دستههای متمایز کسبوکار قابل ایجاد و اداره در محل زندگی خانوادگی است.
مشاغل یا کسبوکار خانگی: آن دسته از فعالیتهایی است که توسط عضو یا اعضا خانواده در فضای مسکونی در قالب یک طرح کسبوکار بدون مزاحمت و ایجاد اخلال در آرامش واحدهای مسکونی همجوار شکل میگیرد و منجر به تولید خدمت و یا کالای قابل عرضه به بازار خارج از محیط مسکونی میگردد. نهادهای رسمی و مراکز علمی اقدام بهدستهبندی این کسبوکارها از زوایای متفاوتی مانند سنخیت در مواد بهکار رفته در تولیدات، سنخیت در وابستگی به گروههای تولیدی مانند غذایی، بهداشتی و... و وجود ارتباط با کارهای هنری یا سنتی کردهاند.
کار را میتوان کوشش جسمی و فکری انسان برای نیل به هدفهایی غیر از لذّت بردن از نفسِ کوشش، تعریف کرد. دیدگاه توسعه انسانی، با ویژگی خویشتنکاری در جامعه پساصنعتی به وجود میآید و جامعه را بهسوی تمرکززدایی و خوداتکایی بیشتر در تهیه و تدارک انرژی سوق خواهد داد (حسینی و دیگران، 1386، ص. 15).
باور عمومی این است که تنها هدف کسبوکار، بهدست آوردن سود اقتصادی است، در حالی که این امر واقعیت ندارد. آرویک معتقد است همانطور که انسان تنها با هدف خوردن زندگی نمیکند، تنها هدف کسبوکار هم، کسب سود نیست. بنابراین، کسبوکارها هم دارای اهداف اقتصادیاند و هم اهداف اجتماعی را دربردارند (رکابی، 1389).
اصطلاح کسبوکار خانگی برای آن دسته از فعالیتهای اقتصادی استفاده میشود که در قدم نخست از یک اقامتگاه خصوصی انجام میشوند یا بر یک بنیاد خانگی متمرکز شده باشند. بهعلاوه مکان استقرار، معمولاً محل سکونت مالکین میباشد (Musket & Woods, 2005). به هر نوع فعالیت اقتصادی در محل سکونت شخصی که با استفاده از امکانات و وسائل منزل راهاندازی گردد، کسبوکار خانگی میگویند (احمد پورداریانی، 1385). همچنین فعالیتهایی که صرفاً در محل سکونت افراد بهعنوان نوعی فعالیت سرگرمکننده برپا میشوند و فردی از قبال آن درآمد کسب میکند نیز در زمرة این کسبوکارها قرار دارند. چنین کسبوکارهایی در توسعه اقتصادی کشورها، بهبود شرایط اجتماعی، توسعه داخلی، ارتقای وضعیت اشتغال و شرایط کاری و افزایش سرزندگی در جامعه نقشی عمده ایفا میکنند (گلابی و دیگران، 1389). اینگونه فعالیتها بهطور معمول در زمرة کسبکارهای خرد (تعداد کارکنان کمتر از پنج تن) طبقهبندی شده و وجه تمایز آن با دیگر کسبوکارها واقع بودن آن در خانة مالک و اداره کننده آن است. اگرچه این کسبوکارها اغلب جزو بخش پنهان و غیررسمی اقتصاد هستند، اما نقش قابل توجهی در ثروت و رشد اقتصادی یک جامعه و توسعه سرمایه اجتماعی آن دارند (خنیفر و دیگران، 1389).
مشاغل خانگی یکی از مهمترین انواع روشهای کسبوکار میباشند که میتواند نقش مؤثری در کاهش معضل بیکاری در کشور داشته باشند. بنابراین اهداف اساسی مشاغل خانگی ایجاد بستری مناسب جهت توسعه ظرفیتهای اشتغال، کاهش هزینههای تولید و قیمت تمام شده تولیدات است. افزایش درآمد خانوار و رفاه عمومی و ارتقای فرهنگ کار از طریق آشنایی کودکان و جوانان با فرهنگ کار از همان ابتدا نیز از اهداف دیگر توسعه مشاغل خانگی است (انتظاریان و طهماسبی، 1389).
