ارگونومی به‌منزله علمی کاربردی

ارگونومی به‌منزله رشته‌ای از علوم است که با به‌دست ‌آوردن بهترین رابطه میان کارگران و محیط‌کاری آنها، تعریف می‌شود. معمولاً از اصطلاحات ارگونومی و عوامل انسانی به‌طور مترادف بهره گرفته می‌شود. هر دو اصطلاح، رابطه‌ دوسویه‌ کار و نیازمندی‌های شغلی را بازگو و تشریح می‌کنند و هر دو درصدد کاهش فشارهای جسمانی و روانی در محیط کار هستند. آشکارترین اثر مثبت طراحی درست و مناسب مشاغل، تجهیزات و محیط کار، بالارفتن سطح ایمنی، بهداشت، تطبیق کار با کارگر بر اساس ابعاد بدنی فرد و سرانجام رضایت شغلی و بهبود بهره‌وری است (Jordan, 1998).

     ارگونومی شاخه‌ای از علم است که با درک اصولی از تعامل میان انسان و عناصر دیگر نظام، روش‌های عملی مناسب را در فرضیه‌های متفاوت بررسی می‌کند و به‌منزله مهندسی عوامل انسانی برای سلامتی و بهبود شریط انسان راه‌حل عرضه می‌کند (Greig et al., 2019). ارگونومی علم طراحی سازگار محیط و محصولات با کاربران است (Dianat et al., 2016).

     با دیدگاه علمی و کاربردی، ارگونومی کاربرد اصول روان‌شناختی و فیزیولوژیکی در مهندسی و طراحی محصولات، فرایندها و نظام‌ها است. ارگونومی در چهار شاخه بیومکانیک شغلی، روان‌شناسی مهندسی، آنتروپومتری، فیزیولوژی کار فعالیت می‌کند (صادقی نائینی، 1379). خصیصه نظام‌مند علم ارگونومی به درک تعامل میان انسان‌ها و سایر عناصر یک نظام معطوف است. خصیصه حرفه‌ای ارگونومی نیز به‌معنی بهره‌مندی آن از نظریه، اصول، داده‌ها و روش‌ها برای طراحی به‌منظور بهینه‌سازی بهزیستی انسان و عملکرد کلی نظام است. این رشته ترکیبی از رشته‌های متعددی مانند روان‌شناسی، جامعه‌شناسی، مهندسی، بیومکانیک، طراحی صنعتی، فیزیولوژی، آنتروپومتری، طراحی تعامل، طراحی بصری، تجربه کاربر و طراحی رابط کاربری است. بنابراین ارگونومی، دانشی چندرشته‌ای است که اطلاعات مربوط به ظرفیت‌های هر انسان (توانایی‌ها، محدودیت‌ها و ظرفیت‌های فیزیکی و روانی) را گردآوری کرده و آنها را در طراحی مشاغل، محصولات، نظام‌های در ارتباط با انسان، مکان‌های کار و تجهیزات، با هدف پیشگیری از بروز مسائل و مشکلات و آسیب‌های مربوط به سلامت و بهبود و بهینه‌سازی‌ کارایی، بهره‌وری و کیفیت به‌کار می‌برد (همان).

تاریخچه ارگونومی

موضوع ارگونومی از دیرباز، حتی در دوره تمدن‌های باستانی مورد توجه بوده است (Marmaras et al.,1999). با پیشرفت فناوری، ماهیت شغل و کار انسان و در نتیجه، رویکرد ارگونومی دست‌خوش تغییر و تحول شده است؛ به‌گونه‌ای‌که در دوران اخیر، بیشتر مباحث ارگونومی به تعامل انسان و فناوری معطوف است (Ibid).

