مخاطره (ریسک) در تحلیلهایی که پیش و پس از موفقیت و یا شکست کسبوکارها ارائه میگردد، نقشی کلیدی داراست. بهصورت عمومی کسبوکارهای خانگی نیز از این موضوع مستثنی نبوده و بهصورت دایمی با مخاطراتی دستوپنجه نرم میکنند. در این مقاله تلاش خواهیم کرد تا با ارائه سنخشناسی از مخاطرات در کسبوکارهای خانگی، تحلیل، پیشبینی و رویارویی با مخاطرات برای کسبوکارهای خانگی را سادهتر کنیم.
به این منظور پس از ارائه مطالبی بسیار خلاصه در مورد ماهیت ریسک، دربارة مخاطره و عدم اطمینان در ادبیات کارآفرینی صحبت خواهد شد. پس از آن، تلاش خواهد شد تا دستهبندیهای مختلف از دیدگاههای گوناگون به مخاطرات ارائه شود تا مخاطبان، با انواع مختلف دستهبندیهای مخاطرات آشنا شده و اطلاعاتی کسب کنند.
1- چیستی مخاطره
مخاطره و مباحث مرتبط با آن بیشتر در حوزه مدیریتمالی مطرح شده و میتوان منابع بسیاری را پیرامون آن یافت. در حوزه مالی ریسک به دو صورت متفاوت اما مرتبط تعریف میگردد: اول، ضرر احتمالی و دوم، انحراف استاندارد از منافع و یا درآمد یک فعالیت تجاری و یا سرمایهگذاری در یک دوره زمانی مشخص (Dempster, 2002, p.1).
استاندارد بینالمللی مدیریت مخاطره، در بخش تعاریف ISO Guide:73، مخاطره را بهصورت زیر تعریف میکند:
تأثیرات عدم اطمینان در مورد اهداف. توجه گردد که تأثیر ممکن است مثبت، منفی و یا صرفاً انحرافی از انتظارات باشد. مخاطره همچنین میتواند بهعنوان رویداد و یا تغییری در شرایط و یا نتایج تعریف گردد (ISO Guide 73: 2009- Risk management- Vocabulary, 2009).
مؤسسه مدیریت ریسک (IRM) نیز مخاطره را بهصورت زیر تعریف میکند:
مخاطره ترکیبی است از احتمال یک رویداد و پیآمدهای آن. پیآمدها میتوانند در یک طیف از مثبت تا منفی باشند (The Institute of Risk Management (IRM), 2013).
تعریف مخاطره در حوزه مطالعات کارآفرینی با ظرافت خاصی همراه است. در ادبیات حوزه کارآفرینی، مخاطره (ریسک) با عدم اطمینان متفاوت دیده میشود (McKelvie, Haynie, & Gustavsson, 2011). براساس یکی از معروفرین مطالعات در این مورد، که توسط نایت در سال 1921 مطرح شد (Knight, 1921)،
در شرایط ریسک حالات احتمالی آینده و میزان احتمال واقع شدن هرکدام مشخص میاشد، ولی در حالت عدمطمینان، حالات آینده و احتمال اتفاق افتادن آنها مشخص نیستند (Alvarez, 2007). اگرچه در حوزه مطالعات کارآفرینی توجه به این تفاوت دیده میشود، اما بهنظر میرسد در حوزههای عمومی مطالعات کسبوکار مخاطره هم شامل عدم اطمینان و هم مخاطره به آنصورت که در کار نایت آمده است دیده میشود. در این مقاله نیز منظور از مخاطره هر دو مفهوم مخاطره و عدم اطمینان را شامل میگردد (به جز مواردی که به صراحت بیان شده است).
