شاخة بندپایان گروهی وسیع ‌از جانوران ‌را تشکیل‌ می‌دهند که ‌‌بیش ‌از 4/3 کل گونه‌های ‌جانوری شناخته‌شده را تشکیل داده‌اند. تعداد گونه‌های بندپایان در کره زمین حدود 6-4 میلیون گونه تخمین زده شده است. این شاخه دارای زیرشاخه‌های متعدد است که زیرشاخه سخت‌پوستان/ Crustacea یکی از مهم‌ترین آنها محسوب شده و خود رده‌های متعدد دارند که همگی در آب‌های شور و شیرین و همچنین در خشکی (در مکان‌های مرطوب) زندگی می‌کنند. اعضای این شاخه، اسکلت خارجی از جنس کربنات کلسیم و دو جفت آنتن دارند و انواع خرچنگ‌های گرد، خرچنگ‌های دراز، میگو‌ها، کشتی‌چسب‌ها، کوپه پود‌ها و استرا کودها را شامل می‌شوند. در این زیرشاخه، راسته ده‌پایان یکی از معمول‌ترین و فراوان‌ترین سخت‌پوستان دریایی به‌شمار می‌روند که اکثر جمعیت آنها در مناطق استوایی و نیمه‌استوایی زیست دارند و به‌طرزی چشمگیر در مناطق مختلف خلیج فارس و دریای عمان گسترش یافته‌اند. درعین‌حال، گونه‌های متعدد از سایر رده‌های سخت‌پوستان با ارزش اکولوژیک خاص در خلیج فارس و دریای عمان وجود دارند (حسین‌زاده صحافی، 1380: 109-102).

     به‌لحاظ تنوع گونه‌ای، در آب‌های خلیج فارس و دریای عمان گونه‌های متعدد سخت‌پوستان زندگی می‌کنند. تنوع گونه‌ای سخت‌پوستان خلیج فارس و دریای عمان بسیار زیاد است و گروه‌های اصلی ده‌پایان- خرچنگ، لابستر، میگو و دهن‌پایان- و انواع کشتی‌چسب‌ها، پاروپایان، زره‌داران و مایسیدها را شامل می‌شود. در بررسی‌های انجام گرفته به‌وسیله محققین دانمارکی در 1344ش.، 22 گونه خرچنگ در خلیج فارس شناسایی شد (Stephensen, 1945: 57-237). همچنین در مطالعه‌ای دیگر در سواحل جزرومدی استان هرمزگان، 8 خانواده و بیش از 18 گونه از خرچنگ‌های گرد شناسایی شد (بهمنی، 1373: 96-54). در 1373ش.، نیز در منطقه چابهار 32 گونه از 18 جنس و 6 خانواده و در 1386ش.، در سواحل گلی شهر بندر عباس 16 گونه خرچنگ پهن در قالب 8 خانواده شناسایی شد که خانواده Ocypodidae نسبت به دیگر خانواده‌ها غالب بوده‌اند (صمدی کوچکسرایی، 1386: 76-51). در مطالعات انجام‌شده به‌وسیله محققین ایرانی تاکنون 110 گونه از 16 خانواده گزارش شده است (صمد کوچکسرایی و دیگران،1390: 60-32). یکی از مستندات تحقیقات درباره میگوها و لابسترها در خلیج فارس و دریای عمان به‌وسیله سازمان خواروبار و کشاورزی ملل متحد/ فائو انجام شد. براساس این تحقیق، گونه‌های مهم این گروه از سخت‌پوستان در آب‌های منطقه اقیانوس هند و دریاهای مجاور 8 گونه و زیرگونه از جنس Palinurus؛ 2 گونه از جنس Palinustus؛ 3 گونه از جنس Puerulus؛ همچنین 10 گونه از جنس Scyllarus؛ پنج گونه از جنس Aristeus؛ 3 گونه از جنس Plesiopenaeous و 8 گونه از جنس Penaeous را شامل می‌شوند (Fischer and Bianchi, 1984: 306-495). در بین گونه‌های شناخته‌شده از انواع سخت‌پوستان در خلیج فارس و دریای عمان انواع دهان‌پایان/ Stomatopoda دریایی از جنس Squilla و همچنین انواع بارناکل‌ها، گونه‌های Balanus amphitrit و Cathamalus malayensis مشاهده شده است. تنوع خرچنگ‌ها دربر گیرنده انواع خرچنگ‌های گرد نظیر خرچنگ آبی، خرچنگ سه‌خال، خرچنگ نخودی، خرچنگ مرجانی، خرچنگ منزوی، خرچنگ سرباز، خرچنگ نقب‌زن، خرچنگ ارواح، خرچنگ‌های شیاردار، خرچنگ دکوراتیو و عنکبوتی است. همچنین از ایزوپودهای خلیج فارس جنس‌های Nerocila و Itchioxenus گزارش شده و درخصوص کوماسه‌آ گونه‌های Cyclaspis picta و Heterocuma andamani شناسایی شده‌اند (حسین‌زاده صحافی، همان: 110-102). همچنین گونه‌های مهم میگوی شناسایی‌شده در خلیج فارس و دریای عمان شامل میگوی ببری سبز/ Penaeus semisulcatus، میگوی سفید/ Penaeus affinis، میگوی خنجری/ Parapenaeopsis stylifera، میگوی موزی/ Fenneropenaeus merguiesis، میگوی سفید هندی/ Fenneropenaeus indicus و میگوی سفید ریز/ Metapenaeus stebbingi را شامل می‌شوند (Niamaimandi, 2006: 4). در حدود 200 گونه از سخت‌پوستان در خلیج فارس و دریای عمان گزارش شده که در آن میان 126 گونه متعلق به سخت‌پوستان عالی و 63 گونه متعلق به پاروپایان هستند. این فهرست 6 گونه دهان‌پا؛ 3 گونه خرچنگ گل‌نشین/ Cumacea؛ 5 گونه خرچنگ مایسید/ Mysidacea؛ 6 گونه جورپا/ Isopoda؛ 17 گونه ناجورپا/ Amphipoda؛ 7 گونه کریل/ Krill در دریای عمان؛ 5 گونه رشته‌پا/ Cirripedia و بیش از 70 گونه خرچنگ را شامل می‌شود (محمدیان، 1382: 162-82). مهم‌ترین خانواده‌های

