ساختار آموزش مهارتی، حرفهای و علمی-کاربردی در نظام آموزشی فرانسه
نظام آموزشی فرانسه با وجود تغییرات تدریجی، یکپارچه است. ازجمله این تغییرات میتوان به تفکیک مقاطع آموزش ابتدایی و متوسطه از یکدیگر اشاره کرد. سن حضور دانشآموزان در مدارس مقطع آموزش پایه بین ردههای سنی ۶ تا ۱۶سال تعیین شده است. در ۳ سال اول آموزش رسمی، آموزش پایه در حوزه مهارتهای پایه (ابتدایی) عرضه شده و در دو سال باقیمانده دانشآموزان، آموزشهای لازم را فراگرفته و مدارس ابتدایی را پشت سر میگذارند. مقطع آموزش متوسطه نیز خود به دو مرحله متوالی با نام سیکل یا دوره تقسیم میشود. تقریباً تمامی کودکان ردههای سنی ۱۱ تا ۱۵ سال در کالجها حضور یافته و پس از گذراندن دوره آموزش متوسطه، دانشآموزان به کالجهای عمومی، فنی و یا فنی حرفهای راه مییابند؛ که آنها را برای آزمونهای مکاتبهای کارشناسی یا مهندسی آماده میکند. در این مقطع دانشآموزان رده سنی 18 سال نامنویسی میکنند. درحالحاضر سال آخر کالج، نقطه آغازین آموزشهای دانشگاهی است که طی آن دانشآموزان درباره برخی از موضوعات مورد علاقه خود به مطالعه پرداخته و به تعیین رشته تحصیلی میپردازند.
همگام با نظام آموزشی عادی کشور، کلاسهای تخصصی تطبیقیافته در نظر گرفته شده است که نقطه مشترک و اتکای آنها مدارس ابتدایی و متوسطه است. برخی از برنامههای آموزشی از جمله برنامه آموزشی (CLIS) نیز بهمنزله پلی درجهت باز گرداندن دانشآموزان به نظام آموزشی و برنامه آموزشی (SEGPA) برای عرضه آموزشهای فنیوحرفهای عمومی به کودکان و نوجوانانی است که بنا بهدلایل روانشناختی، عاطفی یا رفتاری با مشکلاتی در حوزه آموزش مواجه هستند. همچنین برنامههای آموزشی مشابه برنامههای فوق برنامه، در مدارس خاص در نظر گرفته شده است، که از آن جمله میتوان به مدارس وابسته به پشتیبانی و نظارت وزارت بهداشت اشاره کرد. هدف عرضه برنامههای آموزشی فوقبرنامه، ارتقاء تواناییهای بالقوه دانشآموزان است. مدارس با نظارت وزارت آموزش ملی ممکن است، عمومی یا خصوصی باشند (Eurybase, 2009).
در نظام آموزشی فرانسه با توجه به تأکید بر مشاوره آموزشی و شغلی برای دانشآموزان محروم یا بازمانده از تحصیل، آموزشهای مهارتی، فناورانه و حرفهای، مانند آموزش علمی-کاربردی با طیفی گسترده از مهارتهای آموزشی و شغلی فراهم شده است. این آموزشها شامل دورههای کارآموزی است که با قرارداد اشتغال به کار با کارفرما عملی میشود. بهطورکلی طول دوره آموزش حرفهای (کارآموزی) دو سال کاری است که میتوان آن را به یک تا سه سال تغییر داد. با افزایش مدت زمان کارآموزی، دو نوع گواهینامه مهارت حرفهای (CAP) و دیپلم تحصیلات حرفهای (BEP) به فارغالتحصیلان داده میشود. به طور کلی در آموزش فنیوحرفهای فرانسه؛ گواهینامه صلاحیت فنیوحرفهای (CAP)، آموزش فنیوحرفهای (BEP)، دیپلم متوسطه فنیوحرفهای و مدرک دورههای کارشناسی فنی وحرفهای به شاغلین، کارگران، کارمندان، دانشجویان و فارغالتحصیلانی که آموزش حرفهای و فناورانه، آموزش مقدماتی فنیوحرفهای و دورههای کارآموزی را گذراندهاند اعطا میشود (Valerie H. Dundas-Grant, 1987). در این مدخل نخست، ساختار نظام آموزشی در فرانسه و سپس آموزشهای علمی-کاربردی و مهارتی فنیوحرفهای توصیف میشوند.
● آموزش پیشدبستانی
حضور در دورههای آموزش پیشدبستانی در فرانسه برای آموزش کودکان ۳ تا ۵ سال در نظر گرفته شده است. هدف نهایی وزارت آموزشوپرورش، از عرضه دورههای آموزش پیشدبستانی، ارتقاء توانمندیهای کودکان، درراستای شکلدهی به شخصیت اجتماعی آنان است. در همه مدتزمان ۲۶ ساعت آموزش در هفته، آموزش زبان امتیاز ویژهای دارد و تسلط شفاهی، آشنایی با نوشتار، تقویت قدرت احساس، تخیل و قدرت خلاقیت دانشآموزان با پرداختن به آموزش هنری گسترش مییابد. از آنجایی که فرانسه تجربه فراوانی در عرضه آموزش پیشدبستانی به کودکان دارد، ازاینرو بیش از ۹۹ درصد کودکان رده سنی ۳ سال در این مدارس حضور مییابند (دفتر اطلاع رسانی و سنجش افکار،1381 و Eurybase, 2009).
