همه نمونهگیریها حاکی از سطح بالایی از آلودگیهای نفتی در نواحی نزدیک تنگه هرمز است. لذا آلودگی نفتی، بسیاری از اکوسیستمهای دریایی خلیج فارس را بهطور جدی مورد تهدید قرار داده است. میزان تولید نفت دریایی و تراکم حملونقل نفتی و خطرات و پتانسیل آلودگی در خلیج فارس نسبت به سایر نواحی خلیجها در تمام جهان متفاوت است. آلودگیهای ناشی از تانکرهای غرق شده و ترمینالهای تخریب شده، بهطور مداوم سواحل را در مسیر خود آلوده میسازد. بیش از 88 تانکر نفتی و تجاری در دریای خلیج فارس غرق شدند که غالب آنها حامل نفت بودند. آلودگی دریایی به سه دستة فیزیکی، شیمیایی و بیولوژیکی تقسیم میشوند:
1. آلودگی فیزیکی یا طبیعی محیط دریا معمولاً به افزایش سطوح دما و شوری مرتبط است که میزان رسوبات و ذرات داخلی آب شیرین را افزایش میدهد. بهطور طبیعی دما در محیط دریایی ناشی از شرایط بد آبوهوایی است. درحالیکه میتوان پدیده شوری را به بافت زمینشناسی و آبوهوایی مرتبط دانست، نواحی خشکی مثل خلیج فارس دمای بالا و تابش خورشیدی را دارند که سبب دمای نامناسب دریاست. بالا بودن میزان تبخیر همراه با کاهش آب شیرین به افزایش شوری منجر میشود. تبخیر و میزان آن همچنین با عمق آب ارتباط مستقیم دارد. دما و شوری همچنین از طرحهای بزرگ نیروگاهی و آب شیرینکنهای ساحلی تأثیر میپذیرد. افزایش دما بههمینترتیب باعث افزایش میزان حلالیت گازها بهویژه اکسیژن غیرمحلول میشود که بر روی برخی از سازوارههای دریایی تأثیر میگذارد. زیستشناسان معتقدند که مرگومیر حشرات و نوزاد حشرات، میزان توسعه پایین، نقص مکانیسم تنظیم اسمز، کاهش سلولهای بدن، عدم کارکرد مناسب غدهها ازجمله تأثیرات نامطلوب مشاهده شده در ارگانیسمها یا موجوداتی هستند که در معرض شوری بالا قرار گرفتهاند. معلق شدن سایر مواد در ستونی از آب، نوع دیگری از آلودگی فیزیکی را در محیط دریا ایجاد میکند. چنین موادی مانع نفوذ نور و فتوسنتز به درون ارگانیسم آبی میشوند. شرایط معلقسازی را میتوان تا حد گستردهای با لایروبی و احیای ساحلی کنترل کرد. در کنار افزایش این آشفتگی و کاهش فتوسنتز و تولید اولیه، افزایش مواد معلق، تأثیرات زیستمحیطی دیگری دارد که شامل کاهش گونهها، آسیب زدن به بسترهای تخمریزی ماهیان و بسترهای علوفهای و ناهنجاریهایی در گونههای دریایی میشود. از حیث آلودگی دمایی میتوان گفت خلیج فارس، یکی از گرمترین نواحی جهان است. دما در این منطقه در تابستان به بالای ˚50 میرسد. ما شاهد حداکثر دما در تابستان و حداکثر شوری در زمستان در خلیج فارس هستیم و بادهای شمال غربی در افزایش تبخیر و در نتیجه افزایش شوری زمستان نقش دارد. طرحهای شیرینسازی در خلیج فارس عامل افزایش آلودگی و شوری بودهاند و قسمت اعظم این تأثیرات در قسمت جنوبی ایجاد میشود.
