ازلحاظ ریختشناسی و ردهبندی، سفرهماهیان به زیرشاخه مهرهداران/ Vertebrata و فوق رده آروارهداران/ Gnathostomata و رده ماهیان غضروفی/ Elasmobranchii تعلق دارند. راسته سلاشین/ Selachi گروهی از سفرهماهیان و چهارگوشماهیان را شامل میشود که در شکل ظاهری پهن بوده و بالههای سینهای در بخش قدامی به ناحیه سر متصل شده است (حسینزاده صحافی، 1380: 140). شکافهای برانشی در سفرهماهیان بین 5 تا 6 جفت و در سطح زیرین بدن قرار گرفته است. دم هتروسرک و یا موشیشکل دارند که در بخش فوقانی، کشیدگی پیدا کرده و بسته به گونه از یک تا چند خار در ناحیه میانی دم برخوردارند. این جانوران فاقد کیسه شنا بوده و کبد بزرگ در آنها مسئولیت این اندام را بهعهده دارد. در سفرهماهیان بهعلت زیست در بستر دریا، کبد وظیفهای مهم بهعنوان اندام تعادلی ندارد. چشمها و اسپیراکل در ناحیه پشتی بدن و دهان و بینی در سطح زیرین قرار گرفته است. شکل بدن بهصورت گرد، تخممرغیشکل و یا لوزی بوده و فاقد باله مخرجی هستند. برخی از گروههای فوق راسته سپرماهیان شامل سوسماهیان/ Rhinobatidae، شبهسوسماهیان/ Rhynchobatidae و ارهماهیان/ Pristidae ازنظر ریختشناسی شباهت بیشتری به کوسهماهیان دارند (Fisher and Bianchi, 1981: 45-110). سفرهماهیان دهان زیرین با دندانهای سنگفرشی دارند. اندازه سپرماهیان از 30 سانتیمتر تا 6 متر متغیر است. فلس در سفرهماهیان در قالب چند ردیف فلس پلاکوئید و بهصورت شاخی شده که در سطح پشتی بدن قرار گرفته است؛ لکن در اغلب موارد فلس شاخیشده در سطح بدن نیز دیده میشود (وثوقی، 1379: 36-31). شکلِ چهارگوشماهیان بهصورت بیضی و راکت مانند بوده و فاقد خار در ناحیه دمی هستند. باله دمی کوتاه و برخی گونهها، اندام تولید الکتریسیته دارند (Helfman, et al. 2009: 205-230).
ردهبندی سپرماهیان به شرح زیر است:
سلسله جانوران/ Metazoa؛ شاخه طنابداران/ Chordata؛ رده ماهیان غضروفی/ Chondrichthyes؛ زیر رده/ Neoselachii؛ فوق راسته/ Batoidea (rays)؛ راسته سفرهماهیان/ Torpediniformes با 2 خانواده؛ راسته ارهماهیان/ Pristiformes با 1 خانواده؛ راسته چهارگوشماهیان/ Rajiformes با 4 خانواده؛ راسته سفرهماهیان خاردار/ Myliobatiformes با 10 خانواده؛ و راسته گیتارماهیان/ Rhinobatiformes با 1 خانواده (Hamlett, 1999: 8-43; Nelson, 2006: 51-52).
در 1996م. ماهیان غضروفی نظیر کوسهها و سفرهماهیان را در دو گروه Squalea و Galeomorphi قرار دادهاند (Michael, 2008: 346). سفرهماهیان با قدمت بیش از 400 میلیون سال در گسترهای وسیع از آبهای دریایی و اقیانوسی زندگی میکنند. این فوق راسته از تنوع گونهای بسیار برخوردارند و بین 400 تا 500 گونه جانوری را به خود اختصاص دادهاند (وثوقی، همان: 20).
 |
خلیج فارس و دریای عمان بهعلت ارتباط با اقیانوس هند و نیز بهسبب شرایط اقلیمی خاص منطقه تنوع گونهای فراوان دارند. گونههای متعدد آبزیان موجود در خلیج فارس و دریای عمان انواع ماهیان استخوانی، ماهیان غضروفی و انواع بیمهرگان را شامل میشود. ماهیان غضروفی در خلیج فارس و دریای عمان شامل مجموعهای از گونههای متعلق به گروههای کوسهماهیان/ Sharks، سفرهماهیان/ Rays، چهارگوشماهیان/ Skates و انواع موشماهیان/ Chimeras را دربر میگیرند (Helfman, Ibid: 205-230). سفرهماهیان/ سپرماهیان بهعنوان یکی از ردههای ماهیان غضروفی از تنوع گونهای قابل توجه در این منطقه برخوردارند و با اشکال فراوان در بسترهای ساحلی و اعماق دریا در سواحل و جزایر خلیج فارس و دریای عمان یافت میشوند (Carpenter, 1997: 66-77).