2- عدماطمینان در ادبیات کارآفرینی
در حوزه کارآفرینی و به تبع آن کسبوکار خانگی، کارآفرینان سعی بر غلبه بر دو نوع از عدماطمینان دارند: عدماطمینان رفتاری و عدم اطمینان بازار. عدم اطمینانی که تئوریهای بنگاه موجود نیز کمی به آنها اشاره میکنند بر عدمشناخت و اطلاع پیرامون اینکه آیا همکاران و کسانی که از موضوع کسبوکار اطلاع دارند و یا با آن همکاری میکنند، سوءاستفاده و فرصتطلبی (سودجویی نامشروع) خواهند داشت و یا خیر؟؛ و شکل این سوء استفاده چگونه خواهد بود، دلالت دارد. این نوع از عدم اطمینان، عدم اطمینان رفتاری میباشد. بهطورخلاصه عدم اطمینان رفتاری بهمعنای عدم توانایی پیشبینی این موضوع است که آیا طرف معامله فرصتطلبانه رفتار میکند یا خیر؟ و همچنین عدم توانایی پیشبینی انواع روشهای فرصت طلبانهای که یک طرف معامله ممکن است بهکار بگیرد (Alvarez & Barney, 2005).
اما کارآفرینان تنها با عدم اطمینان رفتاری مواجه نیستند و با جنبهای دیگر از عدم اطمینان یعنی عدم اطمینان بازار نیز روبهرو هستند. این عدم اطمینان به این معنا است که در مورد میزان و چگونگی تقسیم منافع حاصل از ارزشی که امکان دارد با بهرهبرداری از یک فرصت جدید در بازار به وجود آید اطلاعاتی وجود نداشته باشد. آلوارز و بارنی (2005) مطرح میکنند که در بهکارگیری تئوری هزینه مبادلات در حوزه کارآفرینی عدم توجه به این نکته میتواند سبب ایجاد مشکل و خطا گردد.
3- انواع مخاطره در کسبوکارهای خانگی
در حوزه کسبوکار دستهبندیها و توصیفات زیادی در مورد مخاطره وجود دارد. بهعنوان نمونه مخاطرة تجاری در حوزه مطالعاتی مدیریت مالی، به چهارگونه مختلف تقسیم میگردد (Dempster, 2002, P. 1).
· مخاطرة ارزشگذاری؛
· مخاطرة بازار؛
· مخاطرة اعتبار شراکت؛
· مخاطرة عملیاتی.
از سویی دیگر برخی مخاطره را بر دو نوع میدانند: کارآفرینانه و غیرکارافرینانه. مخاطرههای غیرکارآفرینانه مخاطراتی هستند (مانند آتشسوزی، بلایای طبیعی و مانند آنها) که بهوسیله بیمه قابل پوشش هستند. مخاطرههای کارآفرینانه مخاطراتی هستند که در یک تصمیم مدیریتی شکل میگیرند، مانند مخاطرههای مترتب بر راهاندازی یک کسبوکار جدید (Sadgrove, 2005, P. 3).
اما درنظر گرفتن تنها یکی از این دستهبندیها، شاید نتواند تصویرکلی و کاملی که مد نظر میباشد را بسازد. لذا دراین بخش تلاش خواهد شد تا با ارائه سنخشناسیها از دیدگاههای گوناگون، به ساخت این تصویر در ذهن خواننده کمک گردد.
3-1- انواع مخاطره: مقایسه میزان مخاطره
مخاطرات دو وجه مهم دارند. اول میزان بازده و دوم میزان ضرر احتمالی. این دو وجه، احتمالی دارند که میتوان آن را بهعنوان میزان ریسک مطرح کرد. اگر میزان مخاطره را احتمال ضرر تعریف کنیم، همانطور که در شکل 1 دیده میشود، چهار نوع مختلف مخاطره قابل تعریف خواهد بود.
|
ûû |
û |
بازده کم |
|
ü |
üü |
بازده بالا |
|
مخاطرة زیاد |
مخاطرة کم |
|
شکل1.انواع مخاطره براساس میزان (Sadgrove, 2005, P. 13)
تن دادن یک کسبوکار به یک ریسک، در شرایطی مناسب خواهد بود که بازدة مخاطره به اندازهای بالا باشد که ارزش خطر را داشته باشد.