● آموزش ابتدایی
آموزش ابتدایی در کشور فرانسه براساس قانون Guizot (مصوب سال ۱۸۳۳ م) پایهگذاری شد. دورههای آموزش ابتدایی طی دو دوره به شرح زیر برگزار میشود:
الف) دوره یادگیری پایه که از سال آخر مقطع آموزش پیشدبستانی آغاز و تا دو سال اولیه آموزش ابتدایی ادامه دارد.
ب) دوره عمیقسازی آموزشی که در طول سه سال آخر مقطع ابتدایی عرضه و به کالج منتهی میشود. گذراندن دورههای آموزش ابتدایی برای تمامی کودکان فرانسوی رده سنی ۶ سال اجباری و رایگان است. مدت آموزش بهطور میانگین ۵ تا ۱۱ سال طول میکشد (دفتر اطلاع رسانی و سنجش افکار، 1381 و Eurybase, 2009).
● آموزش متوسطه
آموزش متوسطه در فرانسه، برآیند حرکتی طولانی است که ریشههای آن به اتخاذ سیاست آموزش همگانی درکشور باز میشود. درمجموع، در طول یک قرن، بهتدریج در قالب طرحهای گوناگون، آموزش متوسطه با پیروی از سیاستهای برابری فرصت (رعایت تنوع و عدالت) و مشاوره تحصیلی و شغلی به صورت رایگان و اجباری به همه دانشآموزان با ردههای سنی 12 تا 16 سال عرضه شده است. در پایان دوره آموزش پایه (اجباری) و پس از موفقیت در آزمون سیکل اول متوسطه دیپلم ملی گواهینامه مهارت حرفهای و یا گواهینامه کارآموزی عمومی به فارغالتحصیلان اعطا میشود. مقطع آموزش متوسطه به دو بخش قابل تقسیم است که عبارتاند از:
· الف) سیکل اول آموزش متوسطه (کالج(
بر اساس قانون Haby، از سال۱۹۷۵م، تنوع آموزشی در سیکل اول آموزش متوسطه لغو شده و کالجها اقدام به نامنویسی از دانشآموزان سال آخر ابتدایی در قالب آموزش رایگان و اجباری (تا ۱۶ سال) کردند. براساس حیطه اختیارات قانونی، کالجهای فوق ملزم به اجرای مأموریت دوگانه، ازجمله عرضه فرهنگ پایه به همه جوانان فرانسوی و فراهمسازی خدمات مشاوره تحصیلی و شغلی برای آنان شدند (Eurybase, 2009). طول دوره تحصیل در کالج چهار سال است. امکان دستیابی به تحصیلات عمومی پایه در دوره چهارساله آموزش برای همه دانشآموزان 12 تا 16 سال فراهم است.گواهینامه پایان تحصیلات پایه (کالج)، معادل سطح علمی(V) ارزیابیشده و از نظر قانون کار، حداقل سطح علمی لازم برای استخدام افراد بهشمار میآید (Ministère éducation nationale, 2010).
· ب) سیکل دوم آموزش متوسطه (لیسه(
با توجه به ضرورت افزایش سطح کارآموزی و آموزش جوانان، تلاشهایی برای هماهنگی میان اهداف اقتصادی (بهبود کیفیت و رقابتپذیری) با اهداف اجتماعی (شکوفایی فرهنگ و توانایی فردی شهروندان فرانسوی) صورت گرفته است. نتیجه چنین تلاشهایی، تعیین اهداف کمی برای سیکل دوم آموزش متوسطه (لیسه) بوده است. برخلاف افزایش شمار چشمگیر دانشآموزان مقطع دوم آموزش متوسطه، عملکرد این دوره از دیدگاه برابری فرصت تحصیلی، مورد انتقاد قرار گرفته است؛ زیرا دوره آموزشی فوق، کاهشدهنده نابرابریهای اجتماعی نبوده است. افزون بر این، برخی از صاحبنظران منتقد دائرةالمعارفی بودن برنامههای درسی (پیچیدگی محتوای دروس) در سیکل دوم آموزش متوسطه بودهاند.
طول دوره تحصیل در لیسه، سه سال کامل به شرح زیر است:
۱) سال اول: از سال اول مقطع آموزش تکمیلی متوسطه (لیسه) بهعنوان کلاس تعیینکننده یاد میشود، چرا که تحصیلات مقاطع بالاتر طی این سال برحسب عملکرد دانشآموزان مشخص میشود. با توجه به ناهمسانی سطح ورودی دانشآموزان،۳ ماه اول آموزش به مرور و استحکامبخشی به آموختهها و روش کار (یادداشت برداری، سازماندهی کاری، فراهم کردن مقدمات پژوهشهای کتابخانهای و…) اختصاص دارد.
۲) سال دوم: طی سال دوم لیسه، دانشآموزان براساس عملکرد تحصیلی خود، طی سال نخست لیسه، به یکی از 3 شاخه دیپلم متوسطه عمومی، دیپلم فناوری و یا دیپلم حرفهای هدایت میشوند.