گزارشهای اولیه از تنوع گونهای سفرهماهیان خلیج فارس و دریای عمان بهطور پراکنده به بیش از 35 گونه اشاره داشتهاند که مهمترین آنها متعلق به خانوادههای Dasyatida, Gymnuridae, Rhinobatidae, Myliobatidae, Torpedinidae, Rhinchobatidae, Pristidae و Rhino-pteridae میشوند (بهزادی، 1385: 83-77؛ وثوقی، همان: 66). درحالیکه در دریای عمان گونههایی نظیر Dasyatis bennetti , Himantura wahga, Gymnura poecilura, Rhinobatus granulates, Aetobatus flagellum, Torpedo sinospersici و Rhinchobatus djidensis شناسایی شدهاند. در گزارش آبزیان منطقه شرقی دریای عمان و پاکستان به گونههایی نظیر Himantura bleekeri، Himantura imbricate، Taeniura lymna، Hypolophus sephen، Aetoplatea tentaculata، Gymnura poecilura، Mobula diabola اشاره شده است (Bianchi, 1995: 130-145). درعینحال، گونههای سفرهماهیان معرفیشده خلیج فارس شامل 15 گونه است (صادقی، 1380: 427-403). از سفرهماهیهای بخش جنوبی دریای عمان himantura sp، Gymnura poecilura، Taeniura lymna، گاو سفره Mobula diabolus، سفرهماهی سرعقابی Rhinoptera javanica، از گیتارماهیان Rhinobatus annulatus, Rhinchobatus djidensis و از سفرهماهیان برقی Torpedio sinospersici گزارش شده است (Zahran and Al Abdessallam, 1995: 27-39). در منطقه غربی خلیج فارس 11 گونه سفرهماهی، 3 گونه گیتارماهی، 4 گونه سفرهماهی برقی و 2 گونه ارهماهی گزارش شده است. گونههای مهم معرفیشده شامل ارهماهی Pristis zigsron، سفرهماهی برقی Torpedo panthera، Torpedo sinuspersici و Narcine timlei و نیز از انواع گیتارماهیان گونههای Rhinobatos granulatus، Rhina ancylostoma، Rhinobatos dyiddensis و همچنین سفرهماهیان خاردار Himantura bleeker، H. gerrardi، H.imbricata، Mobula diaboluj و Aetomylaeny پراکنش جغرافیایی گسترده سفرهماهیان سرگاوی و سرعقابی در اقیانوسهای هند و آرام و همچنین دریای عمان و خلیج فارس گزارش شده است (بهزادی، همان: 83-77). ارهماهیان/ Sawfish، که گروهی از انواع سپرماهیان/ Batoids هستند، عمدتاً در نواحی نزدیک به ساحل و در بستر دریا زیست میکنند. خانواده Naecinidae و Tropedinidae نیز، که انواع سفرهماهیان برقی/ Electric rays را دربر میگیرند، در بستر زیست کرده و تا عمق 120 متر نیز یافت میشوند. در خلیج فارس انواع گیتارماهیان و چهارگوشماهیان نیز در اعماق مختلف از نواحی ساحلی تا اعماق 60 متر گزارش شده است. (Zahran and Al Abdessallam, Ibid: 27-39). این جانوران بسترزی بوده و تطابق لازم در بدن برای استتار در بسترهای شنی و گلی دریایی بهوجود آمده است. درعینحال در برخی از خانوادهها نظیر Myliobatidae شناوری و حرکت در لایههای میانی آب بهوفور دیده میشود و اعضای این خانواده قادر به جهش به بیرون از آب نیز میباشند. برخی از انواع سفرهماهیان نظیر خانوادههای Potamotrygonidae و Dasyatidae قابلیت زندگی در آب شیرین رودخانهای را داشته و درعینحال، برخی گونهها نظیر انواع ارهماهیان دارای ویژگی تحمل دامنه وسیعی از شوری هستند (Helfman, Ibid: 211-212).
ازنظر اقتصادی، صید جهانی انواع سفرهماهیان در 2009م. به بیش از 000,100 تن رسیده است. بخش اعظم این گروه از آبزیان در قالب صید ضمنی و بدون هدفمندی خاص صورت پذیرفته و عمدتاً جهت تهیه پودر ماهی مورد استفاده قرار میگیرند (FAO, 2010: 122). گوشت باتوئیدها نیز بهطور گسترده در سراسر جهان استفاده میشود. برخی از باتوئیدها نظیر گیتارماهیان/ Rhinobatidae و ارهماهیان/ Pristidae ازلحاظ مورفولوژی بسیار شبیه کوسه هستند و گوشت آنها مشابه کوسهها فرآوری میشود. علیرغم صید و بهرهبرداری جهانی برای تولید گوشت از سفرهماهیان، در خلیج فارس و دریای عمان صید سفرهماهیان بهصورت تصادفی و عمدتاً بهوسیله تورهای کششی/ Trawl انجام میشود؛ لکن بهرهبرداری از انواع سپرماهیان به تهیه آرد ماهی ازطریق خشک کردن آنها ختم میشود. این در حالی است که در کشورهای افریقایی و جنوب شرق آسیا از انواع سفرهماهیان بهمنظور تولید گوشت نمکسود شده، تهیه چرم از پوست، استفاده از کبد برای تهیه روغن و موارد صنعتی و صید نمونههای کوچک برای نگهداری در آکواریومها استفاده میشود (Bonfil and Abdallah, 2004: 41-58).
