ورود شرکتهای خانوادگی به بازار بینالمللی و ادامة فعالیت در آن بازار است.
بیمه در یک کسبوکار خانگی، به کلیه اقداماتی اطلاق میگردد که در هنگام وقوع زیان برای عملیات و فعالیتهای یک کسبوکار خانگی؛ حفاظت لازم در مقابل زیان بهوجود آمده را از مالک کسبوکار، که همان کارآفرین خانگی است، به عمل میآورد (Oison, 2006).
مفهوم «عقد» عبارت است از اینکه یک یا چند نفر، در مقابل یک یا چند نفر دیگر، تعهد بر امری نمایند و مورد قبول آنها باشد. بنابراین میتوان گفت «قرارداد بیمه» بین شرکت بیمه و کسبوکار خانگی که طرفین اصلی عقد هستند و مستقیماً در عقد ذینفع میباشند، منعقد میشود (کریمی، 1388). به بیان دیگر، «قرارداد بیمه» عقدی است که بهموجب آن، یک طرف تعهد میکند در ازای پرداخت وجه یا وجوهی، از طرف دیگر (یعنی همآنکسبوکار خانگی) در صورت وقوع حادثه، خسارت وارده بر او را جبران نموده یا وجه معینی بپردازد. با توجه به این تعریف: متعهد را «بیمهگر»، کسبوکار خانگی بهعنوان طرف بیمه را «بیمه گذار» و وجهی را که بیمه گذار به بیمهگر میپردازد «حق بیمه» و آنچه را که بیمه میشود «موضوع بیمه» نامند (محمود صالحی، 1381).
در عقد بیمه، رابطه حقوقی که بین کسبوکار خانگی و بیمهگر بهوجود میآید، منشأ تعهد است. بهاینترتیب: بیمهگر متعهد میشود که تحت شرایط معینی در صورت بروز حادثه که به تعهد بیمهگر مرتبط است از بیمه شده رفع زیان نماید. در این زمان بیمه شده یا همان کسبوکار خانگی، شخصی است که دارایی یا شخص او، در معرض خطر مورد تعهد بیمهگر قرار دارد. بیمهگذار برای رفع زیان مالی احتمالی یا جبران خساراتی که بهجان و سلامت او وارد میشود، حق بیمه میپردازد و با پرداخت حق بیمه موجب میشود که قرارداد بیمه اعتبار یابد (کریمی، 1388).
یک کسبوکار خانگی، وقتی به انعقاد قرارداد بیمه، مبادرت میورزد، باید به این نکات توجه داشته باشد که نمیتواند یک طرفه آن را فسخ کند؛ تا زمانی که موضوع بیمه، تحقق نیافته باشد، کسبوکار خانگی، نمیتواند اجرای تعهد را از بیمهگر بخواهد؛ بااینحال، به محض حصول موضوع بیمه، او میتواند انجام تعهد را از متعهد مطالبه کند و در صورت استنکاف او را مجبور به انجام تعهد نماید؛ اگر مؤسسه بیمهای وثایقی را که به اعتبار آن کسبوکار خانگی، حاضر به انعقاد قرارداد شده است، از نوع انتقال یا فروش تغییر دهد، کسبوکار خانگی، حق دارد فسخ قرارداد را بخواهد (کریمی، 1388).
بسیاری از کشورهای جهان، رشد سریعی را در کسبوکارهای خانگی، در طی سالهای اخیر تجربه میکنند. بررسیها حاکی از آن است که با وجود این رشد سریع، یک اکثریت بزرگ از کسبوکارهای خانگی فاقد پوشش بیمه هستند. بسیاری از کارآفرینان خانگی تصور میکنند که داشتن یک پوشش بیمه، کسبوکار آنها را از یک ضرر و زیان بالقوه حفاظت مینماید. بااینوجود، اکثر آنان پوشش حفاظتی کمی با توجه به تنوع اموال خود و محدودیتها و محرومیتهای حاصل از مسئولیتشان در نظر میگیرند. از سوی دیگر، بررسیها نشان میدهند که کارآفرینان خانگی، تصور میکنند که بیمه نمودن کسبوکار خانگی آنها هزینه زیادی در بر دارد (Ruquet, 2004).