     حوزه پیدایش ارگونومی به انقلاب صنعتی (در اواخر قرن نوزدهم و اوائل قرن بیستم میلادی) می‌رسد. کارهای پژوهشی لیلیان و گیلبرت در زمینه کارسنجی و مدیریت کارگاهی سرآغازی بر مطالعات ارگونومیک بود. پس از جنگ جهانی دوم و به‌ویژه با روشن‌تر شدن مشکلات کاری و حتی تلفات ناشی از عدم توجه به دانش ارگونومی در محیط کاری، نیاز به طراحی محل کار به‌صورت ارگونومیک بیشتر احساس شد. پیچیدگی اشتباه‌های احتمالی در زمینه‌های گوناگون همچون هواپیماهای جنگی، رادار و دیگر تجهیزات در طول جنگ، هم جنبه مهندسی و هم جنبه رفتاری داشت و گروه‌هایی متشکل از روان‌شناسان، مهندسان، انسان‌شناسان و فیزیولوژیست‌ها، همراه با هم کوشش‌هایی را برای حل مشکلات، طراحی و آموزش آغاز کردند. چنین کوشش‌هایی که در خلال جنگ دوم جهانی در آمریکا و انگلستان، به‌طور هم‌زمان آغاز شده بود، سبب شد تا دانش ارگونومی رشد و توسعه یابد و در بیشتر کشورهای اروپایی مورد توجه واقع شود. در دهه ۱۹۸۰ میلادی، فجایع صنعتی و تکنولوژیکی بسیاری رخ داد و موجب شناخته شدن هر چه بیشتر دانش ارگونومی در میان مردم شد. کارخانه‌سازان، کارخانه‌داران، کارگران، دولتمردان و به‌تبع آن عامه مردم به طراحی ارگونومیک روی آوردند (Sanders and McCormick, 1993).

     در ۴ دسامبر ۱۹۸۴میلادی، نشت گاز متیل ایسوساینیت در کارخانه تولید سموم ضد آفات شرکت یونیون کارباید در بوپال هند، سبب مرگ نزدیک به ۴۰۰۰ تن و آسیب دیدن ۲۰۰۰۰۰ نفر دیگر شد. دو سال بعد، در ۱۹۸۶ میلادی، انفجار شدیدی در نیروگاه هسته‌ای چرنوبیل در شوروی (سابق)، سبب مرگ ۳۰۰ نفر و قرار گرفتن طیف وسیعی از مردم در معرض تابش‌های زیان آور و آلوده شدن میلیون‌ها هکتار زمین به رادیواکتیو شد (چوبینه، ۱۳۹۵).

     سه سال بعد در ۱۹۸۹ میلادی در یک واحد تولیدی مواد پلاستیکی متعلق به شرکت نفت فیلیپس در تگزاس انفجاری روی داد که شدت این انفجار معادل انفجار ۱۰ تُن تی. اِن. تی بود. ۲۳ نفر کشته و ۱۰۰ نفر مجروح شدند. همه این موارد و مثال‌های بسیار زیادی از این دست، به باور کارشناسان، حوادثی هستند که علت اصلی تمامی آنها را باید در عدم طراحی درست ارگونومیک (به معنای کلی کلمه) جست (ساندرز و مک‌کورمیک، ۱۳۷۸).

     هم‌زمان با رشد توجه به ارگونومی به‌صورت کاربردی در محیط‌های صنعتی که خود به مرور زمان و با رشد اتوماسیون و به‌ویژه بهره‌مندی از رایانه تحولات اساسی را پذیرا شده‌اند؛ از جنبه علمی نیز این حوزه با راه‌اندازی انجمن‌ها و نیز دوره‌های آموزش دانشگاهی در کشورهای گوناگون گسترش یافته است (همان).

     با افزایش اهمیت و بروز اثرات کاربرد ارگونومی، این حوزه در بخش صنفی و حرفه‌ای نیز توسعه یافته است. در سال 1949 م انجمن پژوهشی ارگونومی که اکنون انجمن ارگونومی نامیده می‌شود، در انگلستان تأسیس شد و اولین کتاب درباره عوامل انسانی، به نام روان‌شناسی تجربی عوامل انسانی در طراحی مهندسی انتشار یافت. در سال 1959 م مؤسسه بین‌المللی ارگونومی با هدف برقراری ارتباط میان چندین انجمن عوامل انسانی و ارگونومی در کشورهای گوناگون جهان تأسیس شد. دوران 20 ساله، از1960 تا 1980 م شاهد رشد سریع مهندسی عوامل انسانی بود (حسنی و همکاران،1391).

کارکرد اِرگونومی

امروزه ارگونومی از حد یک ابزار فراتر رفته و به راهبردی برای بهبود بهره‌وری نظام، ایجاد محیط کار مناسب، پیشگیری از حوادث و بیماری‌های ناشی از کار و بهبود راندمان و عملکرد انسان تبدیل شده است (حسنی و همکاران،1391).