امروزه کسبوکارهای خانگی از بخشهای حیاتی و ضروری فعالیتهای اقتصادی کشورهای پیشرفته محسوب میشوند. کسبوکار خانگی از نظر ایجاد شغل، نوآوری در عرضه محصول یا خدمات، موجب تنوع و دگرگونی زیادی در اجتماع و اقتصاد هر کشور میشوند. همچنین برای جوانان، کسبوکارهای خانگی نقطه شروع مناسبی برای راهاندازی کسبوکار شخصی است، زیرا راهاندازی آن در مقایسه با دیگر انواع کسبوکار ساده و آسان است. بهعنوان نمونه شما میتوانید با یک دستگاه رایانه و یک خط تلفن، یک کسبوکار اینترنتی راه بیندازید و کارها و خدمات مختلفی را به مردم عرضه و از این راه برای خود درآمد کسب کنید. فعالیت در بخش خانگی، بهطور فزایندهای در حال به رسمیت شناخته شدن بهعنوان عاملی مهم برای درک انواع مسائل اقتصاد کلان هستند (Silver & Verbrugge, 2010, P. 297).
از جمله عواملی که بهعنوان زمینهساز رشد و گسترش کسبوکارهای خانگی ار آنها یاد میشود، عبارتاند از:
بالا بردن کیفیت زندگی: امروزه اکثر صاحبان کسبوکارهای خانگی بر این باورند که کار کردن در خانه، کیفیت زندگی آنان را بهبود میبخشد. کارکردن در خانه باعث میشود که وقت بیشتری به خانه و خانواده اختصاص یابد و به دیگر مسائل و موضوعات خانواده، از قبیل تربیت و پرورش فرزندان توجه بیشتری شود. بهطور کلی امروزه کار و زندگی بیش از پیش در همدیگر ادغام شدهاند.
توسعه فنّاوری: امروزه با پیشرفتهای زیادی که در زمینه علوم رایانه و دیگر وسایل ارتباطی به وجود آمده، محیط خانه محل مناسب و کاراتری برای کسبوکار شده است (www.karafarini.ir، 1390). اما صاحبنظران این حوزه معتقدند که سه عامل دیگر باعث شده است که کسبوکارهای خانگی در سالهای اخیر روند رو به رشدی را طی کند:
- ظهور و گسترش فنّاوریهای جدید و بهویژه فنّاوری اطلاعات و ارتباطات که باعث رونق و توسعه کارهای از راه دور و کسبوکارهای اینترنتی از قبیل خرید و فروش اینترنتی شده است؛
- تغییر ساختار صنعتی و کوچکتر شدن سازمانها و برونسپاریهایی که از یک سو موجب افزایش احساس ناامنی شغلی در افراد و تلاش بیشتر برای خوداشتغالی و کسبوکار مستقل و از سوی دیگر توجه به کسبکارهای خانگی که میتواند مرجع مناسبی برای این برونسپاریها باشد؛
- تغییر ارزشهای اجتماعی از یک سو همچون تمایل افراد به آزادی و استقلال بیشتر در کار و حضور بیشتر در کنار خانواده و از سوی دیگر ارتقای سطح زندگی در میان خانوادههای امروزی که نیاز به درآمد بیشتر را طلب میکند، دو نیروی متضادی است که برآیند آنها راهاندازی یک کسبوکار در خانه را سبب میشود (خنیفر و دیگران، 1389).