۳) سال سوم (سال پایانی لیسه): پس از موفقیت دانشآموزان در آزمون زبان فرانسه، که در پایان سال دوم مقطع لیسه برگزار میشود، دانشآموزان بر اساس شاخه انتخابی و نوع دیپلم به گذراندن سایر دروس طی سال سوم لیسه اقدام و سرانجام در آزمون پایانی شرکت میکنند (Eurybase, 2009).
● آموزش حرفهای و فناورانه
در نظام آموزش فرانسه، با توجه به تأکید بر مشاوره آموزشی و شغلی برای آن دسته از دانشآموزانی که امکان ادامه تحصیل در شاخه اصلی تحصیلات عمومی را ندارند، آموزشهای حرفهای شغلی با طیف گستردهای از مهارتهای آموزشی و شغلی برنامهریزی شده است. بر اساس انعقاد قرارداد اشتغال به کار و مشخص شدن حقوق و وظایف کارآموز (در ردههای سنی 16 تا 25 سال) با کارفرما، صدور مجوز حضور کارآموز در کلاس درس طی ساعات آموزشی از سوی کارفرما الزامی است. بدینترتیب، برخورداری از حقوق آموزشی، تعطیلات، بیمه اجتماعی و حقوق و مزایای کاری ویژه کارآموزان در قانوق کار کشور فرانسه پیشبینی شده است. در طول دو ماه نخستین قرارداد اشتغال به کار، هر یک از طرفین قرارداد، حق فسخ بدون اخطار آن را دارند. طول دوره آموزش حرفهای (کارآموزی) دو سال کاری است که میتوان آن را به یک تا سه سال تغییر داد. با افزایش مدت زمان کارآموزی، دو نوع گواهینامه مهارت حرفهای و دیپلم تحصیلات حرفهای به فارغالتحصیلان اعطا میشود. برنامه آموزشی بر اساس گواهینامه مورد نظر، بر آموزش عملی دو هفتهای در کارخانه یا کارگاه و آموزش دو هفتهای در کلاس درس تأکید دارد (دفتر اطلاعرسانی و سنجش افکار، 1381).
نظام آموزش عالی در فرانسه
در فرانسه دو نوع نظام آموزش عالی وجود دارد: آموزش دانشگاهی و آموزش در مؤسسات تخصصی دولتی و خصوصی. رشتههای گوناگونی در دانشگاههای این کشور عرضه میشود، که هر یک در واحدهای آموزشی و تحقیقاتی جداگانهای با اهداف عمومی خاصی بر رشتههای آموزشی متمرکز شدهاند. شورای نظارت دانشگاهها در دانشگاههای فرانسه، بر مؤسسات، کالجها، دپارتمانها و کتابخانهها نظارت دارند.
برپایه سیاستهای جدید آموزشی، دانشجویان در نخستین نیمسال تحصیلی، برنامههای آموزشی عمومیتری دارند که آنها را برای ورود به یکی از هشت رده فراگیر و اصلی آماده میکند و این درحالی است که درحالحاضر دانشجویان، در آغاز ورود به دانشگاه، گزینش تخصصی علمی میشوند. در فرانسه، آموزش عالی، همانند مقاطع آموزش ابتدایی و متوسطه، بهصورت دورهای سازماندهی میشود. نخستین دوره که دانش نظری است، دو سال طول میکشد و به کسب مدرک BEUG معادل با دیپلم آموزش عالی انگلستان است. دومین دوره آموزشی نیز دوره دو ساله است که در پایان نخستین سال آموزش، مدرک کارشناسی و در پایان دومین سال آموزش، مدرک کارشناسی ارشد عرضه میشود. سومین دوره نیز، به دانشجویان منتخب کارشناسیارشد اختصاص یافته و به کسب مدارک عالی (راهگشای آموزش مقطع دکتری) منتهی میشود (NUFFIC, 2011).
ساختار آموزش عالی مهارتی فنیوحرفهای (علمی-کاربردی)
آموزش عالی در فرانسه، مجموعه دانشگاهها، انستیتوهای تخصصی و مدارس عالی را دربر میگیرد. آموزش دانشگاهی در فرانسه طی مراحل متوالی زیر به علاقهمندان عرضه میشود:
- مرحله نخست آموزشی (آموزش۲ساله): دوره آموزش عمومی و جهتیابی است. گواهینامه عمومی تحصیلات دانشگاهی(DEUG) گزینشهای بسیار زیادی را دربر میگیرد.
- مرحله دوم آموزشی (آموزش 1 تا 2 ساله): دوره نهادینهسازی و آموزش تخصصی است که آموزشهای عمومی و نهایی فنیوحرفهای را بهمنزله پیشفرض عرضه میکند. مدرک اعطایی، کارشناسی یا کارشناسیارشد است و مستلزم گذراندن آزمون کنکور عمومی است.
- مرحله سوم آموزشی (آموزش1 تا 5 ساله): که دوره عالی تخصصی و آموزشی- پژوهشی است.
- مرحله چهارم آموزشی (آموزش۲- ۱ ساله): که بر جهتگیری پژوهشی برای کسب سطح عالی مطالعات (DEA) یا گذراندن دوره آموزش عالی تخصصی(DESS) منتهی میشود.