هنگامیکه زیان برای عملیات و اقدامات یک کسبوکار خانگی، به وقوع میپیوندد، یک بیمه تجاری مناسب، قادر است حفاظت لازم در مقابل زیان بهوجود آمده را از مالک کسبوکار، که همان کارآفرین خانگی است، به عمل آورد (Oison, 2006).
مخاطره یا خطر، دلیل وجود بیمه برای یک کسبوکار خانگی است و بدون مخاطره، بیمه، مفهوم وجودی خود را از دست میدهد. در جامعهای که مخاطره وجود نداشته باشد، بیمه نیز وجود نخواهد داشت. مخاطره انواع و شکلهای مختلفی دارد ولی با توجه به تغییرات گوناگون، بهرغم تنوع آن، یک جنبه و نتیجه ثابت دارد و آن این است که مخاطره، بد، نامطلوب و ناخوشایند است و میتوان مخاطره را نتیجه نامطلوب، ناخوشایند و زیانآور آینده تلقی نمود. در مقابل مخاطره، شانس قرار دارد که برخلاف مخاطره، دارای عنصر خوب، مثبت، خوشایند و مطلوب است. لذا شانس را میتوان نتیجه مثبت، مطلوب، خوشایند و سودآور حادثه قلمداد کرد. همراه مخاطره و شانس، بیاطمینانی و اتفاقی بودن وجود دارد یعنی اینکه نتیجه حوادث آینده را نمیتوان از قبل پیشبینی کرد و اگر نتیجه حادثهای را بتوان از قبل پیشبینی کرد، بیمه نمودن چنین حادثهای مفهوم ندارد و نمیتوان بیمهنامه برای آن اخذ کرد. اگر با اطمینان از حادثهای که بد یا ناخوشایند است و حتما خسارت به وقوع میپیوندد برای آن بیمهنامه درخواست شود، شرکت بیمه چون وقوغ خسارت را از قبل حتمی میداند، اقدام به بیمه کردن آن نمینماید و اگر هم حاضر به بیمه کردن چنین حادثهای شود، هزینه بیمه (حق بیمه) بسیار بالا خواهد بود و برای کسبوکار خانگی، مقرون به صرفه نخواهد بود (سترگ دره شوری، عابدپور، و دلوی، 1384).
در یک کسبوکار خانگی، میتوان مخاطرهها را با توجه به طبیعت و خصلت آنها و نتیجهای که از آنها ناشی میشود، به چهار گروه بهشرح زیر تقسیم نمود:
1. مخاطرههای خالص یا ایستا؛
2. مخاطرههای سوداگرانه یا پویا؛
3. مخاطرههای خاص؛
4. مخاطرههای عام (کریمی، 1388).
1. مخاطرههای خالص یا ایستا: خسارت یا انهدام یک ساختمان بر اثر حادثه آتشسوزی، مثالی برای مخاطره خالص است که در نتیجه آن دو حالت امکان دارد: ساختمان یا دچار آتشسوزی میشود و خسارت میبیند و یا اینکه سالم میماند و آتشسوزی در آن رخ ن میدهد. میتوان نتیجه گرفت ماهیت اینگونه مخاطرهها دو حالت زیان و عدم زیان است و در صورت روی دادن برای یک کسبوکار خانگی، دو حالت قابل پیشبینی میباشد، یا ساختمان سالم میماند و تغییری در وضع او حاصل نمیشود یا ساختمان منهدم میشود و وضع آن بدتر میگردد (کریمی، 1388).
2. مخاطرههای سوداگرانه یا پویا: هنگامیکه بازرگانی، کالایی را بهصورت عمده میخرد و آن را با قیمتی بالاتر به خردهفروشان میفروشد، تا سودی عاید او شود، کار این تاجر، سوداگرانه است. و اگر به زیر قیمت خود بفروشد، زیان خواهد کرد. لذا اینگونه مخاطرهها میتوانند سه حالت داشته باشند: سود، عدم سود، زیان. باید به این نکته توجه داشت که مخاطرههای سوداگرانه، مخاطرههای مطلوب بیمهای نیستند (کریمی، 1388).