از سویی دیگر، میزان بازده ریسک و احتمال آن تأاثیر بهسزایی بر قبول میزان هزینهای خواهد داشت که برای مدیریت ریسک صرف خواهد شد.
3-2- انواع مخاطره: در استاندارد بینالمللی مدیریت ریسک ISO 31000: 2009
مخاطره بهدلیل عدماطمینانی که در متن خود دارد طبیعتی احتمالی داشته و میتواند پیامدهایی مثبت و یا منفی داشته باشد. برایناساس، هر نوعی از مخاطره ویژگیهای خاص خود را داشته و روش پیشگیری و مقابلة مخصوص به خود را نیز طلب میکند. برهمین اساس استاندارد بینالمللی مدیریت ریسک در بخش اصطلاحات (ISO Guide 73:2009-Risk management--Vocabulary, 2009). مخاطره را بر سه نوع میداند:
· خطر (مخاطره محض)؛
· مخاطرات کنترل (عدم اطمینان)؛
· مخاطرات فرصت (قماری).
برخی از مخاطرات، صرفا دارای پیامدهای منفی هستند. این نوع از مخاطرات که آن را خطر و یا مخاطره محض مینامند، مخاطرات عملیاتی و قابل بیمه هستند. سازمانها و کسبوکارهای مختلف سطوح مختلفی از تحمل خطر را دارا هستند و این چنین مخاطراتی میبایست با نگاهی به توان تحمل کسبوکار مدیریت گردند. یک مثال بارز برای این نوع مخاطره، دزدی میباشد.
مخاطرات محض به دلایل زیر ممکن است رخ دهند:
· افراد (خطاهای انسانی)؛
· پیشنیازها (فراهم آمدن مقدمات کار)؛
· داراییها (از دست دادن و یا ناکافی بودن داراییها)؛
· تأمینکنندگان (چانهزنی و یا عدم پایبندی به قراردادها)؛
· فنّاوری اطلاعات (سیستمهای نرمافزاری و گردش اطلاعات)؛
· ارتباطات (خطرات مرتبط با سیستمها گردش اطلاعات و یا حمل و نقل).
برخی دیگر از مخاطرات به علت عدم اطمینان از نتایج به وجود میآیند. این نوع از مخاطرات که به مخاطرات کنترل هم معروف هستند، در حوزه مدیریت پروژهها به وفور دیده میشود. (برای مثال در مورد منافع پروژه و یا زمان تحویل و هزینة آن) مدیریت این نوع از مخاطرات به آن معنی است که به طریقی از حاصل شدن نتایج در محدودههای دلخواه اطمینان حاصل گردد.
از سویی دیگر، بسیاری از کسبوکارها در حوزههای گوناگون و بهخصوص بازار دست به مخاطراتی میزنند تا با بهرهبرداری از فرصتی خاص به بازدهای دست یابند. این دسته از مخاطرات که با عنوان فرصت و یا مخاطرات قمارگونه شناخته میشوند، نیازمند سرمایهگذاری کسبوکارها میباشند. لازمبهذکر است، پیچیدگی مدیریت مخاطرات به ترتیب از مخاطرات محض، مخاطرات عدم اطمینان و در نهایت مخاطرات قمار گونه افزایش مییابد. (شکل )
3-3. انواع مخاطره: منبع مخاطره
در دستهبندی مخاطرات بر مبنای منبع آنها، انواع مختلفی دیده میشود. در برخی از دستهبندیها مخاطرهها را به دو دسته داخلی و خارجی تقسیم میکنند.
مخاطرات داخلی (مانند عوامل انسانی، عوامل فنّاورانه، عوامل فیزیکی و ...) مخاطراتی هستند که از رویدادهای داخل یک کسبوکار شکل میگیرند. مخاطرات خارجی، (مانند: عوامل اقتصادی، عوامل طبیعی، عوامل اقتصادی و ...) مواردی هستند که به واسطهةرویدادهای محیط خارجی یک کسبوکار ایجاد میشوند. این مخاطرات اغلب تحت کنترل کارآفرین و مالک کسبوکار نیستند و اغلب به صورت کامل قابل پیشبینی نیز نیستند (Business Portal of India, 2013; Toma,). در نمونهای دیگر از دستهبندیها، مخاطرات بر مبنای منبع آنها به صورت زیر تقسیم میشوند (Griffin & Media, 2013).
