مشاغل‌خانگی روستایی به آن دسته از کسب‌وکارهای کوچک غیرکشاورزی گفته می‌شود که با ماهیت زندگی روستایی و ابعاد گوناگون آن به‌ویژه از نظر اقتصادی همخوانی دارد و فرد روستایی می‌تواند در شرایط قانونی و سازگار با انجام کار در خانه به آنها اشتغال یابد (Newbery and Bosworth, 2010, P. 499).

     توجه به اهمیت کسب‌وکار مبتنی بر مشاغل‌خانگی در اقتصاد روستایی یکی از زمینه‌های رو به رشد در پژوهش‌های مربوط به توسعه‌روستایی به‌شمار می‌آید (Alsos et al., 2011, P.265) بررسی ادبیات موجود در زمینه مشاغل‌خانگی نشان می‌دهد که ازنظر جغرافیایی مرزبندی و دسته‌بندی مشخصی میان مشاغل‌خانگی روستایی و شهری وجود ندارد. در این شرایط، مشاغل‌خانگی آن بخش از کسب‌وکارهای خانوادگی را در برمی‌گیرد که ممکن است به‌طورالزامی مشارکت همه اعضای خانواده را دربر نداشته وصرفاً یک یا چندنفراز اعضای خانواده به‌این‌گونه فعالیت‌های اقتصادی مشغول باشند (Wright, 2008, P. 133-134). از دیدگاه سازمان بین‌المللی‌کار (ILO) موقعیت مکانی یعنی وجود کسب‌وکار در خانه، معیارشناسایی آن به‌عنوان نوعی از مشاغل‌خانگی است. همچنین در این راستا کسب‌وکار خانوادگی نیز وجود دارد که، به کسب‌وکارهایی گفته‌ می‌شود که فعالیت‌های اجرایی (مدیریتی- مالی) عملیاتی آنها برعهده اعضای یک یا چند خانواده باشد و تصمیمات استراتژیک و سرنوشت‌ساز در مورد شرکت یا کسب‌وکار توسط آنها اتخاذ گردد (سیدامیری، 1387، ص.2).

     باتوجه به‌اینکه اینکه امروزه با توسعه روزافزون انواع خدمات و زیرساخت‌های روستایی، بهبود امکانات حمل‌و‌نقل و جابجایی، دسترسی آسان به انواع رسانه‌ها، و ورود فنّاوری اطلاعات و ارتباطات به زندگی مردم روستایی پیوندهای فضایی- مکانی شهر و روستا در عرصه فضای جغرافیایی روبه گسترش و یکپارچگی دارد. در چنین شرایطی و با درنظر گرفتن سطح توسعه‌یافتگی جوامع و گوناگونی نواحی جغرافیایی، این شرایط سبب می‌شود بسیاری از مرزبندی‌های سنتی میان شهر و روستا کمرنگ‌تر شود و دسترسی مردم به بازار کار و عرضه تولیدات و فرصت‌های اقتصادی و اجتماعی در سراسر فضای منطقه‌ای به آسانی فراهم گردد؛ براین‌اساس می‌توان گفت شهر و روستا به‌طور فزاینده به‌سوی یکپارچگی فضایی پیش می‌روند (Portugali et al., 2012, P. 218).

     در نتیجه این تحولات در بسیاری از جوامع پیشرفته و روبه توسعه، فنّاوری اطلاعات و ارتباطات (ICT) مفهوم دورافتاگی و انزوای جغرافیایی نواحی روستایی را کمرنگ کرده است. از این طریق دسترسی مداومِ مردم به انواع اطلاعات در زمینه‌های مختلف، برخورداری آنها از امکانات آموزش از راه دور، آگاهی از وضعیت بازار فروش محصولات، اشتغال به دورکاری، انجام امور اداری در بسیاری از موارد که نیاز به حضور فیزیکی شخص وجود ندارد و غیره میسر شده است (Zhao, 2008, P. 59-62).