3. مخاطرههای خاص: آندسته از مخاطرههای بیمهای هستند که همزمان بر روی شخص یا گروه کوچکی اثر نامطلوب میگذارند. مانند یک خانواده که میتوان آن را گروه بسیار کوچکی دانست. مخاطرههای خاص، نیز میتوانند خسارتهای بزرگی را به بار آورند ولی عموما خسارتهای ناشی از اینگونه حوادث بهقدری است که صنعت بیمه میتواند تعهدات ناشی از اینگونه خسارتها را بیمه کند (کریمی، 1388).
4. مخاطرههای عام: این مخاطرهها، مخاطرههایی هستند که در صورت تحقق، اثر نامطلوبی روی گروه کثیری از مردم میگذارند که حتی گاهی، کل جمعیت یک کشور را متاثر میسازد. مانند زلزله، جنگ و سایر حوادث فاجعهآمیز. از آنجا که این حوادث، گروه کثیری از مردم را متاثر میکند، برای حل این مشکل، اغلب دولتها و مؤسسات بینالمللی چارهاندیشی میکنند.
از میان چهار نوع مخاطرهی که در بالا در مورد آنها توضیح داده شد، مخاطرههای خاص و خالص، مخاطرههایی مطلوب برای بیمه هستند، درحالیکه مخاطرههای سوداگرانه و عام، مخاطرههای مطلوب بیمهای نیستند (کریمی، 1388).
مدیریت مخاطره در کسب و کار خانگی
تشدید فیزیکی خطر، به معنای وضعیت ناشی از خصوصیات مادی یک شیء است. تشدید فیزیکی خطرات، ممکن است توسط انسان، قابل کنترل یا غیرقابل کنترل باشد. در این حالت میتوان حالتهای زیر را در یک کسبوکار خانگی پیشبینی نمود:
1. تشدید نیمه هوشیارانه خطر: رفتار اخلاقی یک فرد بیتوجه یا یک فرد مستعد حادثه، بهعنوان تشدید نیمه هوشیارانه خطرات برای یک کسبوکار خانگی شناخته میشود؛
2. تشدید اخلاقی خطرات (خطرات اخلاقی) : چنین خطراتی نتیجه افکار برخی افراد میباشد. این موضوع با ایجاد عمدی خطرات یا افزایش تشدید آن، در ارتباط است. اینگونه تشدید خطرات با عدم درستکاری همراه است و حتی وجود بیمه ممکن است احتمال وقوع چنین خطراتی را شدت بخشد (سترگ دره شوری، عابدپور، دلوی، 1384).
در مورد مقابله و رفتار با مخاطره، هر شخص میتواند خود تصمیم بگیرد که چگونه با آن روبهرو شود. انواع مخاطرهها و واکنش در برابر آنها موضوع پیچیدهای است که در مجموع حالتهای زیر را میتوان در این مورد نتیجه گرفت:
1. مخاطرههای اجتنابناپذیر که این مخاطرهها نسبتا ترسناک هستند؛
2. مخاطرههای ترسناک که لزوماً اجتنابناپذیر نیستند؛
3. مخاطرههای شادی و نشاطآور که کلاً اجتنابپذیر هستند؛ اگر از مخاطرههای شادی و نشاطآور پرهیز گردد، زندگی شادی وجود نخواهد داشت (کریمی، 1388).
میزان مخاطره یا درجه مخاطره، میزان درستی دقتی است که خسارت را پیشبینی میکند. این موضوع، عبارت است از اندازهگیری درجه مخاطره، که میتوان گفت تفاوت احتمالی تجربیات مورد انتظار میباشد. بهعبارتدیگر، تفاوت مخاطره واقعی و مخاطره مورد انتظار را میتوان درجه مخاطره نامید (سترگ دره شوری، عابدپور، دلوی، 1384).
تکنیکهای کاهش مخاطره، به «مدیریت مخاطره» معروف هستند و چنین تعریف میشوند: کلیه تلاشهایی که برای تغییر و کاهش مخاطرهپذیری، که پتانسیل خسارت را کاهش میدهد، تکنیکهای مدیریت مخاطره گفته میشود. در این خصوص دست کم هفت نوع برخورد با مخاطره امکانپذیر است: 1. نگهداری، 2. گریز، 3. اجتناب، 4. کاهش (پیشگیری، تأمین و حفاظت)، 5. انتقال، 6. ترکیب، 7. خنثیسازی. از میان این موارد، تکنیک انتقال مخاطره، بهمنظور کاهش اضطراب در مقابل مخاطره، انجام میگیرد. در این حالت، کل زیان و خسارت ناشی از مخاطره، یا دست کم بخشی از آن، به دیگری منتقل میشود. بهترین مثال در این ارتباط بیمه است که بیمهگر در صورت وقوع حادثه، بهجای بیمه گذار که در اینجا کارآفرین خانگی است، قرار میگیرد و بار خسارت را به دوش میکشد (Skipper & Kwon, 2007).
