دانشنامه جامع علوم انسانی

دانشنامه جامع علوم انسانی

سراج

Serāj
نویسنده

     این منطقه 980‌,‌60 هکتار‌ وسـعت دارد و در مختصات جغـــرافیای َ53‌:˚26- َ4:˚26 عرض شمالـی و َ‌58:˚53- َ1:˚53 طول شرقی در منتهی‌الیه ناحیه غربی استان هرمزگان، در حوزه استحفاظی شهرستان بندر لنگه، حد‌فاصل بندر مقام و بندر چارک، مجاور نوار ساحلی خلیج فارس در 110 کیلومتری بندر لنـگه و40 کیلومـتری بندر چـارک واقع است (سعیدیان، ج3، 1388: 2506؛ درویش‌صفت، 1385:‌ 144‌). در این منطقه، روستاهای نخل ابراهیم، تیرور، جزه، گرمیشه، بندر مچاهیر، گرزه و قلات در محدوده مرز منطقه‌ای قرار دارند (سعیدیان، همان: 2493؛ سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، ج3‌، 1379: 342‌؛ افشار سیستانی، 1378: 71).

     توپوگرافی منطقه از شمال غرب به‌سمت جنوب شرق، از منطقة‌ کوهستانی به‌سمت دشت تغییر می‌کند و حداکثر ارتفاع آن 700 متر در شمال غرب منطقه است. منطقه مزبور‌ از ‌1379ش. جزء اراضی 10% جنگلی تحت حفاظت قرار گرفت. گیاهانی همچون انار شیطان، قیچ، کُنار، کَهور، علف مار، دهیر ناترک و خرزهره گونه‌های مهم آن به‌شمار می‌روند. حیات وحش منطقه نیز جبیر، کل و بز، قوچ و میش، پلنگ، تشی، روباه و شغال را شامل می‌شود؛ به همراه لاک‌پشت دریایی که در سواحل منطقه تخم‌گذاری می‌کند. از پستانداران عمده منطقه می‌توان به قوچ و میش‌، کل و بز‌، جبیر‌، خوک وحشی‌، گربه وحشی‌، کفتار‌، شغال‌، روباه و موش‌خرما‌، خرگوش و تشی اشاره کرد (زنده‌دل و همکاران، 1377: 30-55)

     منطقه حفاظت‌شده سراج در محدوده‌ای قرار دارد که از مناطق گرم ایران محسوب می‌شود. آب‌و‌هوای کناره‌های خلیج فارس در این منطقه، گرم‌ومرطوب است و هرچه از سواحل به‌سمت شمال یا ارتفاعات پیش رویم، تفاوت‌های بارز آب‌و‌هوایی نمایان‌تر می‌شود.‌ بالا بودن میزان بالقوه حرارت، کمبود بارندگی، گستردگی اقلیم خشک و فراخشک از ویژگی‌های آب‌و‌هوایی منطقه حفاظت‌شده سراج است. عرض پایین جغرافیایی این منطقه به‌شدت بر تابش خورشید و نظام دمایی آن تأثیر گذاشته است به‌نحوی‌که این محدوده در قلمرو گرم‌ترین مناطق حرارتی کشور قرار گرفته است. مطالعه میانگین سالیانه دما در نقاط مختلف نشان می‌دهد که مقدار این شاخص بین ˚23‌‌ سانتی‌گراد در نواحی مرتفع‌ و ˚‌28 ‌‌سانتی‌گراد در نقاط ساحلی و جنوبی نوسان دارد و به‌صورت متوسط مقدار این شاخص برای منطقه، برابر با ˚‌5/26 ‌سانتی‌گراد محاسبه شده است (درویش‌صفت، همان: 144). در هیچ‌یک از روزهای سال متوسط دما به نقطه یخبندان و یا کمتر از آن نمی‌رسد و از‌این‌رو، منطقه با پدیده یخبندان مواجه نمی‌شود و در مصونیت قرار دارد.

     از‌نظر وضعیت رطوبت هوا، بیشترین مقادیر رطوبت نسبی در ماه‌های تابستان وجود دارد و در بخش‌های ساحلی، ماه‌های گرم سال با پدیده شرجی هوا همراه است.‌ در بخش‌های دور از ساحل، بیشترین میزان نم نسبی منطبق بر سردترین ماه‌های سال است.‌ از بررسی شاخص‌های نم نسبی مشخص می‌شود که میانگین نم نسبی سالانه هوا در منطقه در حدود 50‌% است.