     یکی از مهمترین مزایای این‌گونه فنّاوری‌ها و به‌ویژه اینترنت، در زمینه اشتغال مردم روستایی به‌انواع مشاغل‌خانگی ذکر شده است. آگاهی از نیاز بازار و وضعیت تقاضا در زمینه‌های شغلی مختلف امکان انتخاب انواع مشاغل‌خانگی و کسب آموزش‌ها و مهارت‌های مربوط به آنها را بسیار آسان‌تر از قبل کرده است (Mason et al., 2008, P. 7-8).

مشاغل‌خانگی مبتنی بر فنّاوری اطلاعات

از دهه 1990 میلادی با گسترش کاربرد فنّاوری‌های ارتباطات و اطلاعات (ICT فرایندهای نوینی بر مدیریت نیروی انسانی و دسترسی افراد به بازار کار فراهم گردید. استفاده از اینترنت امکان انجام بسیاری از کارها از راه دور را ممکن ساخت و در بسیاری از موارد زمینه تمرکززدایی مکانی نیروی‌کار فراهم گردید. تحت‌تأثیر این وضعیت بسیاری از کارفرمایان و سازمان‌های بزرگ، به‌ویژه در کشورهای توسعه یافته، دریافتند که تمرکز نیروها در یک مکان تنها روش مناسب برای مدیریت نیروی انسانی و استفاده از خدمات کارمندان نیست. از این‌رو با کمک فنّاوری اطلاعات و ارتباطات موضوع دورکاری به‌عنوان پارادایمی نو در روابط نیروی کار با کارفرمایان مطرح گردید (Illegems et al., 2001, P.275-276).

     تعریف دورکاری به مفهوم نوین، سازماندهی کار با استفاده از فنّاورهای اطلاعات و ارتباطات است به‌طوری‌که دسترسی کارفرمایان و مدیران به‌کارکنان از مکان‌های دور و نزدیک فراهم می‌گردد؛ براین‌اساس دسترسی به‌کار از خانه که در اصطلاح «دورکاری خانگی» نامیده می‌شود، به‌عنوان یکی از شیوه‌های دورکاری پذیرفته شد (Perez et al., 2005, P. 1476).

     بنابراین، به‌منظور بهره‌مندی برابر و متوازن همه مردم از امکانات و فرصت‌های موجود در فضای سرزمینی یکی از مهمترین موضوعات مورد توجه توسعه فنّاوری اطلاعات و ارتباطات در جهان، و ارایه خدمات فنّاوری اطلاعات و ارتباطات به مردم ساکن در سونتگاه‌های روستایی است؛ زیرا فنّاوری اطلاعات و ارتباطات با غلبه بر بسیاری از موانع ناشی از فاصله جغرافیایی می‌تواند زمینه ورود نیروهای کار روستایی به فضای مجازی را میسر سازد. در ایران نیز در تعریف کار از راه دور به تبعیت از ادبیات‌جهانی آمده است: «کار از فاصله مکانی دور و از طریق فنّاوری ارتباط و اطلاعات تا فرد بدون حضور فیزیکی بتواند به ارایه خدمات بپردازد. در کار از راه دور مبتنی بر فنّاوری اطلاعات، از اینترنت استفاده می‌شود. کار از راه دور تبلور عینی کاربرد فنّاوری اطلاعات در عرصه اشتغال، به‌منظور ایجاد فرصت‌های شغلی نوین برای افراد است. حضور فیزیکی افراد همواره هزینه زیادی به همراه دارد، هزینه رفت‌وآمد، سربار ترافیک، هزینه تهیه مکان کار و... این هزینه‌ها زمانی که محل کار و خانه کارمند در دو محل دور از هم مانند شهر و روستا باشد بسیار افزایش پیدا می‌کند و از این‌رو هزینه‌های بسیاری به‌دنبال می‌آورد.