2. تخلیه یا نشت تصادفی نفت، تخلیه عمدی نفت، جنگ نفتکشها و تخلیه نفت از کشتیها، اسکلهها، آلایندههای خروجی و تخلیهشدة شیمیایی ناشی از فعالیتهای صنعتی، کشاورزی و رسوبات جوی ازجمله منابع آلودگی شیمیایی هستند. از مهمترین منابع بحران آلایندهها در محیط دریایی خلیج فارس میتوان به نشت و تخلیه عمدی و تصادفی نفت اشاره کرد. هیدروکربنهای نفتی با تخلیه شدن در دریا، محیط سمی را برای بسیاری از موجودات و گونههای گیاهی و جانوری تولید کردهاند (Roostaei, 2004: 2). موجودات همزیست ساحلی و دریایی آسیبهای بسیار زیادی از تخلیه و نشت نفت میبینند. غلظت اندازهگیریشدة نفت در صدفهای دوکپهای نشاندهنده محیط زیست آلوده آنهاست. ترکیبات آئروماتیک بهخصوص آلایندههای هیدروکربن آئروماتیک چندهستهای تشکیلدهنده مواد سرطانزا هستند و باعث تأثیراتی در جمعیت گونههای گیاهی و جانوری میشوند که وابسته به عوامل میزبان هستند. از دیگر آلودهکنندههای مهم محیط زیست دریای خلیج فارس، آفتکشها و دیگر آلایندههای ارگانیکی است. فلزات از دیگر آلایندههای شیمیایی در آبهای خلیج فارس هستند. این بحران در 1980م با شروع جنگ تحمیلی عراق علیه ایران، منجر به فاجعه زیست محیطی در منطقه و خلیج فارس شد. بالاترین میزان رهاسازی عمدی نفت و نیز تخلیه تصادفی نفت در دو جنگ خلیج فارس رخ داد و بیش از 000,6000- 000,8000 بشکه نفت بهطور عمد توسط عراق در دریا ریخته شد (Al-Azab and El-Shorbagy, 2005: 7). سطوح بالای pms ناشی از این آلودگی منجر به کاهش صدف خوراکی و صخرهای در کویت، امارات عربی متحده و عربستان سعودی شده است. مکانهای دارای آلودگی نفتی سنگین (200mgg به توان منفی یک) و متوسط (50 -200 mgg به توان منفی یک) و رسوبات عمقی آلوده در خلیج فارس عبارتانداز: 8 میدان نفتی ساحلی در خوزستان، مسیرهای دریانوردی، و لولههای نفتی نوروز به ساحل که دارای ph سنگین است. آلایندههای شیمیایی صنعتی در صنایع ساحلی که دارای ph سنگین هستند و حوزه دریای مرکزی در بخش جنوبی خلیج فارس را دربر میگیرد. مکان پنج منطقه محیط زیست دریایی امارات عربی متحده در نواحی نزدیک تولیدات نفتی است و دارای ph سنگین و نیز دارای منابع آلودگی ناشی از تولیدات نفتی دریایی است. مکان آلوده بعدی تنگه هرمز است که دارای ph متوسط و دارای منبع آلودگی ناشی از آب تعادل کشتیها و نشتهای نفتی محلی است (Danish, 2009: 3). عمق کم و نواحی خشک دریایی مانند خلیج فارس، مقدار محدودی از آفتکش و یا سایر آلایندههای ارگانیکی مقاوم تأثیرات خسارتباری بر جانداران و گونههای ماهیان مهم شیلات ایجاد میکند. مواد مربوط به کشت آبی از زمینهای مزروعی در طول خط ساحلی ایران، عراق، سوریه و ترکیه از دیگر منابع بالقوه آلودگی در این ناحیه است. رسوب ddt با غلظت بالا از تمام ترکیبات شیمیایی در صدفهای خوراکیِ خلیج فارس گزارش شده است (World Bank, 2005: 1). قارچکش hcb و لنیدان آفتکش در صدف خوراکی عمان و هرمز در ایران و در صدفهای خوراکی جبل علی در امارات عربی متحده شناسایی شده است. غلظت سرب، کادمیوم و جیوه در کویت در 1998م. (88-336) و عربستان سعودی در 1998م. (505-277) شناسایی شده است. فلزات گوناگون با سطوح بالای جیوه در حلزونها و ماهیان مشاهده شده است. سایر آلایندههای انسانی در درون چرخه غذایی مواد معدنی در طی نمونهگیریها گزارش شده است (El-Shorbagy, 2005: 8).