     در جهان صنعتی امروز و در عصر ارتباطات و اطلاعات، بـسیاری افراد مجبور هستند که با شرایط نامناسب
پیرامون خود که محیط کار و ابزار مورد اسـتفاده بــر آنهـا تحمیــل مــی‌کنـد، انطبــاق و تناسـب داشــته و بــا محدودیت‌های ایجادشده به گونه‌ای کنار آیند. اما امروزه ارگونومی یـا همان مهندسی انسانی به‌مثابه یک قـانون تـلاش دارد بـا طراحـی و تغییــر مناســب کــار و ملزومــات آن بیــشترین بهــره‌وری را بر اســاس فیزیولوژی انسان به‌دست آورد (درگاهی و همکاران، 1388). کمتر فعالیتی را می‌توان یافت که عاری از هر گونه عامل تهدیدکننده‌ای باشد؛ ازاین‌رو حفظ و صیانت از نیروی انسانی به‌منزله رسالتی مهم مطرح می‌شود و در این میان بخش زیادی از مواردی که سلامت جسمی و روحی کاربران را به خطر می‌اندازد، مربوط به شرایط ارگونومیک محیط‌های کاری است (Love et al., 2019).

     به‌طور اصولی ارگونومی مبین آن است که همه فعالیت‌ها در محیط کار باید به‌گونه‌ای انجام شود که سبب کاهش میزان استرس‌های جسمی و روحی و روانی شود. اگر این استرس‌ها در محیط کاری بیش از اندازه باشد و از حد عادی خود بگذرد، نتایج نامطلوبی همچون اشتباهات کاری، ایجاد حوادث و کاهش سلامت جسمی و روانی افراد خواهد داشت. رعایت اصول ارگونومی، سبب کاهش فشار کار و خستگی‌های ناشی از آن و افزایش کارایی می‌شود. ارگونومی ظرفیت‌ها و توانمندی‌های انسان را بررسی می‌کند و سپس اطلاعات به‌دست‌آمده را در طراحی مشاغل، فراورده‌ها، محیط‌های کار و تجهیزات به‌کار می‌بندد (ساندرز و مک‌کورمیک، ۱۳۷۸).

     بدون‌شک به‌کارگیری ملاحظات ارگونومیک و آموزش در این زمینه در هر سازمانی نقش مهمی در مدیریت بهره‌وری آن سازمان دارد. عدم رعایت این ملاحظات منجر به کاهش انگیزه و بازده نیروی انسانی، افزایش میزان جابه‌جایی و غیبت کارکنان و درنهایت، کاهش اثربخشی، کارآیی و بهره‌وری سازمان می‌شود (مصدق‌راد، 1383). توجه به مسائل ارگونومی در محیط کار ضمن سالم‌سازی محیط کار، منجر به افزایش عملکرد شغلی همراه با رضایت‌مندی کارکنان و در‌نتیجه، تحقق عدالت شغلی می‌شود (Kahya, 2009).

     رعایـت نکردن مسائل ارگونومیک در محـیط کار ضمن کاهش کارایی و کیفیت، هزینه‌هـای بسیار زیادی را برای کـارفرما و کارکنان به دنبال خواهد داشت. پژوهش‌های بسیاری در زمینه نقش ارگونومی در کاهش ناراحتی‌های عضلانی- اسکلتی، افزایش بهره‌وری، بهبود کیفیت،
زندگی کاری، ایمنی و کارایی کلی سازمان انجام یافته است و متخصصان ارگونومی نیز با بهینه‌سازی تناسب میان انسان– ماشین و محیط، کارایی نظام‌ها را بهبود داده‌اند. لیکن امروزه توجه به ارگونومی از حد یک ابزار فراتر رفته و به راهبردی برای بهبود بهره‌وری نظام و بهبود راندمان و عملکرد انسان تبدیل شده است (غضنفری و همکاران،1393).