     کار از راه دور راه‌حلی نو برای این‌گونه مشکلات است؛ با این همه، هنوز این شیوه از سازماندهی کار در گام‌های آغازین خود قرار دارد. برخی از کارهایی که از طریق دورکاری می‌توان در اغلب مکان‌ها انجام داد عبارت‌اند از: مدیریت وب‌سایت یا پایگاه اینترنتی؛ فعالیت‌های اجرایی فنّاوری اطلاعات و ارتباطات؛ مدیریت؛ بازاریابی و فروش محصولات تولیدی؛ طراحی و گرافیک؛ انجام خدمات مشاوره‌ای؛ حسابداری؛ پژوهش و ارتباط با مراکز علمی- دانشگاهی؛ بازاریابی درون خطی اطلاعات؛ ویرایش نمایه‌سازی فهرست نویسی؛ ترجمه؛ آموزش از راه دور و غیره (کارگر نصرآبادی و همکاران، 1390، ص. 6).

     سرانجام با توجه به سطح توسعه یافتگی جوامع و همچنین تنوع شرایط جغرافیایی، اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و سیاسی کشورهای مختلف و تفاوت‌های ناحیه‌ای در سطح کشورها، نمی‌توان دسته‌بندی دقیق و مشخصی در ارتباط با انواع مشاغل‌خانگی روستایی در کشورهای مختلف جهان به عمل آورد (Terluin, 2003, P 327).

     اما به‌طوری‌کلی در اغلب موارد ویژگی خوداشتغالی؛ تولید در مقیاس کوچک؛ انجام کار به‌صورت خانوادگی؛ نداشتن آلودگی زیست محیطی؛ عدم ایجاد مزاحمت برای دیگران؛ استفاده از ابزارها و تکنولوژی‌های کوچک؛ اختصاص بخشی از مسکن یا ساختمان محل سکونت به گارگاه به‌عنوان وجه مشترک مشاغل‌خانگی ذکر می‌شود. علاوه‌بر اینها تعداد افراد شاغل در کسب‌وکارهای خانگی محدود است و معمولاً به بیش از پنج نفر نمی‌رسد. همچنین اغلب کارشناسان مهمترین تأثیرات مشاغل‌خانگی روستایی را شامل موارد زیر ذکر کرده‌اند:

· ایجاد اشتغال برای افراد جویای کار به‌ویژه جوانان و زنان؛

· متنوع‌سازی اقتصادی روستایی؛

· کاهش هزینه‌های حمل‌ونقل و جابجایی میان محل کار و محل سکونت (Dwelly et al., 2007, P. 23).

همچنین برخی از پژوهشگران به‌منظور ایجاد تمایز میان مشاغل‌خانگی روستایی و مشاغل‌خانگی غیرروستایی سه ویژگی مهم به شرح زیر را در نظر می‌گیرند:

1- استفاده از جمعیت روستایی؛ 2- واقع شدن مکان کارگاه خانگی در نواحی روستایی؛ 3- فروش تولیداتی که اغلب ماهیت روستایی دارند و به‌عنوان بخشی از اقتصاد روستایی شناخته می‌شوند (Bosworth, 2012, P. 503). با این‌وجود به‌نظر می‌رسد تحت‌تأثیر فشردگی زمان-فضا و فرایندهای حاکم بر جهانی‌شدن ویژگی سوم به‌طور مداوم در حال کمرنگ‌تر شدن است و در آینده اهمیت خود را از دست خواهد داد (Bananno and B. Cavalcan 20111, P. 86).

     تحولات مدرن به‌ویژه از دهه 1990 میلادی که استفاده از اینترنت گسترش جهانی یافت، سبب ایجاد تنوع در کسب‌وکارهای خانگی و پیوند روزافزون نواحی روستایی با بازار مراکز شهری شده است. در این شرایط در بسیاری از کشورهای توسعه یافته و رو به توسعه رشد مشاغل‌خانگی با بخش‌های تولیدی و کارخانه‌ای در اقتصاد ملی پیوند یافت. در این چارچوب کمیسیون جوامع روستایی در انگلستان بیشترین مشاغل‌خانگی را در خدمت 16 بخش به شرح زیر معرفی می کند:

· بخش ساختمان سازی؛

· خرید و فروش و اجاره املاک و مستغلات؛

· تولیدات کارخانه‌ای؛

· خدمات خرده‌فروشی و عمده‌فروشی؛

· خدمات اجتماعی؛

· بخش بهداشت و سلامت؛

· حمل‌ونقل و ارتباطات؛

· کشاورزی، شکار و صیادی و جنگل‌داری؛

· بخش آموزش؛

· خدمات عمومی، دولتی و دفاعی؛

· تولید الکتریسته، گاز و آب‌رسانی؛

· بخش معدن؛

· ماهیگیری؛

· ارائه انواع خدمات به منازل شخصی مانند پیش‌خدمتی، نگهبانی، نظافت منازل و غیره؛

· بخش هتل‌داری و رستوران‌داری.

     در کنار موارد ذکر شده در بالا، امروزه رشد صنعت گردشگری و از جمله توسعه گردشگری در نواحی روستایی سبب شکل‌گیری بسیاری از مشاغل‌خانگی مرتبط با خدمات گردشگری در بسیاری از کشورها شده است. به‌طورمثال تأسیس مهمانخانه‌های خانوادگی در مزرعه‌ها و یا در خانه‌های روستایی به‌منظور ارائه خدمات پذیرایی به گردشگران از جمله مواردی است که سبب رونق کسب‌وکارهای خانگی مرتبط با گردشگری در نواحی روستایی شده است (Brandth and S. Haugen, 2011, P. 35-44).

دسته بندی مشاغل‌خانگی روستایی در ایران

در قانون ساماندهی و حمایت از مشاغل‌خانگی جمهموری اسلامی ایران آمده است که: دولت موظف است به استناد اصول بیست و هشتم (28) و چهل و سوم (43) قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران و با توجه به سند چشم‌انداز بیست ساله، مشاغل‌خانگی را مطابق این قانون ساماندهی و حمایت نماید به‌نحوی‌که زمینه ایجاد اشتغال برای این‌گونه متقاضیان فراهم گردد.

     براساس این قانون مشاغل یا کسب‌وکار خانگی، آن دسته از فعالیت‌هایی است که با تصویب ستاد موضوع ماده (3)، توسط عضو یا اعضاء خانواده در فضای مسکونی در قالب یک طرح کسب‌وکار بدون مزاحمت و ایجاد اخلال در آرامش واحدهای مسکونی همجوار شکل می‌گیرد و منجر به تولید خدمت و یا کالای قابل‌عرضه به بازار خارج از محیط مسکونی می‌گردد. شاغلین کسب‌وکار مذکور برای کسب منافع به‌صورت‌های ذیل فعالیت می‌نمایند:

1- انجام فعالیت به‌صورت کارمزدی برای کارفرمای خارج از محیط مسکونی؛

2- انجام فعالیت مستقل اعم از تأمین مواداولیه تا عرضه محصول به خارج از محیط مسکونی؛

3- انجام فعالیت به‌صورت تعاونی، اتحادیه و یا مشارکت با بنگاه‌های بالادستی تأمین‌کننده مواداولیه و عرضه محصول آنان در بازار، ترجیحاً به‌صورت کسب‌وکار خوشه‌ای (مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی، 1389).

     در اغلب موارد کار خانگی به‌عنوان بخشی از بازار کار در بخش غیررسمی شناخته می‌شود؛ زیرا این‌گونه مشاغل اغلب فاقد قرارداد کاری یا استخدامی است، و استخدام در این بخش مشمول شرایط قوانین کار، مقررات تأمین اجتماعی نمی‌شود (Hussmanns, 2005, P.6).