خرچنگ شناسایی‌شده در این منطقه عبارت‌انداز:Xanthidae, Portunidae, Ocypodidae, Porcellanidae, Callapidae, Grapsidae, Leucosiidae Majidae, Drophidae, Trapeziidae, Pilumnidae,. در بین خرچنگ‌های گرد خانوادة Ocypodidae 27 گونه در خلیج فارس وجود دارد. همچنین خانوادة Leucosiidae- از خانواده خرچنگ‌های ناحیه جزرومدی- دارای 35 گونه در خلیج فارس است (Naderloo and Sari, 2005: 28-43). در بین راسته ده‌پایان در خلیج فارس، بیشترین غنای گونه‌ای مربوط به راسته Brachyura است که تعداد گونه‌های آنها به‌تنهایی بیشتر از مجموع تعداد گونه‌های بقیه زیرراسته‌های ده‌پایان است (شکل1). این ترکیب 197 گونه را برای براکیورا/ Brachyura و 76، 4 و 3 گونه را به‌ترتیب برای آنامورا/ Anomura، لابستر و میگو دربر می‌گیرد (ندرلو، 1384: 32-8). گونه‌های مهم خرچنگ‌های شناسایی‌شده در آب‌های خلیج فارس و دریای عمان در جدول 1 آورده شده است (Naderloo and Sari, Ibid: 28-43; Carpenter et al., 1997: 38-40; Naderloo et al., 2011: 2).

جدول 1: برخی از گونه‌های مهم خرچنگ‌های

خلیج فارس و دریای عمان^*

     از گروه لابسترها سه گونه مهم در آب‌های خلیج فارس و دریای عمان شناسایی شده که در جدول 2. آورده شده است (Carpenter et al., Ibid: 35; Fischer and Bianchi, Ibid: 306-495).

جدول 2. گونه‌های مهم لابستر شناسایی‌شده

در خلیج فارس و دریای عمان

     شناسایی گونه‌های «کوپه‌پود» بیشتر براساس جنس صورت می‌گیرد که اسامی برخی از آنها در جدول 3 آورده شده است (ایزدپناهی، 1387: 90 ؛ بهمنی، همان: 96-54؛ Naderloo and Sari, 2005: 28-43).