     به‌لحاظ اقتصاد مهندسی، ارگونومی نقش مهمی در طراحی محصول یا کیفیت و در نتیجه، بهبود فروش و کسب سود برای صنایع ایفا می‌کند. اهمیت طراحی محصولات گوناگون به‌دلایل اقتصادی و همچنین تغییر دیدگاه‌های کاربران، سیاست‌گذاری‌ها و نیازهای قانونی در طی سال‌های اخیر افزایش چشمگیری داشته است. متناسب با این تغییرات، علم ارگونومی نیز به‌منزله یکی از مهم‌ترین علوم تأثیرگذار در زمینه طراحی محصولات از نظر برقراری تناسب بهینه میان کاربر و محصول، رشد و توسعه یافته است. مقایسه رویکردهای سنتی و جدید ارگونومی در طراحی محصول نشان می‌دهد که رویکردهای جدید با در نظر گرفتن جنبه‌ها و جزئیات بیشتری از تعامل کاربر-محصول و زمینه کاربرد، به طراحان در انتخاب یک مدل بهینه از محصول کمک می‌کنند. ملاحظات ارگونومیکی در رابطه با طراحی و تولید محصولات نیز شامل، جنبه‌های مهندسی، عوامل روانی- اجتماعی و در نظر گرفتن قابلیت‌ها و محدودیت‌های کاربران و محصولات، برای برقراری تناسب بهینه میان کاربر و محصول هستند. لحاظ کردن جنبه‌های گوناگون فنی (از نظر تعامل کاربر با محصول) و حقوقی (محیط زیست، توسعه پایدار، صرفه اقتصادی و...) که در رویکردهای جدید ارگونومی مطرح شده‌اند، می‌تواند به‌منزله راه حل اصلاحی و تکمیلی برای موفقیت محصولات در بازار و همچنین بهبود کیفیت محصولات از دیدگاه ارگونومیکی مورد توجه قرار گیرند (Dianat et al., 2016).

مباحث و موضوعات مطرح‌‌شده در ارگونومی

در ارگونومی عوامل متعددی نقش دارند که عبارت‌اند از: وضعیت وحرکات بدن (نشستن، روشنایی، شرایط جوی، مواد شیمیایی)، اطلاعات و عملیات (اطلاعاتی که از راه بینایی یا سایر حواس کسب می‌شوند)، کنترل‌ها و به همان نسبت وظایف و مشاغل (نوع کار مناسب، شغل مطلوب). این عوامل تا حد زیادی میزان ایمنی، سلامتی و بهداشت، راحتی و کارایی در کار و زندگی روزمره را تعیین می‌کنند (صادقی و همکاران، 1390).

     ارگونومی با ارزیابی قابلیت‌ها و محدودیت‌های انسان (بیومکانیک و آنتروپومتری)، استرس‌های کاری و محیطی (فیزیولوژی کار و روان‌شناسی صنعتی)، نیروهای استاتیک و دینامیک روی بدن انسان (بیومکانیک)، احتیاط (روان‌شناسی صنعتی)، خستگی (فیزیولوژی کار و روان‌شناسی صنعتی)، طراحی و آموزش و طراحی ایستگاه کاری و ابزارها (آنتروپومتری و مهندسی)، سر و کار دارد.

     روش‌ها و فنون‌، ویژگی‌های انسانی، طراحی سازمان و بهداشت و ایمنی و طراحی تجهیزات و محل کار از مباحث اصلی ارگونومی هستند (صدرا ابرقویی، 1394). این علم ازیک‌سو به سلامت افراد می‌اندیشد و ازسوی‌دیگر کارآمد بودن و بهره‌وری نظام‌ها را در فعالیت‌های متنوع صنعتی یا غیرصنعتی به‌طور دقیق مدنظر دارد. در این علم مباحث گوناگونی مطرح می‌شود، برای نمونه می‌توان به چند مورد زیر اشاره کرد (مشکوتی، 1381):

- ارزیابی کارآیی افراد به کمک مطالعات و بررسی‌های فیزیولوژیک؛

- بررسی فعالیت اندام‌ها در حین کار از دیدگاه اصولی بیومکانیک؛

- مطالعه زمان‌های کار و استراحت؛

- بررسی ارتباط متقابل بین انسان و محیط کار؛

- آنالیز کار؛

- آنتروپومتری (انسان‌/ پیکر یا تن‌سنجی) و طراحی‌های آنتروپومتریک؛

- طراحی ایستگاه‌های کار به تجهیزات و ابزارهای
دستی؛

- بررسی تأثیرات شرایط محیط کار بر عملکرد دستگاه‌های گوناگون بدن؛

- آنالیز سیستم انسان ـ ماشین به‌منزله یکی از نظام‌های فراگیر در موضوع ارگونومی که دارای چهار عامل اساسی ازجمله: (الف) انسان، (ب) محیط، (ج) تجهیزات، و (د) شغل است؛

- ارزیابی کار و سازمان و روابط میان افراد؛

- طراحی عوامل فیزیکی در ایستگاه‌های کار؛

- بررسی میزان خستگی ناشی از کار (همان).