     به‌نظر می‌رسد در ایران «ساماندهی مشاغل‌خانگی» با موضوع «ساماندهی اشتغال در بخش غیررسمی» می‌تواند ارتباط تنگاتنگی داشته باشد. نگاهی بر مطالعات انجام یافته دراین‌خصوص نیز دلالت بر این دارد که براساس معیارها و ضوابطی همچون میزان تبعیت از قانون، مالکیت خانوادگی بنگاه، نوع کسب درآمد و غیره، می‌توان به زمینه‌هایی از وجود ارتباط میان این دو مقوله پی برد. لذا تلاش برای رسمی نمودن بخشی از کسب‌وکارهای غیررسمی خانگی در زمره دلالت دیگر طرح «ساماندهی مشاغل‌خانگی» محسوب می‌شود که در نوع خود از اهمیت فراوانی برخوردار است (مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، 1388، ص. 4).

     دلایل بسیاری برای افراد مختلف در انتخاب مشاغل‌خانگی به‌عنوان منبع تأمین درآمد وجود دارد. در برخی موارد، ممکن است فرد از کم درآمدی یا بیکاری و نداشتن گزینه شغلی دیگر به اشتغال در خانه بپردازد؛ در مواردی ممکن است که دسترسی محل سکونت افراد با بازار کار یا محیط کسب‌وکار مناسب نباشد، ولی فرد بنا به دلایلی ترجیح دهد در همان محل به سکونت خود ادامه دهد، مانند افرادی که در روستاهای دورافتاده زندگی می‌کنند؛ انگیزه کارآفرینی و علاقه به نوآوری و بروز دادن خلاقیت‌های نهفته فردی می‌تواند یکی دیگر از زمینه‌های اشتغال به‌کار خانگی به‌شمار آید. همچنین برخی نیز کار خانگی را به‌عنوان شیوه بهتری از زندگی انتخاب می‌کنند، که آزادی عمل بیشتری را برای آنها فراهم می‌آورد و به آنها کمک می‌کند کارفرمای خویش باشند (Hennon et al., 2000., P.2-3).

دسته‌بندی مشاغل‌خانگی با ماهیت روستایی

در اغلب مناطق جهان مشاغل‌خانگی در شاخه‌های شغلی گوناگون وجود دارد. در برخی مناطق این‌گونه مشاغل ریشه‌دار است و در برخی مناطق پدیده‌ای نو و رو به رشد شناخته می‌شود (Hennon and Loker, 2000, P.17).

     در ایران در پی ابلاغ قانون ساماندهی و حمایت از مشاغل‌خانگی در اردیبهشت ماه 1389 توسط مجلس شورای اسلامی تدوین فهرست مشاغل‌خانگی توسط معاونت سرمایه انسانی و توسعه اشتغال وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی با همکاری وزارت خانه‌ها و سازمان‌های مرتبط مانند وزارت جهاد کشاورزی و سازمان میراث فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری (جدول شماره 1) آغاز شد. در آغاز 214 رشته و سپس 305 رشته شغلی شناسایی و معرفی گردید (وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی، 1390).

جدول شماره 1. فهرست رشته های مشاغل‌خانگی

منبع: وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی، 1390.

همان‌طور که درجدول شماره 1 آمده است رشته‌های مشاغل‌خانگی پنج مورد، شامل: صنایع‌دستی، فرش دستباف، تولیدات دامی، شیلات، صنایع تبدیلی و تکمیلی کشاورزی، عشایر و تولیدات گیاهی، تولیدی(صنعت و خدمات)، فعالیت‌های فرهنگی و هنری است که مشروح زیرشاخه‌ها آنها به شرح موارد زیر است:

1- صنایع‌دستی

1-1- نساجی سنتی، شامل: ابریشم‌بافی، احرامی‌بافی، برک‌بافی، فرت‌بافی، شعربافی، ترمه‌بافی، شمدبافی، جاجیم‌بافی (ساچیم‌بافی)، موج‌بافی(ماشته‌بافی)، چادرشب‌بافی، دارایی‌بافی(ایکات)، زری‌بافی، سیاه چادربافی، عبابافی، گلیچ‌بافی، مخمل‌بافی، شال‌بافی، نواربافی، وریس‌بافی، حوله‌بافی، مرس‌بافی، اجاق‌قراقی.