پوششهای حفاظتی در یک کسبوکار خانگی: از جمله نیازهای حفاظتی که یک کسبوکار خانگی، بهطور عمومی باید آنها را در نظر داشته باشد، میتوان به موارد زیر اشاره نمود:
1- حفاظت از اموال و داراییها
2- حفاظت از درآمد
3- حفاظت از مالکیت (NAB, 2009).
1- حفاظت از اموال و داراییها: مهمترین داراییهای یک کسبوکار خانگی، داراییهای فیزیکی مشهود هستند بااینوجود، افراد کلیدی یا نیروی انسانی مشغول به فعالیت در یک کسبوکار خانگی نیز دارایی آن کسبوکار خانگی به شمار میروند. در وقوع مرگ یا از کارافتادگی برای یک فرد کلیدی در کسبوکار، آن کسبوکار ممکن است مجبور به فروش اموال خود برای حفظ جریان وجوه نقد کسبوکار گردد. بهخصوص اگر طلبکاران، برای وصول طلب خود اقدام نمایند و بدهکاران، پرداخت بدهی خود را به تعویق بیندازند. بهطور مشابه، مشتریان و تأمینکنندگان ممکن است احساس اعتماد به قابلیتهای پیشین کسبوکار را از دست دهند سؤالی که در اینجا مطرح میگردد این است که حفاظت از داراییها چیست؟ در پاسخ به این سوال باید بیان نمود که حفاظت از اموال و داراییها، میتواند وجوه مورد نیاز برای حفظ داراییهای کسبوکار را فراهم نماید بهصورتیکه بدهیها را بازپرداخت نماید، جریان وجوه نقد را تقویت سازد و برای کسبوکار حفظ اعتبار بنماید (NAB, 2009).
2- حفاظت از درآمد: کاهش درآمد، برای یک کسبوکار خانگی، هنگامی که ثبات تصمیمگیری وجود ندارد، اغلب اجتنابناپذیر است. زیان، همچنین ممکن است در نتیجه به کارگیری یا آموزش نامناسب نیروی کار ایجاد گردد. در مورد چگونگی حفاظت از درآمد، باید گفت این نوع از حفاظت، میتواند وجوه مورد نیاز برای جبران ضرر و زیان درآمدی و هزینههای استخدام، جایگزینی و آموزش نیروی کار را برای یک کسبوکار فراهم نماید (NAB, 2009).
3- حفاظت از مالکیت: مرگ یا از کارافتادگی مالک یک کسبوکار خانگی، که در واقع همان کارآفرین خانگی است میتواند منجر به افول یک کسبوکار موفق گردد. بهخصوص زمانی که کسبوکار مورد نظر فاقد یک برنامه و طرح کسبوکار مدون باشد. سوالی که مطرح میگردد این است که حفاظت از مالکیت به چه معناست؟ برای پاسخ به این سوال، باید اشاره کرد که حفاظت از مالکیت، بر ادامه مالکیت یا فراهم آوردن وجوه مورد نیاز برای انتقال مالکیت به مالکان خارج از خانواده تأکید دارد (NAB, 2009).
انواع پوششهای بیمه برای یک کسبوکار خانگی: با توجه به مواردی که در بالا اشاره گردید میتوان گفت داشتن بیمهنامهو پوشش بیمهای مناسب میتواند یک کسبوکار خانگی را در مواقع بحرانی و ضرر و زیان از دو جنبه مورد پشتیبانی قرار دهد:
1- محدودیتهای مربوط به اموال
2- محدودیتهای مربوط به مسئولیت (Oison, 2006).