- مرحله پنجم آموزشی (آموزش دانشگاهی و پژوهشی مدرک دکتری). آن دسته از شهروندان فرانسوی که محورهای آموزشی اول و دوم متوسطه را با موفقیت بگذرانند، حق ورود به مراکز آموزش عالی را دارند. آموزش دانشگاهی در مراکز آموزش عالی فرانسه سه سیکل مجزا دارد و مجموع دورههای آموزشی طی سیکل اول و دوم چهار ساله است (NUFFIC, 2011).
آموزش فنی و تربیت حرفهای (TVET) در سطح آموزش عالی در فرانسه در مقاطع کارشناسی و کارشناسی ارشد سهساله و عمدتاً ازسوی دانشگاههای تخصصی TVET مانند مؤسسه دانشگاهی فناوری عرضه میشود (UNESCO, 2015 -A). براساس آمار ملی در زمینه نامنویسی در برنامههای آموزش عالی بهویژه در آموزشهای عالی حرفهای و شغلی در مقایسه با سایر کشورهای اروپایی نشاندهنده رشد چشمگیر این تعداد در فرانسه است. فرانسه از کشورهایی است که آموزش مهارتی حرفهای و کاربردی (علمی-کاربردی) در آن در قالب یا خارج از نظام آموزش عالی عرضه میشود، بهطوریکه در آن دورههای آموزشی دوساله مدرک عالی فنی، دوره آموزشی سهساله مدرک لیسانس حرفهای و دوره آموزشی سهساله مدرک دیپلم دانشگاهی فناورانه اعطا میشود. دوره عالی حرفهای (BTS) عمدتاً کوتاهتر از سایر دورههای عالی حرفهای است که بر مهارتهای تخصصی شغلی متمرکز است و فرد را برای ورود به بازار کار آماده میکند، گرچه در این برنامهها موضوعات نظری نیز تدریس میشود و فارغالتحصیلان این دوره امکان ادامه تحصیل دارند (Daniela Ulicna, & et al. 2016).
مهارتآموزی و آموزش فنی، فناورانه و حرفهای در فرانسه
آموزشهای فنیوحرفهای موضوع قابلتوجهی در فرانسه در عصر حاضر بوده است، بهطوریکه از سال 2000 میلادی اصلاحات اساسی در آن ایجاد شده است. ازجمله این اصلاحات میتوان به عرضه گواهینامههای ویژه دورههای فنی حرفهای از سال 2002 م و انتقال همه مسئولیت آموزشهای فنیوحرفهای به مناطق از سال 2004 م اشاره کرد. همچنین اصلاحات بیشتری از سال 2009 م در این نوع آموزشها ایجاد شده است (CEDEFOP, 2008). بهطورکلی آموزشهای فنیوحرفهای در فرانسه به دو صورت ابتدایی و پیوسته عرضه میشود. آموزش فنیوحرفهای ابتدایی پس از آموزشهای عمومی عرضه میشود و هدف آن آماده کردن جوانان برای اشتغال با کیفیت و پایدار و حرکت از کارگران ماهر به سمت مهندسان توانمند است. این آموزشها در سطح مدارس و دانشگاهها عرضه میشود. آموزش فنیوحرفهای پیوسته برای تمام بزرگسالان فعال، شاغلین، افراد جویای کار، کارکنان مشاغل آزاد و کارآفرینان طراحی میشود، که هدف آن کسب زندگی با کیفیت استاندارد برای این افراد است (Ministère éducation nationale, 2010).
آموزش و مهارتآموزی فنیوحرفهای در فرانسه با هدف کمک به جوانان و بزرگسالان برای کسب صلاحیتهای لازم برای اشتغال در بخشهای خصوصی و دولتی عرضه میشود. این آموزش که در فرانسه بهمنزله آموزش و مهارتآموزی فنیوحرفهای (EFTP) شناخته میشود که برای ارتقاء شهروندی و توانمندسازی آنها برای مشارکت فعالانه در زندگی اجتماعی در نظر گرفته شده است. آموزش فنیوحرفهای با راهبردهای آموزش مادامالعمر پشتیبانی میشود که در آن توسعه برنامههای کارآموزی، آموزش مهارت حرفهای و یادگیری تجربه محور برپایه آموزشهای غیررسمی در کنار سایر جنبههای آموزشی دیده میشود. نظام آموزش و مهارتآموزی رسمی فنیوحرفهای در فرانسه به دو صورت رسمی و غیررسمی به شرح زیر عرضه میشود:
نظام آموزش و مهارتآموزی رسمی فنیوحرفهای
پس از اتمام شش سال آموزش ابتدایی اجباری، و چهار سال آموزش متوسطه اول، دانشآموزان میتوانند از بین سه شاخه آموزشی گوناگون یکی را انتخاب کنند: شاخه عمومی، فناورانه و حرفهای (UNESCO, 2015- A).
شاخه عمومی: سه ساله است و در دبیرستانها اجرا میشود.
شاخه فناورانه: سه ساله است.
شاخه حرفهای: این دوره با توجه به نوع صلاحیت موردنظر سه تا چهار سال است (Ibid).
· دورههای کارآموزی
دورههای کارآموزی، آموزشهای شغلی هستند که در یک شرکت یا در قالب دورههای دانشگاهی در مرکز آموزش کارآموزی عرضه میشود. با کارآموزان قراردادهای کاری منعقد شده و آنها حین اجرای دوره کارآموزی حقوق دریافت میکنند. کارآموزان باید بین 16 تا 25 سال سن داشته باشند و بین 60 تا 75 درصد از وقت خود را در محل کار سپری کنند (UNESCO, 2015-B).