1-2- بافته‌های داری و زیراندازها، شامل: نمکدان‌بافی، گلیم‌بافی (گلیم‌بافی دورو، رندبافی، گلیم‌سوزنی، گلیم گل برجسته، گلیمچه)، شیر یکی پیچ، سفره‌آری سفره کردی، گبه‌بافی، خورجین‌بافی، حوربافی، جل‌اسب (هوراسبان)، پلاس‌بافی، نمدمالی، ورنی‌بافی، چنته‌بافی، مفرش‌بافی.

1-3-پوشاک سنتی، شامل: لباس‌های محلی، بافتنی سننتی(میل‌بافی)، گیوه‌بافی(تخت‌کشی گیوه)، رویه‌بافی گیوه، گیوه‌دوزی، چوخه‌بافی، چوقابافی- چوخابافی، چاروق‌دوزی، چموش‌دوزی، عروسک‌بافی، قلاب‌بافی، کلاه‌نمدی، جوراب‌بافی، مجسمه‌محلی (مومی).

1-4- چاپ‌های سنتی، شامل: چاپ کلاقه‌ای یا باتیک (نقاشی روی پارچه)، قلمکار (نقاشی- مهری)

1-5- سفال و سرامیک و کاشی سنتی، شامل: سفال و سرامیک (سفالگری)، سفال‌ نقش برجسته، خرمهره‌سازی، کاشی زرین فام، کاشی‌مشبک، کاشی‌معرق، کاشی‌معلقی، کاشی‌مینایی، کاشی‌هفت‌رنگ، نقاشی روی لعابی، نقاشی روی سفال.

1-6- صنایع‌دستی چرمی، شامل: جلدسازی چرمی، مصنوعات دستی چرمی، سراجی سنتی (ساخت کیف و کمربند و...)، سوخت روی چرم،  معرق چرم، نقاش روی چرم، حکاکی روی چرم، نقش‌اندازی ضربی‌ روی چرم.

1-7- هنرهای دستی وابسته به معماری، شامل: گچ‌بری سنتی، مقرنس‌کاری، آیینه‌کاری.

1-8- صنایع دستی فلزی، شامل: زیورآلات سنتی، علامت‌سازی، قفل‌سازی، قلمزنی، طلاکوبی، گرگوربافی، مشبک فلز، ملیله‌سازی، مرصع‌کاری، حکاکی روی فلز، مینای خانه‌بندی.

1-9- صنایع‌دستی چوبی و حصیری، شامل: احجام چوبی، حصیربافی(ارغوان‌بافی، مرواربافی، بوریا‌بافی، سبدبافی)، بامبوبافی، خاتم‌کاری، خراطی، چیق‌بافی، حکاکی روی چوب، ساخت‌وسازهای سنتی (سازهای بادی، سازهای کوبه‌ای و سازهای‌زهی)، سوخت روی چوب، قواره‌بری، کپوبافی، کنده‌کاری روی چوب، گره چینی، معرق چوب، منبت چوب، مصنوعات چوبی، نقاشی روی چوب.

1-10- صنایع دستی دریایی، شامل: صنایع دستی دریایی، نقاشی روی صدف (صدف‌سازی، تراشی‌سازی و...)

1-11- صنایع دستی سنگی، شامل: تراش سنگ‌های قیمتی، حکاکی روی سنگ، معرق سنگ(موزائیک)، فیروزه‌کوبی.

1-12- صنایع‌دستی مستظرفه، شامل: پاپیه‌بافی، تذهیب، تشعیر، صحافی سنتی، طراحی سنتی، قطاعی، نگارگری ایرانی، نقاشی گل و مرغ.

1-13- آبگینه، شامل: تراش روی شیشه، معرق شیشه، نقاشی روی شیشه، همجوشی شیشه.

1-14- پیشه‌های سنتی وابسته به صنایع‌دستی، شامل: رنگرزی سنتی (گیاهی، معدنی، حیوانی)، گلابتون‌سازی، رفو‌گری.