بیمهنامههای مرتبط با کسبوکارهای خانگی: این گروه از بیمهها به این دلیل که مالک کسبوکار خانگی، به میل خود برای دریافت پوششهای بیمه به بیمهگر مراجعه مینماید، در گروه بیمههای بازرگانی یا بیمههای اختیاری قرار میگیرند. در این شکل از بیمهها، بیمهگر با دریافت جریمه بیمهای، تأمین بیمهای را در اختیار مالک کسبوکار خانگی قرار میدهد. با توجه به ماهیت مخاطره، و ماهیت بازارهای بیمهای دستهبندیهای مختلفی برای انواع بیمه بازرگانی وجود دارد: از یک سو بیمههای بازرگانی را به دو گروه بیمههای دریایی و غیردریایی تقسیم میکنند. تقسیم بندی دیگر برای بیمههای بازرگانی تقسیم آنها به بیمههای اموال و اشخاص میباشد که به تازگی در حال منسوخ گردیدن است (کریمی، 1388).
گروهی دیگر از این تقسیمبندیها که در ادامه توضیح داده خواهد شد بهشرح زیر میباشد:
1. بیمههای اشیاء؛
2. بیمههای مسئولیت؛
3. بیمههای زیان پولی؛
4. بیمههای اشخاص (کریمی، 1388).
بیمههای اشیاء در کسبوکار خانگی: در این نوع بیمه، تعهد بیمهگر شیئی است؛ یعنی آنچه که قابل تقویم به وجه نقد میباشد. این نوع بیمهنامه، قراردادی مبتنی بر جبران زیان وارده و پرداخت غرامت است.
نتیجه این تعهد این میشود که کسبوکار خانگی که دچار زیان میگردد، غرامتی بیش از ضرر وارده دریافت مینماید. از مهمترین ویژگیهای بیمههای اشیاء، خسارتی بودن آن است. سقف تعهد بیمهگر در این بیمهها مبلغ بیمه شده خسارت به کسبوکار خانگی است. به عبارت دیگر، بر اثر تحقق خطر بیمه شده، وضعیت مالی کسبوکار خانگی، نامتعادل میشود و بیمهگر این وضعیت نامتعادل را برطرف میکند. بیمههای اشیاء، متنوعترین شاخه از بیمههای بازرگانی هستند. تعدادی از انواع بیمههای اشیاء بهشرح زیر میباشند:
1- بیمه آتشسوزی، انفجار، صاعقه و خطرهای اضافی نظیر سیل، زلزله، طوفان، شکست شیشه، ترکیدگی لوله آب، ضایعات ناشی از برف و باران و دزدی؛
2- بیمه اتوموبیل (بدنه، سرنشین، شخص ثالث) ؛
3- بیمه محصولات کشاورزی؛
4- بیمه هواپیما؛
5- بیمه مهندسی؛
6- بیمه کشتی؛
7- بیمه حملونقل کالا: زمینی، دریایی (کشتی و کالا)، هوایی؛
8- بیمه کامپیوتر (کریمی، 1388).
بیمه مسئولیت در کسبوکار خانگی: گروه بعدی پوششهای بیمهای برای کسبوکار خانگی، با خدماتی از شرکتهای بیمهگر در ارتباط است که به مسئولیت افراد در قبال اشخاص دیگر، مربوط میشود. کارفرمایی که فعالیت تولیدی، خدماتی یا پروژهای را اداره مینماید و بدینمنظور از گروهی از کارگران و نیروی کار خانگی بهره میبرد، در قبال حوادث وارده به این کارکنان در حین کار مسئول خواهد بود. این نمونهای است که به واسطه بیمههای مسئولیت از سوی شرکتهای بیمه تحت پوشش قرار داده شده و مخاطرات به این وسیله به این شرکتها منتقل میشود. برخی محصولات مرتبط با این گروه عبارتند از:
1- بیمه مسئولیت حرفهای پزشکان؛
2- بیمه مسئولیت سازندگان آسانسور؛
3- بیمه مسئولیت استخر و ناجیان غریق؛
4- بیمه مسئولیت سازندگان ابنیه؛
5- بیمه مسئولیت کارفرمایان؛
6- بیمه مسئولیت مدنی در قبال همسایگان (Huebner، Black, 1996، & Webb).
بیمه زیان پولی در کسبوکار خانگی: در بیمه زیان پولی، موضوع بیمه میزان معینی پول است که بیمه گر به دلیل عدم ایفای تعهد کسبوکار خانگی میپردازد. انواع بیمههای زیان پولی عبارتند از:
1- بیمه اعتبار؛
2- بیمه تضمین؛
3- بیمه عدم النفع؛
4- بیمه صداقت و امانت (کریمی، 1388).