پدیده کار خانگی به بخش مدرن نیز سرایتکرده است. مثلاً در آلمان صنایع الکترونیکی و صنایع مربوط به بینایی، بیشترین تعداد کارگران خانگی را در میان صنایع دارند (حاجیزاده میمندی، 1371). در استرالیا 6 تا 7 درصد کل شاغلین این کشور در بخش کسبوکارهای خانگی، مشغول به فعالیت هستند که بهطور متوسط سالانه بیش از 80 هزار دلار فروش دارند که پس از کسر مالیات در حدود 25 درصد سود میبرند. همچنین در این کشور هماکنون 680 هزار واحد در بخش مشاغل خانگی به تولید و فعالیت مشغولند( آنتونی استنجر، 1999). شاید بتوان دلایل این گرایش را در چند نکته و زیر عنوان دلایل انتخاب مشاغل خانگی به اختصار ذکر نمود:
· نیاز کمتر به سرمایههای کلان؛
· امکان استفاده بهعنوان آزمایشگاه کسبوکار برای جوانان؛
· بالا بردن کیفیت زندگی؛
· توسعه فنّاوری اطلاعات و ارتباطات؛
· مزایای متعدد مترتب بر مشاغل خانگی؛
· امکان افزایش خلاقیت؛
· گرانی فضاهای تجاری و اداری؛
· وضعیت زنان (انتظاریان و طهماسبی، 1389).
ترکیب سنّی: بهنظر میرسد، تفاوت سنّی موجود در جامعه منجر به نمایان شدن برخی تفاوتها در جنبههایی از خوداشتغالی میشود. از جمله این که با ورود رایانه به فضای خانه و استقبال جوانان از این وسیله، بسیاری از جوانان را به سمت راهاندازی کسبوکار خانگی سوق داده است.
تحصیلات: بدون شک داشتن تحصیلات به افراد در گرفتن کار و همینطور خوداشتغالی کمک میکند اما ظاهراً مردان توانایی بهتری برای استفاده از این توان تکمیلی در فرایندهای مربوط به خوداشتغالی دارند (Roche, 2012, P. 112).
آموزش: برنامههای آموزش اشتغال هم تأثیر مثبتی بر شروع کسبوکار برای افراد بیکار داشته است و هم افراد را کمک میکند تا به شکل مؤثرتری در کار شرکت کنند (Michaelides, 2012, P. 695).
ترکیب جنسی: در اکثر قریب به اتّفاق فرهنگهای موجود در جهان، کار کردن و کسب درآمد را برعهده مردان قرار میدهند و زنان در موارد ناچاری اقدام به کسب فعالیت درآمدزا مینمایند. الگوی نسبتاً ثابت کار خانگی برحسب جنسیت، به رغم رشد فزاینده، رشد خانوادههای دوگانه شغلی و ضرورت مشارکت بیشتر مردان در انجام امور خانگی در بسیاری از تحقیقات مشاهده میگردد (جمیلی کهنهشهری، 1380).
بهطور کلی فقدان تجربه منجر به شکست خواهد شد، مگر آنکه کارآفرین بتواند دانش لازم را کسب کند یا با شخصی که آن دانش را دارد، همگروه شود. از آنجا که بسیاری از کارآفرینان ابتدائی، نظرات بلندپروازانه دارند و در مورد کار خود نیز تجربه زیادی ندارند و بهدلیل عدم تجربه در حیطه خاص مورد نظر، عدم فهم صحیح صنعتی که پروژه اقتصادی در حیطه آن قرار دارد و نداشتن تصویری واضح از این موضوع که پروژه چرا و چگونه باید کار کند و چه کسی باید آن را قبول کند، با شکست مواجه میشوند؛ لذا ضروری است که کارآفرینان پیش از ورود به هر کسبوکاری، تجربه و تخصص مورد نیاز آنرا داشته باشد (رودگرنژاد و کیاجوری، 1389).
بهطور کلى کسبوکار خانگى پدیده جدیدى نیست، بلکه در نتیجه تغییرات و تحولاتى که در فعالیتهای اقتصادى، اجتماعى امروز به وجود آمده به آن توجه بیشترى شده است و این نوع کسبوکارها روز به روز گسترش و توسعه مییابند.
