[لاتینی آن dialogus، برگرفته از واژة یونانی diálogosبه معنی مکالمه، مشتقی از dialégesthai به معنی مکالمه کردن است] 1- اثر مکتوبی که در آن دو یا چند نفر برای مخالفت یا استدلال دربارة موضوعی مکالمه میکنند. 2- عنصر مکالمهای آثار ادبی یا دراماتیک. گفتوگو بهمثابة قالبی ادبی، اظهار دقیق و ظریفِ گرایشهای متضاد عقلانی و فلسفی به کمک مکالمة ابداعی است. قدیمیترین گفتوگوهای شناختهشده ایماهای سیسیلی هستند که سوفورنِ سیراکیوسی آنها را به نثرهای موزون در اوایل قرن پنجم پیش از میلاد نوشته بود. با وجود اینکه هیچیک از این گفتوگوها باقی نمانده، افلاطون با آنها آشنا بوده و آنها را ستوده است. قالب گفتوگوی فلسفی که خود افلاطون در حدود 400 پیش از میلاد طراحی و تکمیل کرد بهصورت خلق ادبی مستقلی درآمد. گفتوگوهای افلاطون از طریق توجه مناسب به شخصیتپردازی و موقعیتهای نمایشی که صحبتها از آنها منبعث میشود، به روشی دیالکتیکی به تبیین پایههای فلسفة افلاطونی میپردازد. لوکیان در قرن دوم میلادی، لحن و کارکرد جدیدی برای گفتوگو ایجاد کرد. از کتاب بانفوذ او، «گفتوگوهای مردگان» (Dialogues of Dead)، که لحن سرد و انتقادی دارد، تقلیدهای بیشماری در انگلستان و فرانسه طی قرون هفدهم و هجدهم صورت گرفته که از جملة آنها گفتوگوهای نویسندگان فرانسوی مانند برنارد دِ فونتنل (1683) و فرانسوا فنلُن (1712-1700) است. روی آوردن دوباره به افلاطون در طی دورة نوزایی، استقبالها و اقتباسهای متعددی از گفتوگوی افلاطونی را به همراه داشت. در اسپانیا خوان دِ بالدِس در 1533 از این نوع گفتوگو برای بحث مسائل وطنپرستی و انسانگرایی استفاده کرد و وینچنتسو کاردوتچی در 1633 آن را برای بحث نظریههای نقاشی بهکار بست. در ایتالیا تورکواتو تاسّو در 1850، جوردانو برونو در 1854 و گالیله در 1632 گفتوگوهایی به سبک افلاطونی به نگارش درآوردند. در قرن شانزدهم و هفدهم گفتوگو به کرّات قالبی برای عرضة اندیشههای بحثانگیز مذهبی، سیاسی و اقتصادی شد. «سه گفتوگو میان هیلاس و فیلونوس» (Three Dialogues Between Hylas and Philonous, 1713) از جُرج بارکلی شاید بهترین استقبال انگلیسی از افلاطون باشد. معروفترین نمونة قرن نوزدهم «گفتوگو خیالی» (Imaginary Conversations/ جلد نخست و دوم در 1824 و جلد سوم در 1828 منتشر شد و پس از آن تا 1853 بهطور پراکنده انتشار یافت) از والتر سویج لندر است که نوعی بازآفرینی احساسگرایانة شخصیتهای تاریخی همچون دانته و بئاتریس است. «تخیلات مبتنی بر مصاحبه» (Interviews imaginaries, 1943) از آندره ژید که روانشناسی شرکای خیالی را تشریح میکند، و «مکالماتی در لیمبو» (Dialogues in Limbo,1925) از جُرج سانتایانا بقایای این قالب کهن را در قرن بیستم به تصویر میکشند.