مخاطرة استراتژیک: که با فضای صنعتی که یک کسبوکار در آن فعالیت میکند، مرتبط است.
فضای کسبوکار: مواردی مانند تغییرات در شرایط فروشندگان و خریداران، تغییرات تقاضا، وضعیت رقبا و ساختارهای رقابت و ...
تراکنش: تخصیص مجدد منابع در همکاریهای کسبوکارها، تجمیع، خرید، ایجاد کسبوکارهای پاجوش و مانند آنها
روابط سرمایهگذاران: راهبردهای روابط میان سرمایهگذاران
مخاطرات مالی: روابط، ساختارها و روال مالی یک کسبوکار
ریسک عملیاتی: مخاطرات مرتبط با عملیات یک کسبوکار
مخاطرات قانونی: ریسک تبعیت از قوانین و تغییر آنها
سایر مخاطرات: مخاطراتی که به سبب عوامل طبیعی مانند سیل و زلزله
3-4. انواع مخاطره: مقیاس زمانی مخاطره
با نگاهی به طول دوره شکلگیری و اثرگذاری مخاطرات، میتوان مخاطرات را به سه دسته عمده کوتاه مدت، میان مدت و بلند مدت دستهبندی کرد (Hopkin, 2012, p. 28). این دسته بندی کمک میکند تا کسبوکارها براساس سرعت و میزان تغییرات محیط داخلی و خارجی خود، مخاطرات مختلف، اهمیت آنها و زمان در دسترس برای مدیریت آنها را مد نظر قرار دهند.
بهصورت عمومی، مخاطرات بلند مدت، مخاطراتی هستندکه اثر خود را در دورهای طولانی پس از یک رویداد و یا تصمیم نشان میدهند. گرچه در مورد کسبوکارهای مختلف دوره زمانی طولانی ممکن است تعابیری متفاوت داشته باشد اما به صورت معمول این زمان را حدود پنج سال در نظر میگیرند (Hopkin, 2012, p. 29).
مخاطرات میان مدت، که طول اثر آنها در حدود یک سال فرض میشود، مخاطراتی هستند که اغلب به واسطة پروژهها و برنامهریزیهای کاری بهوجود میآیند. در نهایت، مخاطرات کوتاه مدت، مخاطراتی هستند که اثر خود را در دورهای زمانی چند ماهه و یا حتی چند روزه نشان میدهند. این نوع از مخاطرات به نظر سادهترین آنها برای شناسایی و مدیریت هستند.
4- کاربرد سنخ شناسی ارائه شده
سنخشناسیها بهعنوان نوعی توصیف در ادبیات علمی مطرح هستند. گرچه سنخشناسیها بهعنوان طبقهبندیای براساس ویژگیهای خاص یک پدیده بهعنوان مبنایی برای شکلگیری تئوریها کاربردی هستند، اما بهدلیل عدم توصیف چگونگی و چرایی، خود بهعنوان تئوری قابل استناد نیستند (Bacharach, 1989). از اینرو، سنخشناسیها بهعنوان ابزاری برای توصیف بسیار کاربردی هستند.
سنخشناسیهای ارائه شده در این مقاله نیز بههمین شکل قابل استفاده هستند. شنخشناسیهایی که در این مقاله از دیدگاههای مختلف مخاطرات را طبقهبندی کردهاند به صاحبان و تصمیمگیرندگان کسبوکارهای خانگی کمک خواهند کرد تا برای بررسی و پیشبینی مخاطراتی که احتمالاً با آنها روبرو هستند یا خواهند بود ابزاری در دست داشته باشند. شناخت انواع مخاطره کمک خواهد کرد تا نحوه رویارویی و مدیریت مخاطره برای تصمیمگیرندگان یک کسبوکار روشنتر باشد(Hopkin, 2012)