بیمه اشخاص در کسبوکار خانگی: در بیمه اشخاص، موضوع تعهد بیمهگر، فوت یا حیات یا سلامت بیمه شده است و مواردی نظیر هزینههای درمانی، جبران خسارات جانی وارده در اثر حوادث و پوششهای بیمه عمر را شامل میگردد. در بیمه اشخاص، بیمهگر نمیتواند غرامت وارده به بیمه شده را برآورد کند. تعیین سرمایه بیمه برعهده بیمه گذار است. برخی از انواع بیمه اشخاص بهشرح زیر است:
1- بیمه درمان گروهی؛
2- بیمه عمر و حادثه گروهی؛
3- بیمه حوادث انفرادی؛
4- بیمههای عمر انفرادی (Black & Skipper, 2000).
مزایای استفاده از بیمه در کسبوکار خانگی: ازجمله مزایایی که تهیه یک پوشش بیمهای برای کسبوکار خانگی به همراه خواهد داشت، میتوان به موارد زیر اشاره نمود:
1. حفاظت از داراییها و حفظ ثروت ملی: نخستین و روشنترین اثر بیمه، حفظ اموال و داراییهای مربوط به کسبوکار خانگی است که قسمتی جزیی از ثروت ملی را تشکیل میدهد.
با وجود اینکه کسبوکارهای خانگی در مقابل حفاظت از اموال و داراییهای خود بهمنظور دریافت یک پوشش بیمهای، ناگزیرند بهصورت مستمر حق بیمه دریافت نمایند و این مورد برای کسبوکار خانگی بیمه شده، هزینه آفرین میباشد، ولی از سوی دیگر این اطمینان برای آنها ایجاد میشود که در صورت تحقق خطر مورد انتظار، لطمهای به داراییو گردش عادی آنها وارد نخواهد شد و خسارتهای وارده را شرکت بیمهگر جبران میکند؛
2. ایجاد پوششی در مقابل تهدیدات و مخاطرات مختلف و تضمین سرمایهگذاریهای کسبوکار خانگی: سرمایهگذاری جدید توسط یک کسبوکار خانگی درصورتی ممکن است که اولا منابع سرمایه در دسترس کسبوکار باشد و ثانیا وسایلی برای حفظ سرمایهگذاری در مقابل خطرات گوناگونی که سرمایه را تهدید میکنند، وجود داشته باشد.
بیمه وسیلهای است که یک کسبوکار خانگی در شرف تأسیس را در مقابل بسیاری از خطرها و البته نه تمام آنها حفظ میکند. خطرهای مختلفی که سرمایه یک کسبوکار خانگی را تهدید میکند، عبارتاند از:
1- خطرهای اقتصادی مانند بحرانهای اقتصادی، تورم و تغییرات نرخ برابری ارز و... ؛
2- خطرهای طبیعی و فاجعهآمیز مانند سیل، طوفان، زلزله؛
3- خطرهای انسانی مانند آتش سوزی، تصادف اتوموبیل و...؛
3. ایجاد اعتبار و توسعه مبادلات در یک کسبوکار خانگی: بیمه ضمن ایفای نقشی که در توسعه سرمایهگذاری و تثبیت وضع مالی کسبوکارهای خانگی دارد، به طرق مختلف به ایجاد و افزایش اعتبار و توسعه مبادلات نیز کمک میکند. این کمک ممکن است بهصورت مستقیم به وسیله یک نوع بیمه که به بیمه اعتبار معروف است صورت گیرد. در این صورت بیمهگر حالت ضامن را در مقابل بستانکار خواهد داشت و متعهد است بهجای کسبوکاری که از ایفای تعهد خود استنکاف کرده، این بدهی را بپردازد. علاوهبراین، اگر خطر موضوع بیمه از خطرهای غیرتجاری مانند انواع خطرهای طبیعی باشد، بیمهگر ضمن اینکه متعهد به پرداخت خسارت در مورد موضوع بیمه میشود، چون موقعیت مالی کسبوکار خانگی را تثبیت میکند، لذا غیرمستقیم اعتبار او را در مقابل بستانکاران و افراد طرف معامله را تقویت مینماید.