اهمیت ارگونومی

انسان‌ در انجام دادن کارها با محدودیت‌هایی روبه‌رو است و برای اینکه بتواند با وجود محدویت‌ها فعالیت مناسبی داشته باشد، شرایط محیط کار او باید به‌گونه‌ای مناسب طراحی شود. ارگونومی در نظر اول ممکن است آگاهی و علم جلوگیری از صدمات و ناراحتی‌های پیش‌بینی‌نشده معنی شود؛ درحالی‌که موضوع اصلی آن پیش از بررسی وقوع ضایعه‌ای، تقویت راحتی و روانی عملکرد است. ارگونومی، سبب برخورداری از تندرستی، تقویت توانایی‌های بدن، بالا بردن راندمان فعالیت و رهایی از عوارضی همچون استرس، چاقی، چشم درد، درد پشت و درد گردن و یا بیماری‌هایی که از صدمات کشش متمادی به وجود می‌آیند (غضنفری و همکاران، 1393).

     برای پیشگیری از بروز آسیب‌های اسکلتی- عضلانی و اجرای برنامه‌های مداخله‌ای نمی‌توان کار زیادی بر روی عوامل ژنتیکی و ریخت‌شناسی انجام داد، اما آگاهی از نقش آنها در وقوع آسیب و نیز عوامل روانی‌-‌اجتماعی و بیومکانیکی می‌تواند، به راهبرد کنترل مؤثر منجر شود (چوبینه، 1395).

     عدم رعایت مسائل ارگونومیک در محیط کار سبب کاهش کارآیی و کیفیت می‌شود و در نتیجه هزینه‌های بسیار زیادی را هم برای کارفرما و هم برای کارکنان به‌دنبال خواهد داشت. لیکن امروزه توجه به ارگونومی به‌منزله راهبردی برای بهبود نظام، راندمان و عملکرد انسان تبدیل شده است (غضنفری و همکاران، 1393).

هدف‌ها و مزیت‌های ارگونومی

هدف ارگونومی طراحی وسایل و نظام‌های فنی، وظایف در افزایش و بهبود ایمنی، بهداشت و سلامت، راحتی و کارایی انسان است. ارگونومی در طراحی کار و شرایط روزمره زندگی، انسان را محور قرار می‌دهد. ارگونومی، با توجه به توانایی جسمی و روانی و همچنین محدودیت‌های انسانی، از پدید آمدن محیط کار یا شرایط زندگی نا‌امن، ناسالم، آزاردهنده و یا غیر‌مفید جلوگیری می‌کند (Love et al., 2019). در دیدگاه کلی ارگونومی کار و انسان دو جزء اصلی و تفکیک‌ناپذیر هستی است، که باید به‌گونه‌ای متناسب با یکدیگر برنامه‌ریزی شوند. اگر ترازویی را در نظر بگیریم و در یک کفه آن توانایی انسان و در کفه دیگر کار سپرده‌شده به فرد را قرار دهیم؛ درصورتی‌که کفه‌های ترازو تا حدودی متعادل نباشند، فرد دچار مشکلاتی خواهد شد. عدم تناسب میان توانمندی‌های انسان و کار و مسئولیت‌هایی که برعهده می‌گیرد، سبب ایجاد مشکلات زیادی می‌شود که دراین‌باره می‌توان به حوادث و آسیب‌های ناشی از کار و پایین بودن بهره‌وری اشاره کرد (صادقی و همکاران، 1390).