کسبوکار خانگی یکی از جذابترین انواع کارآفرینی و کسبوکار است. در اینجا منظور ما از کسبوکار خانگی فعالیتی است که در محل سکونت شخصی و با کمک امکانات منزل راهاندازی میشود. اصطلاح کسبوکار خانگی برای آن دسته از فعالیتهای اقتصادی استفاده میشود که در قدم نخست از یک اقامتگاه خصوصی انجام میشوند یا بر یک بنیاد خانگی متمرکز شده باشند، به علاوه محل استقرار، معمولا سکونت مالکین میباشد(Musket & Woods, 2005).
هر روز که جوامع به پیشرفتهای بیشتری نایل میگردند، بههمین موازات، نقش خدمات در ساختار این جوامع پررنگتر شده و احساس نیاز به آن ملموستر میشود. اگرچه محدوده خدمات بهقدریگسترده است که بهراحتی نمیتوان زیربخشهای آن را برشمرد اما بهلحاظ سنخیت، در چند دسته قابل قرارگیریاند. گروه خدمات فرهنگی و آموزشی، گروه خدمات اجتماعی، گروه خدمات محیط زیست، گروه خدمات بهداشتی، گروه خدمات اداری و دولتی، گروه خدمات اطلاعات و انفورماتیک، گروه خدمات شهری، گروه خدمات حمل و نقل و گروه خدمات ورزشی، تفریحی و توریستی از این دست میباشند (ترکاشوند، 1391). در این میان کسبوکارهایی از نوع کوچک و خانگی میتواند بهعنوان یکی از راهکارهای توسعه اقتصادی عمل کند (www.bazarekar.ir).
خدمات خانگی یک نام همگانی برای یک رشته خدمات گوناگون است. این خدمات میتواند شامل خدماتی مانند نظافت، رختشویی، خرید مایحتاج روزانه و یا مراقبت فردی باشد. کارآفرینی نوعی اشتغال در بخش غیر است که فرد شاغل با اتکاء به توان شخصی (ابتکار و خلاقیت) خود بهکارهای تولیدی و خدماتی و در نتیجه، کسب درآمد میپردازد (Rosti & Chlli, 2009, P. 527). کسبوکار خانگی از گذشته تاکنون بهلحاظ سنتی مرکز توجه بسیاری از کارآفرینان بوده است. در طی قرنهای گذشته افراد بیشتر در حوزه فعالیتهای کشاورزی اقدام به راهاندازی کسبوکار خانگی مینمودند، اما با فراهم شدن زمینه تولید انبوه و رشد صنعتی و پس از آن شروع انقلاباطلاعاتی، رویکرد جدیدی در رشد و توسعه کسبوکارهای خانگی پدیدار گردید. این رویکرد برایآن دسته از کسبوکارهای کوچکی که امکان برقراری محیط مناسب جهت تولید خدمات در بیرون از منزل برایشان فراهم نبود، قواعدی را وضع نمود که با بهرهگیری از آنها بهراحتی بتوانند در منزل به فعالیت مشغول باشند .(Edwards, 2006)
این مشاغل که روزانه در سراسر جهان تعداد آنها رو به فزونی و تنوع است، این امکان را فراهم میآورد تا افراد بتوانند در محیط خانه با استفاده از رایانه و وسایل جانبی مورد نیاز، به انجام کسبوکارهای گوناگون در این حوزه بپردازند (www.mashaghelkhanegi.ir).