1-15- رو دوزی‌های سنتی، شامل: پوستین‌دوزی، آجیده‌دوزی(لایه‌دوزی)، آیینه‌دوزی، ابریشم‌دوزی، بخارادوزی، بلیش‌دوزی، پته‌دوزی، پریواردوزی، پولک‌دوزی، پیله‌دوزی، تسمه، توردوزی، چهل تکه‌دوزی ، خامه‌خوس‌ دوزی، ده یک دوزی (برجسته‌دوزی)، زرک‌دوزی، زغره‌دوزی، ستاره‌دوزی، سرافی دوزی، سرمه‌دوزی، سکمه‌دوزی (چشمه‌دوزی- شبکه‌دوزی)، سکه‌دوزی (اشرفی‌دوزی)، سوزن‌دوزی سنتی (بلوچی- اصفهانی- ترکمن)، شرابه‌دوزی، شمسه‌دوزی، صدف‌دوزی، قلاب‌دوزی، قیطان‌دوزی (فتیله‌دوزی، مغزی‌دوزی، یراق‌دوزی)، کتیبه‌دوزی، کردی‌دوزی، کم‌دوزی (کمان‌دوزی، کمه‌دوزی)، گلابتون، گلدوزی‌دستی، مخمل‌دوزی، مرصع‌دوزی یا سنگ‌دوزی، مرواریددوزی، ملیله‌دوزی، ممقان‌دوزی، منجوق‌دوزی، نقئه‌دوزی، نقش‌دوزی، نواردوزی، یراق‌دوزی.

2. فرش دستباف و رشته های وابسته

شامل: قالیبافی، نخ‌ریسی سنتی(فرش)، رنگرزی گیاهی، طراحی سنتی قالی، رنگ‌آمیزی نقشه فرش.

     ایران از کهن‌ترین و معروف‌ترین کشورهای جهان در زمینه تولید فرش دستباف است. براساس آمارهای مختلف بیش از 65 درصد جمعیت فرشباف کشور در نواحی روستایی سکونت دارند. تولید فرش دستباف در اقتصاد ایران به‌دلیل بهره‌گیری از تکنولوژی ساده و کم‌هزینه، مواد اولیه ارزان، ایجاد فرصت‌های شغلی پایدار و تحصیل درآمدهای ارزی از مزیت‌نسبی برخوردار است. رونق این صنعت در نواحی روستایی علاوه‌بر کمک به رشد اقتصاد ملی می‌تواند به بهبود وضعیت اقتصاد روستایی بی‌انجامد و همچنین رکود این صنعت در بسیاری از نواحی روستایی کشور می‌تواند کاهش درآمد خانوارهای روستایی را در پی‌داشته باشد (بیات، 1392، 3).

3. مشاغل تولیدات دامی، شیلات، صنایع تبدیلی و تکمیلی کشاورزی، عشایری، تولیدات گیاهی

3-1- تولیدات دام و طیور، شامل: پرورش اردک گوشتی، پرورش بوقلمون گوشتی، پرورش کرم‌ابریشم (نوغان‌داری)، پرورش غاز بومی، پرورش کبک، پرورش گاو شیری، پرورش گوسفند و بز، پرورش مرغ‌بومی، پرورش گاومیش، پرواربندی گوساله، پرواربندی بره، پرورش زنبورعسل، پرورش بلدرچین، پرورش شترمرغ.

3-2- شیلات شامل: تکثیرو پرورش ماهیان زینتی، پرورش ماهی در استخرهای دو منظوره.