· آموزش و مهارتآموزی فنیوحرفهای در سطح عالی
آموزش و مهارتآموزی فنیوحرفهای در مقاطع کارشناسی ارشد و عالی نیز اجرا میشود. این آموزشها اغلب در دانشگاههای خاص فنیوحرفهای (برای مثال در مؤسسات دانشگاهی فناوری) عرضه میشود (UNESCO, 2015- A).
نظامهای غیر رسمی و بدون رسمیت آموزش و مهارتآموزی فنیوحرفهای
آموزشهای حرفهای مداوم برای بزرگسالان و جوانانی کارساز است که در نظام آموزشی نیستند، اما علاقهمند به بازگشت به آموزش حرفهای، فرهنگی یا عمومی هستند.
برنامههای آموزش حرفهای مداوم در یکی از دو دسته قرار میگیرند: آموزش برای افراد متقاضی کار و آموزش برای افراد شاغل (کارمندان بخشهای خصوصی و دولتی و خوداشتغالی) (UNESCO, 2015-A).
آموزشهای فنیوحرفهای در فرانسه به اشکال زیر عرضه میشود:
· آموزش حرفهای و فناورانه
آموزشهای حرفهای در نظام آموزشی فرانسه مهارتهای آموزشی و شغلی بسیار زیادی را به دانشآموزان محروم یا بازمانده از تحصیل عرضه میکند (عصاره، 1394). طول دوره آموزش حرفهای (کارآموزی)، دو تا سه سال است. با افزایش زمان کارآموزی، دو نوع گواهینامه؛ مهارت حرفهای و دیپلم تحصیلات حرفهای به فارغالتحصیلان اعطاء میشود. برنامة آموزشی شامل آموزش عملی دوهفتهای در کارخانه یا کارگاه و آموزش دوهفتهای در کلاس درس است. بهطورکلی 3/2 برنامههای درسی کلاس، به آموزش دروس عمومی و نظری مانند (زبان فرانسه، تکنولوژی و ریاضیات) و 3/1 به آموزش علوم فنی اختصاص دارد. کارآموزان پیش از آغاز سال تحصیلی ملزم به یافتن کارگاه، کارخانه و یا محل دلخواه برای کارآموزی هستند.
در این زمینه، اتاق بازرگانی و صنایع و اتاق کشاورزی و مشاغل، ملزم به یاری داوطلبین برای یافتن محل کارآموزی مورد نظر هستند. افزون بر این، مراکز اطلاعرسانی و مشاوره (CIO) و مراکز آموزش کارآموزان (CFA) خدمات مشاورهای به دانشآموزان و کارآموزان عرضه میکنند. آموزشهای فنی بنابر تخصصهای انتخاب شده ازسوی کارآموزان، آموزشی متفاوت است و آموزشهای تخصصی را بهطور مستقیم با حرفه عملی مرتبط میکند. محتوای برنامههای درسی نظری و عملی آموزشهای فنی، از برنامههای درسی کالجها مشکلتر است و بسته به تخصص، 33 تا 36 ساعت است. این درحالی است که توزیع ساعتهای درسی برنامههای آموزشی فنی با کالجها متفاوت بوده و تکالیف درسی کمتری بر عهده دانشآموزان گذاشته میشود (Valerie H. Dundas-Grant, 1987).
· آموزش مقدماتی فنیوحرفهای
وزیر آموزشوپرورش فرانسه مسئول تدارک و ارائه آموزش فنی و حرفهای مقدماتی به دانشآموزان و دانشجویان است. بر اساس قانون پنج ساله مصوب20 دسامبر 1993، وزیر کار، اشتغال و آموزشهای فنی وحرفهای، سرویس ملی آموزشوپرورش، مسئولیت اصلی آموزش فنیوحرفهای جوانان را برعهده دارد. براساس تبصره 54 این قانون، همه جوانان فرانسوی باید پیش از خروج از نظام آموزشوپرورش، صرفنظر از سطح تحصیلات خود به گذراندن آموزشهای فنیوحرفهای اقدام کنند. قانون فوق، برنامههای محلی ارتقاء آموزش فنیوحرفهای جوانان را به رسمیت شناخته و شامل همه آموزشهای آمادگی جوانان، ازجمله آموزش ابتدایی و آموزشهای فنیوحرفهای برای احراز شغل میشود. برنامههای آموزشی فوق پس از مشاوره با شورای ملی آکادمی آموزشوپرورش سازماندهی شده و با مشاوره با مسئولین آموزشی ذیربط ازسوی شوراهای محلی به تصویب میرسد. توافقات بهصورت سالیانه میان مرکز و نواحی صورت گرفته و برنامهها و تأمین اعتبار مجدداً با مسئولین آموزشی ذیربط تأیید میشود (دفتر اطلاعرسانی و سنجش افکار، 1381).