     بارندگی‌های منطقه به‌طور عمده به‌صورت بارش‌های مستمرِ تند و ریز است که موجب بروز سیلاب‌های مخرب می‌شود. بیشترین بارندگی‌ در ماه‌های سرد سال و کمترین میزان در فصل تابستان رخ می‌دهد. متوسط بارندگی سالانه و محدوده بارش در نقاط مختلف آن متفاوت است و از 175 میلی‌متر در نقاط ساحلی تا 300 میلی‌متر در نقاط مرتفع نوسان دارد. به‌طور متوسط، میزان بارندگی سالانه برابر با 240 میلی‌متر ارزیابی شده است. حداکثر بارندگی در منطقه 103 میلی‌متر برای 24 ساعت اندازه‌گیری و ثبت شده است (خلاصه گزارش سند توسعه زیست‌محیطی استان هرمزگان‌،‌ 1387: 1-20)

     اطلاعات مربوط به بادهای غالب نشان می‌دهد که در اکثر ماه‌های سال، جهت وزش باد غالب در منطقه حفاظت‌شده سراج، جهت غربی است.‌ آرام‌ترین فصل سال زمستان و متلاطم‌ترین فصل سال تابستان است‌. متوسط سالانه سرعت باد غالب 4/5 متر بر ثانیه است. شدید‌ترین وزش باد در دوره‌ آماری 1370ش. در دی ‌با جهت غربی و با سرعت 5/11 متر بر ثانیه و در بهمن با جهت شمال غربی و با سرعت 5/11 متر بر ثانیه وزیده است. علاوه‌بر بادهای سیستمی، بادهای محلی‌، باد شمال، باد شرجی، باد بحری و... در منطقه می‌وزند (همان).

     مطالعه آثار و اطلاعات ابرناکی و ساعات آفتابی نشان می‌دهد که میانگین جمع سالانه ساعات آفتابی در منطقه حفاظت‌شده سراج حدود 3200 ساعت است و بیشترین ساعات آفتابی ماهانه به خرداد و کمترین آن به بهمن‌ماه اختصاص دارد.‌ همچنین در این منطقه‌، به‌طور متوسط در 25 روز از سال آسمان به‌طور کامل پوشیده از ابر می‌شود که فراوانی تعداد روزهای همراه با پوشش ابر در ماه‌های سرد سال بیش از ماه‌های گرم است.

     بررسی میزان تبخیر در سطح آزاد آب از بالا بودن این شاخص با توجه به شرایط اقلیمی و تغییرات شاخص‌های مؤثر بر تبخیر حکایت دارد. میزان تبخیر از سطح آزاد آب در منطقه به‌طور متوسط حدود 2300 میلی‌متر ارزیابی می‌شود.

     از ویژگی‌های بارز اقلیمی منطقه سراج، نزدیکی به خلیج فارس و مجاورت با سرزمین گرم عربستان است که تأثیر‌پذیری منطقه از توده‌های هوایی آن، همچون توده هوای کم‌فشار حرارتی و کویر را موجب می‌شود.‌ از دیگر توده‌های هوایی که بر منطقه تأثیر دارند می‌توان به توده کم‌فشار حرارتی سودان، پرفشار سیبری، کم‌فشار حرارتی هند و کم‌فشار حرارتی مدیترانه اشاره کرد.

     منطقه سراج از‌نظر اقلیمی و بر‌اساس طبقه‌بندی اقلیمی به روش دومارتن گسترش یافته است.‌ اقلیمی خشکِ گرم دارد و بر‌اساس طبقه‌بندی اقلیمی آمبرژه در محدوده اقلیم بیابانی گرم شدید قرار دارد که از تأثیر مستقیم آب‌و‌هوای دریای عمان- با تبخیر فراوان و به‌صورت مه و تراکم بخار- ناشی می‌شود. در سال‌های اخیر موافقت با ساخت پالایشگاه در منطقه حفاظت‌شده سراج، نمونه‌ای از تعامل پرسش‌برانگیز سازمان محیط زیست است که محیط زیست منطقه را تهدید می‌کند (روزنامه شرق، شماره 1145: 14).

 

افشار سیستانی، ایرج. 1378، شناخت استان هرمزگان، تهران: هیرمند.
درویش‌صفت، علی‌اصغر. 1385، اطلس مناطق حفاظت‌شده ایران، تهران: دانشگاه تهران.
روزنامه شرق، شماره 1145، 6/10/89.
زنده‌دل، حسن و همکاران. 1377، استان هرمزگان. تهران: ایرانگردان.
سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، م‍ع‍اون‍ت‌ س‍ن‍ج‍ش‌ از دور و ج‍غ‍راف‍ی‍ا، اداره‌ ک‍ل‌ ج‍غ‍راف‍ی‍ای‍ی‌. 1379، فرهنگ جغرافیایی کوه‌های کشور. ج1، ج3، تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح.
سعیدیان، عبدالحسین. 1388، دایرةالمعارف سرزمین و مردم ایران. تهران: علم و زندگی، آرام.
خلاصه گزارش سند توسعه زیست محیطی استان هرمزگان.1387، کمیته برنامه زیست محیطی، اداره کل حفاظت محیط زیست هرمزگان.