3-3- صنایع تبدیلی و تکمیلی بخش کشاورزی، شامل: فراوری و بسته‌بندی سبزیجات (پاک‌کرن و خشک ‌کردن)، بلغورسازی، فرآوری محصول زعفران (جمع‌آوری، پاک‌کردن، خشک‌کردن، درجه‌بندی و بسته‌بندی)، بسته‌بندی زرشک، فرآوری و بسته‌بندی انواع میوه‌های خشک، برگه‌ها، غلات حبوبات و خشکبار، برشته‌سازی و بسته‌بندی آجیل و سویا، بسته‌بندی انواع خشکبار و محصولات باغی (انگور و...)، خشک‌کردن و بسته‌بندی میوه‌جات، فرآوری و بسته‌بندی انواع جوانه‌های گندم، ماش، عدس، پاک‌کردن، فرآوری و بسته‌بندی انواع دانه‌های روغنی، مغز تخمه‌ها و ذرت بوداده، فرآوری کنجد و تولید ارده، پاک‌کردن و بسته‌بندی کشمش، تولید و بسته‌بندی انواع ترشیجات و شور مانند زیتون، بسته‌بندی عسل، تولید گلاب و عرقیات گیاهی، پخت انواع نان، نبات‌پزی، شیرینی‌پزی سنتی و خانگی، تولید رشته آشی، تولید نخودچی، تولید شیره انگور، خردکردن و بسته‌بندی قند، برشته کردن گندم، تولید و بسته‌بندی انواع مربا، بسته‌بندی گیاهان دارویی، بسته‌بندی و درجه‌بندی محصولات زراعی، تولید و بسته‌بندی کودهای ارگانیک، تولید و بسته‌بندی ورمی کمپوست، تهیه انواع کودهای فسیلی، تهیه بوجاری و بسته‌بندی بذر و پیاز و غده محصولات زراعی و زینتی، خدمات جمع‌آوری شیر، ابریشم‌کشی خانگی، بسته‌بندی تخم‌مرغ بومی.

3-4- تولیدات گیاهی، شامل: پرورش و بسته‌بندی قارچ خوراکی در خانه، تولید انواع گیاهات دارویی در گل‌خانه، تولید انواع سبزی در گل‌خانه، تولید و بسته‌بندی سیر و موسیر در گل‌خانه، پرورش گل محمدی، تولید بذر پیاز، تولید زعفران به روش‌های خانگی و گل‌خانه‌ای.

4. مشاغل تولیدی(صنعت و خدمات)

5. فعالیت‌های فرهنگی و هنری

فهرست مشاغل مذکور نشان می‌دهد که اکثریت رشته‌های شغلی مصوب در درجه نخست ماهیت مشاغل‌خانگی روستایی دارند به‌طوری که می‌توان گفت 66 درصد مشاغل‌خانگی موردنظر که دربرگیرنده صنایع‌دستی، فرش دستباف، تولیدات دامی، شیلات، صنایع تبدیلی و تکمیلی کشاورزی، عشایر و تولیدات گیاهی است در این گروه مشاغل‌خانگی با ماهیت روستایی جای می‌گیرند و موارد دیگر در بخش‌های تولیدی صنعت و خدمات و فعالیت‌های فرهنگی هنری نیز با اینکه در شرایط کنونی بیشتر به‌عنوان مشاغل‌خانگی شهری شناخته می‌شوند اما از قابلیت لازم برای توسعه در نواحی روستایی نیز برخوردارند. بنابراین در اینجا تنها آن دسته از مشاغلی که در وهله نخست جنبه روستایی دارند ذکر شدند و از ذکر زیر شاخه‌های شغلی گروه چهارم و پنجم پرهیز شد.

     سرانجام بررسی دسته‌بندی‌های به‌عمل آمده از مشاغل‌خانگی روستایی در بسیاری از کشورها و به‌ویژه کشورهای توسعه یافته‌تر جهان نشان می‌دهد که طی دهه‌های اخیر این دسته‌بندی به شدت متأثر از پیشرفت‌های صنعتی و تکنولوژکی مدرن و انقلاب فنّاوری اطلاعات و ارتباط است. اما در ایران دسته‌بندی مشاغل‌خانگی روستایی بیشتر در ارتباط با صنایع دسته‌دستی و پیشه‌های سنتی انجام شده است. اما به‌طورکلی بررسی اغلب آمارها و مطالعات مختلف در جهان نشان می‌دهد که مشاغل‌خانگی به‌ویژه در بخش روستایی طی دو دهه اخیر با رشد روزافزونی در زمینه‌های کاری و شغلی گوناگون روبه‌رو بوده است.