جدول 3. کوپه‌پودهای شناسایی‌شده در

آب‌های خلیج فارس و دریای عمان

* جدول 1 خرچنگ‌های زاهد (منزوی) را شامل نمی‌شود.

     به‌لحاظ زیستگاه و پراکنش، سخت‌پوستان عمدتاً در بسترهای مناطق جزرومدی تا آب‌های دور از ساحل دیده می‌شوند. به غیر از کوپه‌پودها، که از پلانکتون‌های جانوری لایه‌های سطحی آب هستند، دیگر گونه‌های سخت‌پوستان کف‌زی بوده و محیط زیست آنها در بستر و یا نواحی نزدیک بستر دریا است (Pechenik, 2010: 376-394).

     خرچنگ شناگر آبی/ Portunus pelagicus در آب‌های خلیج فارس و دریای عمان مشاهده شده است و از مهم‌ترین گونه‌های خرچنگ در آب‌های خلیج فارس به‌شمار می‌رود. این خرچنگ دارای حداکثر طول کاراپاس 20 سانتی‌متر است و از مناطق ساحلی تا اعماق 40 متری پراکنش دارد. در مناطق شنی و گِلی دیده می‌شود و در هنگام برخورد با مهاجمین و شکارچیان به داخل گودال‌هایی پنهان می‌شود که حفر می‌کند. این خرچنگ از اقیانوس هند و اقیانوس آرام و سواحل شرقی افریقا، جزایر سیشل، دریای سرخ، استرالیا، فیلیپین و ژاپن نیز گزارش شده است (ولی‌نسب و دیگران، 1383: 57-52) خرچنگ شناگر آبی از آبزیان پرخور است و در ترکیب صید ضمنی تورهای ترال میگو و تورهای محاصره‌ای است. در بازارهای جهانی از آبزیان تجاری محسوب می‌شود و در آب‌های بحرین صید تجاری آن گزارش شده است (Carpenter et al., Ibid: 38-40).

     در خرچنگ سه‌خال/ Portunus sanguinolentus طول کاراپاس آن به 18 سانتی‌متر می‌رسد. این گونه در اعماق 3 تا 30 متری و مناطق شنی- گلی دیده شده است و در شب برای شکار از پناهگاه‌ها خارج شده و از ماهیان کوچک و بی‌مهرگان تغذیه می‌کند. با تورهای ترال و محاصره‌ای صید می‌شود و مصرف خوراکی دارد. خرچنگ مرمری/ Carpilius convexus از مناطق جزرومدی تا اعماق 35 متری مشاهده شده است. طول قاب پشتی/ کاراپاس آن به 10 سانتی‌متر می‌رسد. این خرچنگ در مناطق صخره‌ای و مرجانی دیده می‌شود و در پناهگاه صخره‌ها و شکاف‌ها پنهان می‌شود. خرچنگ مرمری از آبزیان زینتی است که با غواصی صید و در آکواریوم‌ها نگهداری می‌شود. خرچنگ شیاردار/ Charybdis natator نیز از گونه‌هایی است که در خلیج فارس و دریای عمان دیده می‌شود. طول کاراپاس این آبزی به 16 سانتی‌متر می‌رسد و از نواحی جزرومدی تا اعماق 50 متری و در مناطق صخره‌ای و مرجانی پراکنش دارد. با تورهای ترال میگو و تورهای محاصره‌ای صید می‌شود. خرچنگ ساحلی/ Metopograpsus messor چنان‌که از نام آن پیداست در مناطق ساحلی و صخره‌ای پراکنش دارد و در جنگل‌های درختان حرا نیز دیده می‌شود. این گونه از خرچنگ‌های کوچک است که طول کاراپاس آن 9/1 سانتی‌متر است.

     تنوع گونه‌ای لابسترها در آب‌های خلیج فارس و دریای عمان نسبت به خرچنگ‌ها کمتر است. در برخی از مناطق به آنها شاه‌میگو نیز گفته می‌شود و با ابزار و روش‌های مختلف صید می‌شوند. گونه‌های مهم لابستر، که در دریای عمان مورد بهره‌برداری قرار می‌گیرند، با قفس‌های پلاستیکی صید می‌شوند. صید مجاز لابستر صدفی خاردار در اندازه‌های طول کاراپاس بالاتر از 7 سانتی‌متر است و اندازه‌های کوچک‌تر از آن غیرمجاز است (آژیر، 1388: 7-6).