· دورههای کارآموزی
دورههای کارآموزی تغیر شکلیافته آموزشهای فنیوحرفهای مقدماتی، ذیل قراردادهای کاری محسوب میشود. دورههای کارآموزی به عرضه ترکیبی از آموزش عملی با آموزش نظری مبادرت کرده و در پایان دوره، کارورزان گواهینامه تحصیلات فنیوحرفهای، فنی و یا گواهینامه معتبر تخصصی دریافت میکنند. قراردادهای کارآموزی، قراردادهای خاصی است که همه جوانان ردههای سنی 16 تا 25 سال ذیل این قرارداد 3 ساله قرار میگیرند. این دورههای آموزشی بهطور همزمان در محیط زندگی و در مراکز آموزشی کارآموزان برگزار میشود. کارفرمایان موظف به عرضه آموزشهای عملی به کارورزان هستند و باید از حضور آنها در مراکز آموزش کارورزان که راهنمایی و اطلاعات نظری مربوط به آموزش را در اختیار کارورزان قرار میدهد، اطمینان حاصل کنند (Valerie and Dundas-Grant, 1987).
· کالجهای فنی وحرفهای
کالجهای عمومی و یا فنیوحرفهای (Lycees) و مدارس ملی و محلی مسئولیتهای قانونی جداگانه واستقلال مالی دارند. دولت فرانسه نیز به احداث مدارس با تصویب نامههای پیشنهادی اقدام میکند.
براساس قوانین اصلاحی مصوب30 اوت 1985، استقلال کالجهای کشور (Lycees) درحوزه آموزش و مسائل آموزشی به رسمیت شناخته شد. گفتنی است استقلال مذکور درباره ساختار و سازمان کلی مؤسسات نیز صدق میکند و بهواسطه برنامههای کلی آموزشی و برمبنای اسلوبهایی که در چارچوب قوانین 10 جولای1989م 17می1990 به تصویب رسید، عملی شده است (Eurybase, 2009).
· صلاحیتها و مدارک آموزشی
کالجهای فنیوحرفهای به آمادهسازی دانشآموزان برای پذیرش در آزمون ملی که به اخذ گواهینامههای زیر منجر میشود، اقدام میکنند:
- گواهینامه صلاحیت فنیوحرفهای: گواهینامه صلاحیت فنیوحرفهای برای کسب مهارت عملی در شغلی خاص به دانشآموزان اعطاء میشود.
- گواهینامه آموزش فنیوحرفهای: گواهینامه آموزش فنیوحرفهای برای تأیید صلاحیت فنیوحرفهای کارگران و کارمندان شایسته کشور به آنان اعطاء میشود. به بیان دیگر اخذ گواهینامه آموزش فنیوحرفهای نشاندهنده مهارت کارگران یا کارمندان حوزههای گوناگون است. دریافت این گواهینامه در مقایسه با گواهینامه مهارت فنیوحرفهای نیازمند آموزشهای فنی و درازمدت است.
- گواهینامه دیپلم متوسطه فنیوحرفهای: گواهینامه فوق پس از گذراندن کلاسهای 2 ساله مقدماتی و تکمیلی فنیوحرفهای به دانشجویان اعطاء میشود. تفاوت این مدرک با دیپلم متوسطه فناوری در این است که گواهینامه اخیر فراهمکننده آموزش عملی برای مشاغل و حرفهها بوده و درعینحال ادامه تحصیلات دانشگاهی را برای فارغالتحصیلان امکانپذیر میکند.
- مدرک دورههای کارشناسی فنیوحرفهای: مدرک این دوره پس ازطی دو سال آموزش که آخرین دوره آموزشهای فنیوحرفهای است، به فارغالتحصیلان اعطاء میشود. برخلاف کارشناسی فنی، کارشناسی فنیوحرفهای مستقیماً به اشتغال فارغالتحصیلان منتهی میشود (دفتر اطلاعرسانی و سنجش افکار،1381).
قراردادهای آموزشی
ازجمله مهمترین قراردادهای آموزشی که برای آموزش و ایجاد فرصتهای شغلی به دانشآموزان مقاطع گوناگون آموزشی عرضه میشود، قرارداد برنامههای آموزش جایگزین، ویژه 16 تا 25 سال است که موارد زیر را دربر دارد.
· قراردادهای راهنمایی، قراردادهای مهارتی و قراردادهای تطبیقی:
قراردادهای راهنمایی به افراد با سن بیش از 21 سال که گواهینامه آموزشهای فنیوحرفهای ندارند و به افرادی که آموزش متوسطه عمومی را به پایان نرساندهاند، پیشنهاد میشود. قراردادهای فوق باید، به ورود افراد به بازار کار با آموزش فنیوحرفهای و کسب تجارب فنی در محیطهای کاری منتهی شود. این قرارداد سه تا شش ماهه است، قابلیت تمدید ندارد و شامل اقدامات آموزشی مانند آموزش ضمنخدمت در محل کار نیز میشود. مهارتهای کارورزان براساس توافق آنان ارزشیابی میشود و به کارآموزان بهشیوههای گوناگون حقوق پرداخت میشود.
قرارداد آموزش انفرادی جوانان: امتیاز آموزش انفرادی جوانان در سال1991 م تصویب شد. این امتیاز به جوانانی که مهارت تخصصی ندارند، طی دورههای آموزش انفرادی برای کسب گواهینامه، اعطا میشود. امتیاز آموزش فوق به پیگیری سه هدف مهم ازجمله اعطای مهارتهای آموزشی به جوانان، تشویق نهادهای آموزشی به عرضه آموزشهای انفرادی و تأسیس سازمان نظارت آموزشی میپردازد. امتیاز آموزش انفرادی نظام ترکیبی است که سایر ساختارها و روشهای آموزشی را به کار میبرد (دفتر اطلاعرسانی و سنجش افکار، 1381).