3. نفت ریختهشده از تانکرها و صنایع مرتبط با نفت به میزان زیادی در زوال محیط زیست دریا سهیم بوده است. سالانه بیش از 25000 تانکر نفتی از این دریا عبور میکنند و از تنگه هرمز خارج میشوند. با این حجم عظیم نفت پمپاژ و حمل شده، آبهای خلیج فارس بهشدت آلوده به بقایا و اثرات نفتی و لکههای قیر است. تقریباً 000,000,2 بشکه نفت هر سال بهعلت تخلیه منظم آبهای کثیف تعادل کشتیها به درون خلیج فارس ریخته میشود. تخلیه غیرقانونی نفت خام و سوخت توسط تانکرها، منبع مهم آلودگی است. طبق برآوردها دو تا چهار میلیون بشکه نفت در طول جنگ ایران و عراق و شش تا هشت میلیون بشکه نفت در طول جنگ عراق با کویت و نیروهای ائتلاف وارد خلیج فارس شد که آثار آن هنوز باقی است. بیش از 700 کیلومتر از خطوط ساحلی از جنوب کویت تا جزیره ابوعلی بهوسیله نفت و قیر سیاه شده است و منجر به نابودی پرندگان دریایی، لاکپشتها و حیات دریایی بسیاری شده است. احیای باتلاقهای شور و آلوده، دههها زمان میبرد. مانگروها و سواحل شنی و صخرهای بهشدت آسیب دیدهاند و آلودگی و تخلیه نفت به درون دریا بهطور منظم ادامه دارد (Roostaei, Ibid: 5). آلایندههای زیستی بهواسطة بارهای بیولوژیکی رهاشده در آب دریا، آلایندههای ساحلی، و یا از کشتیهای در حال تردد در دریا بهوجود میآید. تخلیه فاضلابهای صنعتی و خانگی از مواد سیال ساحلی به جریانات ورودی، زبالههای جامد ریختهشده به دریا و آبهای آلوده ناشی از آب تعادل کشتیها آلایندههایی هستند که مدام وارد آبهای خلیج فارس میشوند و خطرات اکولوژیکی، اقتصادی و بهداشتی جدی را به همراه میآورند. آبهای خلیج فارس دربردارنده 150 پلانکتون مضر بالقوه است. تعدادی از آنها در جزرومدهای قرمز و کشندهای قرمز وجود دارند. در خلیج فارس آب قرمز موقتی و دائمی مشاهده شده است.
منبع جدید دیگر آلودگی در خلیج فارس ساخت جزایر مصنوعی است. دبی اخیراً طرحهای جاهطلبانه و بلندپروازانه برای ساخت تعدادی از جزایر مصنوعی آغاز کرده است. این جزایر به یک نگرانی رو به رشد بر اکولوژی محلی دریایی تبدیل شده است. دبی باید نسبت به قابل استفاده و مفید بودن این جزایر نگران باشد زیرا بالا آمدن سطح دریا بهعلت تغییرات آبوهوایی جهانی میتواند منبع نگرانی برای سرمایهگذاریهای بیباکانه و مخرب بر روی این جزایر مصنوعی باشد.
کتابشناسی
Al-Azab, M. and El-Shorbagy. 2005, Oil Pollution and its Environmental Impact in the Arabian Gulf Region. at www.academi.edu.
Danish, Ekram. 2009, Ecological Impact from Chemicals in the Persian Gulf Due to Persian Gulf Spil. at www.academi.edu
El- Shorbagy, Walid. 2005, Overview of Marine Gulf with Emphasis on Pollution Transport Moddling. at www.academi.edu.
Roostaei, Nadia. 2004, River Basin Challenges and Management in Iran. at www.academi. edu.
World Bank. 2005, Coast Assessment of Environment Degradation.