     لابستر‌های خاردار/ Panulirus homarus، که به آنها لابستر صدفی خاردار/ Scalloped spiny lobster نیز گفته می‌شود، رنگ بدن آبیِ تیره و در برخی نقاط قهوه‌ای دارند. این گونه بیشتر در سواحل کم‌عمق 1 تا 5 متری دیده می‌شود، اما پراکنش آن تا اعماق 90 متری نیز دیده شده و از گونه‌های مهم و تجاری است که در دریای عمان دیده می‌شود. به‌سبب اهمیت تجاری آن، مطالعات متعدد درخصوص این لابستر انجام شده (حاجی رسولی‌ها، 1366: 57-21؛ زرشناس، 1368: 35-3). رنگ بدن گونه Panulirus versicolor سبز مایل به آبی با زمینه آبی تیره و خطوط سفید روی قاب پشتی/ کاراپاس است و به آن لابستر خاردار نقاشی‌شده/ Painted spiny lobster نیز می‌گویند. در سواحل مرجانی دارای آب‌های روشن و زلال تا عمق 15 متری دیده می‌شود. میزان ذخایر آن در خلیج فارس و دریای عمان اندک است و به‌نظر می‌رسد در سال‌های گذشته فراوانی این گونه بیشتر بوده و در اثر آلودگی و یا در صید بی‌رویه از بین رفته است. لابسترهای پهن Thenus orientalis قاب پشتی پهن دارند و به‌همین‌علت به آنها لابستر سرپهن/ Flathead lobster نیز می‌گویند. در سرتاسر آب‌های خلیج فارس و دریای عمان و اعماق شنی– گلی 10 تا 50 متر دیده می‌شود. رنگ بدن زرد متمایل به قهوه‌ای است و طول بدن تا 25 سانتی‌متر می‌رسد. کوپه‌پودها سخت‌پوستانی بسیار کوچک و از گروه پلانکتون‌های جانوری هستند. تعدادی از این آبزیان در آب‌های خلیج فارس و دریای عمان شناسایی شده‌اند. شناسایی گونه‌های این جانوران آبزی بسیار مشکل است و مصرف غذایی برای انسان ندارند، اما به‌سبب اهمیت آنها در زنجیره غذایی از اهمیت ویژه برخوردارند. گونه‌هایی از کوپه‌پودها، انگل‌ماهیان یا سخت‌پوستان هستند (ایزدپناهی، همان: 90).