قراردادهای استخدامیگروهی: قراردادهای استخدامی گروهی در سال1990م، برای جوانان 18 تا 25 سال که با وجود برخورداری از مدرک علمی معادل کارشناسی فنیوحرفهای یا گواهینامه فنی در یافتن شغل مشکل دارند، درنظر گرفته شده است. این قراردادها به کارآموزان اجازه میدهد که ذیل قرارداد کار بهصورت پارهوقت، یا نیمهوقت مشغول بهکار شوند. قراردادهای فوق به کسب مدرک علمی منتهی نمیشود و درنهایت سه دوره 3 تا 12 ماه کاری را دربر میگیرد. کارآموزان 20 ساعت در هفته فعالیت و حقوقی معادل حقوق کارگران رسمی دریافت میکنند. طی این قراردادها، آموزشهایی نیز ممکن است به جوانان در اوقات فراغت عرضه شود. از اول جولای 1994م، مسئولیت برگزاری و نظارت بر دورههای آموزشی جوانان از دولت به مناطق و نواحی گوناگون کشور تفویض شده است (دفتر اطلاعرسانی و سنجش افکار، 1381).
قرارداد اشتغال به کار در مراکز فنی آموزش عالی (STS): دورههای آموزش تکمیلی فنی در کالجهای عمومی و فنی در طول 2 سال تشکیل میشود. گفتنی است که آموزشهای مذکور با آموزشهایی که در مؤسسات دانشگاهی فنی عرضه میشود، تفاوت دارد. زیرا این آموزشها تخصصیتر و پاسخگوی نیازهای ویژهای است. دانشجویان پس از گذراندن آموزشهای لازم، گواهینامه فنی عالی را دریافت میکنند. روند ورود به دوره آموزشی فوق برمبنای سوابق تحصیلی دانشجویان است (دفتر اطلاع رسانی و سنجش افکار، 1381).
آموزش معلمین فنیوحرفهای
وزارت آموزش ملی، آموزش عالی و تحقیقات، مسئولیت آموزش مربیان و آموزشگران است. معلمان و مربیان متقاضی تدریس در آموزش مهارتی و حرفهای باید مدرک تحصیلی دوره کارشناسی برای تدریس و آموزش در کالج را داشته باشند. متقاضیان تدریس در دوره کارشناسی ارشد یکساله شرکت میکنند و پس از آن امتحان پایان سال برگزار میشود. کسانی که در آزمون موفق میشوند به سال دوم برنامه کارشناسیارشد میروند و به فارغالتحصیلان مدرک صلاحیت آموزش و مهارتآموزی اعطا میشود. این مدارک تحصیلی به فارغ التحصیلان اجازه میدهد تا آموزش مهارتی و حرفهای را در همه سطوح تحصیلی در فرانسه آموزش دهند(UNESCO, 2015-A).
مدیریت آموزشهای علمی-کاربردی و تقسیم مسئولیتها
ثبتنام کنندگان در آموزشهای حرفهای و کاربردی در فرانسه در ده سال اخیر، در مقایسه با سایر کشورهایی اروپایی رشدی معادل 7/11 درصد داشته است. این افزایش مدیون سیاستها و برنامههای دولت فرانسه در گسترش برنامههای یادگیری کارمحور است (Daniela Ulicna, & et al. 2016).
دولت فرانسه در چارچوب کلی که مجلس مطابق با قانون اساسی کشور تعیین مینماید، مسئولیت تصویب و اجرای سیاستهای آموزشی و پرورشی کشور را برعهده داشته و اصول کلی آموزشی کشور را مشخص میکند. اجرای سیاستهای نظام آموزشی مقطع آموزش ابتدایی و متوسطه برعهده وزیرآموزش وپرورش ملی و اجرای سیاستهای نظام آموزشی مقطع آموزش عالی برعهده وزیر آموزش عالی وتحقیقات است. افزون بر وزرای فوق، وزیر کشاورزی وشیلات نیز مسئولیت آموزش علوم کشاورزی را برعهده دارد و وزارت کار، استخدام وآموزش فنیوحرفهای، نقش مهمی در زمینه عرضه آموزشهای فنیوحرفهای ایفا میکند. وزارت جوانان و تربیت بدنی و همچنین وزارت فرهنگ و زبان فرانسه نیز به همکاری با سازمان فعالیتهای آموزشی جوانان مبادرت میکنند. از نظر سنتی، نظام آموزشوپرورش فرانسه، به تمرکزگرایی روی آورده است. از سال 1982م پس ازتفویض اختیارات وتصمیمگیریهای آموزشی به مقامات محلی، کشور فرانسه فرایند تمرکززدایی را در پیش گرفت. بدین معنی به تقسیم قدرت در میان مقامات محلی وسیستم مرکزی پرداخت. در همان زمان، سیستم مرکزی عهدهدار مسئولیت تضمین کارایی و عملکرد مناسب خدمات عمومی نظام آموزشی کشور شد. براساس قوانین تمرکززدایی مصوب سالهای 1982 و 1983 م، نقش مقامات محلی، دپارتمانها و اتحادیههای آموزشی بهطور چشمگیری افزایش یافته است. مدارس ابتدایی ازسوی بخشها (اتحادیهها) سازماندهی و نظارت میشوند. کالجها نیز ازسوی دپارتمانها اداره و نظارت میشوند. وزارت کار و مناطق آموزشوپرورش بر آموزشهای تخصصی خارج از سیستم آموزشی نظارت داشته و مشاورین مقامات محلی به سازماندهی برنامههای کارآموزی میپردازند. دانشگاهها نیز، مؤسسات آموزش عمومی هستند که استقلال علمی، مالی و اداری دارند. گفتنی است که مؤسسات آموزش عالی خصوصی و عمومی دیگری نیز فعالیت دارند که با وزارتخانههای گوناگون اداره میشوند (دفتر اطلاع رسانی و سنجش افکار، 1381).
