخی، التهاب و سوزش بسیار شدید احساس می‌شود که به‌تدریج به عوارض سردرد، درد عضلانی، تهوع، استفراغ، تشنج، تب و مشکلات قلبی- ریوی و بلعمی منتهی خواهد شد. عروس‌ماهی جعبه‌ای/ Chironex متعلق به اقیانوس‌های هند و آرام ازجمله خطرناک‌ترین‌ عروس‌های دریایی محسوب می‌شوند. این جانوران چتری‌شکل چهار بازوی بلند سمی دارند و هرگونه تماس با آنها باعث ایجاد آسیب‌های ناشی از گزیدگی و حتی مرگ‌ومیر انسان‌ها می‌شوند. هرگونه گزیدگی با کاهش کارکرد قلب، قطع تنفس و از کار انداختن فعالیت ماهیچه‌ای باعث مرگ مصدوم می‌شود. عروس‌ماهی جعبه‌ای/ Box Jellyfish به نام زنبور دریا/ Sea Wasp نیز نامیده می‌شود. در بین نرم‌تنان نیز حلزون‌های مخروطی/ Cone Shells دارای خطر مرگ بوده و سازمان بسیار توسعه‌یافته‌ای برای واردسازی سم دارند. سم درون تیرهایی درون خرطوم وجود دارد که از انتهای باریک آن خارج می‌شود و بیشتر حلزون‌ها به آن دسترسی دارند(Bruce and Halstead, 1980: 49-83). گزیدگی منجر به ایجاد اختلالات عصبی و عضلانی شده و اختلال در بینایی و سیستم تنفسی ایجاد می‌کنند (اعتمادی دیلمی،1387: 221-219).

     گروهی از آبزیان خلیج فارس قابلیت تولید الکتریسیته/ Electrogenic دارند و برای انسان مخاطره‌آمیز هستند. امروزه حدود 250 گونه با توانایی آزاد کردن شوک الکتریکی دردناک شناخته شده‌اند که به‌وسیله اندامی خاص، الکتریسیته را با ولتاژ بسیار زیاد برای بی‌حس کردن طعمه در آب منتشر می‌کنند. از مهم‌ترین ماهیان برقی دریایی می‌توان به سپرماهیان برقی اشاره کرد که در تمام اقیانوس‌های استوایی و معتدله یافت می‌شوند. گونه‌هایی نظیر Diplobatis و Torpedo در منطقة خلیج فارس و اقیانوس هند گزارش شده‌اند. سپرماهی برقی/ Torpedo torpedo بدنی راکت‌مانند، قهوه‌ای رنگ و لکه‌های تیره دارند (اعتمادی دیلمی، همان: 66-61). برخی از آب‌فشان‌های دریایی/ Sea Squiret می‌توانند خطرآفرین باشند. این جانوران شکل کوزه‌ای داشته و دارای دو سیفون ورودی و خروجی هستند (Banister and Camphel, Ibid: 274-285).

     ازسوی‌دیگر، در بند تغذیه غذاهای دریایی، برخی از آبزیان برای انسان ایجاد مخاطره و بیماری می‌کنند (Bruce and Halstead, Ibid: 161-190). انواع مسمومیت در اثر مصرف آبزیان شامل مسمومیت ناشی از مصرف تون ماهیان/ HFP، مصرف ماهیان با سم سیگواترا/ CFP، سم ترادوتوکسین/ TP، مصرف سموم فلج‌کننده صدف‌ها PSP، سموم عصبی کشنده و مصرف صدف‌ها/ NSP و مسمومیت‌های اسهال‌آور ناشی از مصرف صدف‌ها/ DSP، مسمومیت ناشی از سموم ایجاد‌کننده فراموشی/ ASP، آب‌های آلوده به جلبک‌های سبز آبی/ BGC و مسمومیت ناشی از جلبک پیفستریا/ PLP (Leigh and Olley, 2000: 1-37) است. در بین سخت‌پوستان بخش‌های مختلف بدن نظیر گوشت، دستگاه گوارش و تخمدان‌ها می‌توانند سمی باشند.

     مسمومیت مصرف تون ماهیان از مهم‌ترین انواع مسمومیت‌های دریایی محسوب می‌شوند که بیشتر به‌مقدار هیستامین ناشی از تحرک ماهی به‌هنگام صید و نگهداری در شرایط نامناسب باز می‌گردد. در این خصوص، انواع گونه‌های تون ماهیان نظیر تون زردباله و تون منقوش و نیز ماهیان شبه تون می‌توانند در دریای عمان و خلیج فارس مورد توجه قرار گیرند. (Ibid).

کتاب‌شناسی

اسدی، ه‍دایت و دهقانی، رضا. 1375، اطلس ماهیان خلیج فارس و دریای عمان. تهران: مؤسسه تحقیقات شیلات ایران.

اعتمادی دیلمی، ایلیا. 1387، جانوران خطرناک دریایی. رشت: انتشارات حق‌شناس.

حسین‌زاده صحافی، همایون و کمالی، عیسی. 1382، اطلس ماهیان زینتی خلیج فارس و دریای عمان. تهران: مؤسسه تحقیقات شیلات ایران.

حسین‌زاده صحافی، همایون؛ دقوقی، بهنام و رامشی، حسین. 1375، اطلس نرم‌تنان خلیج فارس. تهران: مؤسسه تحقیقات شیلات ایران.

حسین‌زاده صحافی، همایون. 1380، راهنمای مصور زیست‌شناسی دریایی (جمع‌آوری، شناسایی و نگهداری). تهران: انتشارات اصلانی.

حسین‌زاده صحافی، همایون. 1369، شناسایی و بررسی بیولوژیک کوسه‌ماهیان در خلیج فارس و دریای عمان. تهران: جهاد دانشگاهی دانشگاه شهید بهشتی.

ولی‌نسب، تورج؛ حافظیه، محمود و حسین‌زاده صحافی، همایون. 1390، زیست‌شناسی آبزیان. تهران: مؤسسه آموزش عالی علمی کاربردی دانشگاه جامع علمی کاربردی.

Abu Shelebi, A.M.; Ali, J.S. and Haidar, A.H. 1985, Dangerous inhabitants of the Persian Gulf Waters. Kuwait: Fisheries Resources Authority.

Banister, K. and Camphel, A. 1998, The Encyclopedia of Aquatic Life. New York: Andromeda Oxford Limited.

Bruce, W. and Halstead, M.D. 1980, Dangerous Marine Animals. Maryland: Cornell Maritime Press.

Da Silva, W.D. and Kipnis, T. 2008, Venoms, in: “Encyclopedia of life science”, John Willay & Sons LTD, vol. 9, 190-198.

Leigh, L.J. and Olley, A. 2000, “Review Histamine fish poisoning revised”, Traditional Journal of Food Microbiology. Vol. 58, 1-37.

Shukla, A.N. and Tyagi, R. 2002, Encyclopedia of Mollusca. New Delhi: Anomal Publications LTD, vol. 1.