     کشتی‌چسب‌ها یا بارناکل‌ها نیز از دیگر گروه‌های سخت‌پوستان هستند که تعدادی از گونه‌های آنها در خلیج فارس و دریای عمان مشاهده شده است. این آبزیان با چسبیدن به بدنه شناورها و تخریب بدنه آنها هر ساله زیان‌های بسیار به این شناورها وارد می‌کنند. بارناکل ازجمله مهم‌ترین بی‌مهرگان دریایی محسوب می‌شوند که نقش اکولوژیک خود را ازطریق رهاسازی حجم انبوه لارو در دریا ایفا می‌کنند و بستر تولیدات ثانویه را فراهم می‌آورند. دهان‌پایان دریایی نیز به‌عنوان بی‌مهرگان کف‌زی اندام‌های قدامی فنرمانند دارند و همانند حشرات آخوندک در خشکی قابلیت شکار را دارند. خرچنگ ارواح/ Ghost crab در سواحل شنی و معمولاً در مناطق بالای جزرومدی زیست می‌کنند و به هنگام تغذیه و عمدتاً در غروب به‌منظور صید و یا استفاده از لاشه سایر جانوران به منطقه آبی نزدیک می‌شود. این خرچنگ به‌ویژه از نوزاد لاک‌پشت‌های دریایی به هنگام حرکت به‌سوی دریا تغذیه می‌کند. خرچنگ نخودی/ Pea crab از گونه‌های منحصربه‌فرد است که معمولاً در درون بدن برخی ازصدف‌های دوکفه‌ای زیست می‌کند. جنس ماده این خرچنگ جثه‌ای بزرگ‌تر دارد و پس از بلوغ برای همیشه در داخل صدف باقی می‌ماند و به‌عنوان همزیست با آن زندگی می‌کند، اما جنس نر می‌تواند از صدفی به صدف دیگر نقل مکان کند (حسین‌زاده صحافی، 1384: 36). خرچنگ سرباز از گونه‌های صخره‌زی است که دارای پاهایی پهن و مناسب برای حرکت سریع و پنهان شدن در شکاف تخته‌سنگ‌ها را دارد. در خرچنگ‌های منزوی، بخش سخت، پوششی نداشته و لذا موجود به‌منظور حفظ حیات نیازمند استفاده از پوسته خالی انواع شکم‌پایان است. خرچنگ‌های منزوی با افزایش اندازه به جابه‌جایی از پوسته‌ای به پوسته دیگر مبادرت می‌کنند و عموماً در مناطق کم‌عمق ساحلی در نواحی شنی یافت می‌شوند. در برخی از گونه‌ها نظیر خرچنگ بشکن‌زن، صدای حرکت چنگال‌ها در کنار ساحل به‌صورت ضربات پی‌درپی قابل شنیدن است. این نوع خرچنگ‌ها از حرکت ضربانی چنگال‌های خود برای ایجاد فرکانس‌های خاص و به‌منظور بی‌حس کردن جانور شکار استفاده می‌کنند و سپس جانور را صید می‌کنند. گرچه رفتار نقب زدن و ایجاد سوراخ در بسیاری از خرچنگ‌های ساحلی قابل مشاهده است؛ لکن در گونه‌های کوچک نظیر انواع خرچنگ Uca ساخت لانه به‌سبب مجاورت نقب در منطقه پایین جزرومدی و بروز دوباره پدیده جزرومد در روز در طی 24 ساعت در دو نوبت اتفاق می‌افتد. خرچنگ‌های دکوراتیو و عنکبوتی نیز از جنس May­a از گونه‌های متنوع در خلیج فارس و دریای عمان است که عمدتاً روی بستر‌های سخت و صخره‌ای و نیز اکثر اشیاء شناور و یا ثابت در اعماق کم زیست می‌کنند. این گونه خرچنگ‌ها شکلی شبیه به عنکبوت، پاهای دراز و البته حرکات کند دارند. در برخی از گونه‌ها، خرچنگ به‌وسیله چنگال‌های خود انواع اپی فیت‌ها/ گیاهان و یا جانوران را در سطح بدن خود قرار داده و به‌عنوان عامل استتار و همچنین جذب غذا از آن استفاده می‌کند (Pechenik, Ibid: 375-384).

     ازنظر اهمیت اقتصادی، این گروه از آبزیان از دو جنبه اکولوژیک و بهره‌برداری اقتصادی اهمیت دارند و نقشی مهم در اقتصاد کشورها ایفا می‌کنند. گونه‌های مختلف سخت‌پوستان شامل میگوها، لابسترها و خرچنگ‌ها از مهم‌ترین گروه سخت‌پوستان از جنبه اقتصادی هستند که به‌صور مختلف مورد استفاده غذایی در ایران و سایر نقاط جهان قرار می‌گیرند. ارزش تجاری این گونه‌ها در بازارهای جهانی بسیار بالاست و از گران‌ترین غذاهای دریایی به‌شمار می‌روند. کوپه‌پودها و سایر سخت‌پوستان نیز به‌سبب نقش مثبت در زنجیره غذایی و همچنین نقش منفی برخی از آنها به‌عنوان انگل سایر گونه‌های آبزی اهمیت دارند. برخی از سخت‌پوستان به‌عنوان غذای زنده در تکثیر و پرورش سایر گونه‌های سخت‌پوست نقش دارند (ولی‌الهی، 1381: 187-155).

     میگو نیز ازجمله آبزیان با ارزش اقتصادی است که با استفاده از تور‌های کششی/ ترال صید و به بازار‌های داخلی و خارجی ایران صادر می‌شوند. زمان تولید مثل این گونه در آب‌های چابهار در دو فصل بهار و تابستان گزارش شده است. زمان صید این آبزی در فصل پاییز و بهترین زمان بهره‌برداری از نیمه دوم آبان تا اسفند است (آژیر، همان، 55-47).