     هدف برنامه ارگونومی، آماده‌سازی محیطی ایمن با طراحی و تطابق امکانات تجهیزات، ماشین‌آلات، ابزارها و نیازهای شغلی با ویژگی‌های شاغلین (مانند: ابعاد بدنی، قدرت، توان هوازی، قابلیت پردازش اطلاعات) در سطح انتظارات آنها است. برنامه موفق ارگونومی می‌تواند به‌طور هم‌زمان سطح بهره‌وری و سلامت نیروی کار را ارتقاء دهد (صادقی و عربشاهی، 1393). برای افزایش بهره‌وری باید وظایف و رویه‌ انجام کارها به‌طور شهودی قابل فهم و در نتیجه انجام دادن آنها آسان باشد. ارتباطات شفاف میان کاربر و آنچه کاربر از آن استفاده می‌کند، دقت را افزایش می‌دهد و این به‌معنای انجام کارآمد‌تر وظایف است.

     مهم‌ترین اهداف ارگونومی را می‌توان، در دو گروه ایمنی- ‌بهداشتی و اقتصادی (تولید و بهره‌وری) دسته‌بندی کرد. در این میان، اهداف بهداشتی ارگونومی عبارت‌اند از (حسنی و مبارکی، 1391):

1. پیشگیری از بیماری‌ها و اختلالات ناخواسته و غیبت شاغلان؛

2. طراحی بهینه ایستگاه‌های کاری؛

3. بهترین به‌کارگیری از انرژی و تلاش‌های کاری؛

4. بهترین به‌کارگیری از منابع و قابلیت‌های کارگر.

     اهداف اقتصادی ارگونومی نیز عبارت‌اند از:

1. به‌کارگیری بهینه از انرژی که سبب کارایی بیشتر می‌شود؛

2. دوره‌های منظم کار و استراحت که سبب بهره‌وری بیشتر می‌شود؛

3. حذف خستگی که سبب افزایش کیفیت کار می‌شود (حسنی و همکاران، ۱۳۹۱).

     دستاورد تحقق این هدف‌ها، طراحی محیط کار مناسب برای افراد، پیشگیری از آسیب‌های احتمالی ناشی از کار، ارزیابی قابلیت‌ها و محدودیت‌های ناشی از کار، برقراری رابطه بهینه میان کارگر و محیط کار، کاهش میزان استرس‌های جسمی و روحی در حین کار، افزایش بهره‌وری و کارایی، مهندسی عوامل انسانی و طراحی مناسب محیط و محصولات با کاربران است (همان).

     ورزش، انجام حرکات کششی و تحرک کافی در محیط کار، نوشیدن آب، مایعات و رعایت رژیم غذایی سالم، کاهش اضطراب و کنترل استرس، برقراری رابطه دوستانه با همکاران، وارسی (چکاپ) منظم پزشکی، استراحت کافی، توجه به دردها و ناراحتی‌های در محیط کار ازجمله توصیه‌های ارگونومیک برای یک زندگی سالم کاری است (کلته و همکاران، ۱۳۹۵).

جایگاه ارگونومی در آموزش‌های علمی-کاربردی

از آنجایی که آموزش‌های علمی-کاربردی در حوزه‌های گوناگون بر رویکرد عمل‌گرایانه بر فراهم‌سازی محیط آموزش عملی و تجربی برای فراگیران استوار است (بینقی و سعیدی رضوانی، 1380)؛ بنابراین درک و رعایت اصول ارگونومی در محیط‌های آموزش علمی- کاربردی ازسوی فراگیران، مدرسان و سایر دست‌اندرکاران این نظام آموزشی ضروری به‌نظر می‌رسد. البته، این اصول نه‌تنها در فضای آموزشی، بلکه در محیط‌های اداری آموزش‌های علمی- کاربردی، برای نمونه در کار با رایانه نیز در خور توجه است. جنبه دیگر قضیه، تلفیق ارگونومی در محتوای آموزشی و برنامه درسی همه رشته‌ها در آموزش‌های علمی - کاربردی است. این امر سبب می‌شود دانش‌آموختگان رشته‌های گوناگون، در نتیجه آشنایی با اصول و ملاحظات ارگونومی، بتوانند از مزایای آن در محیط‌های شغلی و سازمانی خویش بهره گیرند. بنابراین، با توجه به مطالعات صورت‌گرفته درباره اثربخشی آموزش ارگونومی (کلته و همکاران، 1395Mazloumi et al., 2014; )، طراحی و تلفیق مناسب محتوا و سرفصل ارگونومی در همه رشته‌های آموزش‌های علمی-کاربردی درخور توجه است.