بهرغم عدم رونق، کسبوکارهای خانگی در ایران بهعلت موانع ساختاری و قانونی، این نوع کسبوکارها در ایران سابقهای دیرینه دارند. از کسبوکارهای روستایی که در منازل شخصی روستاییان انجام میپذیرفت گرفته تا بسیاری از صنایع دستی امروزه که در منازل و محل سکونت افراد شهرنشین تولید میشوند، حکایت از تاریخچه دیرینه و بستر مناسب تشکیل این نوع از کسبوکارها در ایران دارد (www.bazarekar.ir).کسبوکارهای خانگی در ایران سابقه دیرینه دارند. بسیاری از صنایع دستی که امروزه هم وجود دارند، در منازل و محل سکونت افراد تولید میشدهاند. بهطور کلی کسبوکار خانگی پدیدة جدیدی نیست، بلکه در نتیجه تغییرات و تحولاتی که در فعالیتهای اقتصادی، اجتماعی امروز به وجود آمده به آن توجه بیشتری شده است و این نوع کسبوکارها روز به روز گسترش و توسعه مییابند (http://karafariny.ir). در عصر حاضر با توجه به اهمیت و ضرورت کسبوکارهای خانگی، انسجام تازهای بین کار و خانه ایجاد شده است و این نوع کسبوکار و کارها روزبهروز توسعه و گسترش مییابند (داریانی و عزیزی، 1383).
در کشور عزیزمان ایران هم کاهش نرخ بیکاری و ایجاد اشتغال ازجمله اهداف و تکالیف تصریح شده در اسناد بالادستی مانند سند چشمانداز و قوانین پنجساله توسعه کشور محسوب میشود. بررسی ساختار سنّی و گروههای مختلف اجتماعی در ایران نشان میدهد که هماکنون جوانان، زنان و فارغالتحصیلان دانشگاهی بیشترین مخاطبان بیکاری در کشور هستند. مشارکت اقتصادی زنان که نیمی از جمعیت کشور هستند، در ایران کمتر از 13% و حاکی از آن است که زنان نقش عمدهای در بازار کار کشور ندارند (کارگر شورکی، 1389). از سویی فرهنگ ایرانی اسلامی تأکید خاصی بر پرداختن زنان به امور خانواده دارد که از تلفیق این دو نیاز در جامعه و خانواده میتوان بهره جست و با افزایش رونق در بخش کسبوکار خانگی این نیاز را برطرف نموده و بخش کار و اشتغال را نیز سامان بخشید.
طبق ماده 2 قانون ساماندهی و حمایت از مشاغل خانگی: مشاغل خانگی آن دسته از فعالیتهایی است که با عضویت اعضای خانواده در فضای مسکونی و در قالب یک طرح کسبوکار مجاز و در تناسب شغل با محل مسکونی، بدون مزاحمت و ایجاد اخلال در آرامش واحدهای مسکونی همجوار شکل میگیرد و به تولید خدمت و یا کالای قابل عرضه به بازار خارج از محیط مسکونی منجر میگردد (بازار کار، 29 آبان 1389).
زمینههای کسبوکار خانگی را بهطور کلی در سه گروه کلی تقسیمبندی میکنند:
الف) کسبوکار با نیازهای ابزاری؛
ب) کسبوکار با گرایش انسانی (آموزشی و مشاوره)؛
ج) کسبوکار با گرایش فنّاوری و اطلاعات.
بیشترین زمینههای کسبوکار در مشاغل خانگی از نوع الف بوده که خود به دو بخش صنایع دستی و تولیدی تقسیم میشوند. در رابطه با فراهم کردن مقدمات اجرایی قانون مشاغل خانگی تاکنون هماهنگیهای بسیاری میان دستگاههای مختلف انجام شده است و فهرست 200 شغل خانگی مشخص شده است (www.mashaghelkhanegi.ir).
در بخش صنایع دستی مشاغل خانگی به انواع نخی و ابریشمی، فلزی، چوبی و حصیری، چرمی، سازهای سنتی، دریایی، سفال و سرامیک، سنگی و سایر، دستهبندی شدهاند و در زمینه تولیدی نیز در بخشهای کشاورزی، صنعتی و خدمات فعالیت دارند.