چالشها، برنامهها و اصلاحات پیشرو در نظام آموزش حرفهای فرانسه
آموزش حرفهای و حق تحصیل در قانون اساسی در فرانسه گنجانده شده است. اما در سال 2000 میلادی، اصلاحاتی اساسی در آموزش حرفهای صورت گرفت و در ادامه تدوین گواهینامه در سال 2002 م و انتقال همه مسئولیتهای آموزش حرفهای به مناطق، در سال 2004میلادی انجام شد. اصلاحات دیگری نیز در سال 2009 م اجرا شدند. در عین حال نظام آموزش حرفهای فرانسه با دو چالش اساسی روبرو بود: ارتقاء دسترسی به مدارج تحصیلی و مقابله با تغییرات جمعیتی و در همان زمان، تمرکز بیشتر روی کیفیت آموزش.
از دیگر چالشهایی که نظام آموزشی کشور فرانسه با آن مواجه است، میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
1. ترک تحصیل سالیانه هزاران جوان فرانسوی بدون دستیابی به مهارت شغلی و آموزشهای لازم؛
2. عدم جایدهی شغلی به آندسته از جوانان فرانسوی که سطح تحصیلات و کارآموزی پایینتری از دیپلم متوسطه (سیکل اوّل آموزش متوسطه) دارند؛
3. تأکید بر نخبهگرایی و تمرکز برآموزش بهجای ایجاد فرصتهای آموزشی برابر؛
4. رقابتپذیری سیستمهای تولید و انتقال دانش و مهارتها ازیکسو و نابرابری پیآمدهای یادگیری ازسویدیگر برخلاف پایداری و پویایی آموزشی(CEDEFOP, 2008)؛
5. افزایش تعداد جوانان و بزرگسالان دارای مدارک تحصیلی و صلاحیتهای حرفهای (European Commission, 2018).
نظام آموزش مهارتی و حرفهای در فرانسه هنوز هم از نظر اثربخشی (دسترسی متقاضیان به آموزشها و خروجیهای نظام در عرضه نیروی انسانی مورد نیاز بازار کار) و کارایی (تأمین مالی و حکمرانی) با چالشهایی روبرو است. دولت اصلاحاتی را در سالهای اخیر اجرا کرده است. در سال 2017 م اصلاحاتی با هدف توانمندسازی همه افراد جامعه برای ارتقاء یا بازآموزی مهارتی برای ساختن مشاغل حرفهای خود و حفاظت از آن در برابر تغییرات بازار کار شغلی و مخاطرات بیکاری انجام شد (European Commission, 2018).
دولت فرانسه خود را متعهد به بهبود نظام آموزش مهارتی و حرفهای میداند و درحالحاضر در حال اصلاح جنبههای از نظام آموزش مهارتی و حرفهای رسمی، غیررسمی و بدونرسمیت است. برای مثال در سال 2014 م قانونی برای «بازسازی مدرسه» را تصویب کرد. هدف از این قانون پشتیبانی از دانشجویان با راهنمایی شغلی و جهتگیری به سمت برنامههای آموزش مهارتی و حرفهای است. از دیگر موارد اصلاحی موارد زیر است:
1. تنظیم برنامههای آموزش مهارتی و حرفهای متناسب با نیازهای بازار کار؛
2. تمرکززدایی نظام آموزش مهارتی و حرفهای؛
3. ارتقاء برنامههای آموزش مهارتی و حرفهای برای دانشآموزان بدون صلاحیت و مدارک حرفهای و تخصصی؛
4. اگرچه آموزش در فرانسه متمرکز است، اما اصلاحات اخیر به دولتهای منطقهای این اجازه را داده است که برنامههای آموزش مهارتی و حرفهای را با توجه به نیازهای بازار کار محلی طراحی و اجرا کنند. برای مثال هر منطقه میتواند، برنامه منطقهای برای توسعه آموزشهای حرفهای خود داشته باشد؛
5. تقویت همکاری میان نظام آموزش مهارتی و حرفهای و بازار کار؛
6. بهبود عملکرد دانشآموزان آموزش مهارتی و حرفهای؛
7. محدود کردن میزان ترک تحصیل فراگیران در همه مقاطع تحصیلی(UNESCO, 2015- B)؛
8. همچنین اصلاحاتی در نظام مهارتآموزی و آموزش حرفهای، برای تقویت تناسب آن با بازار کار و اصلاحاتی در نظام مهارتآموزی و آموزش حرفهای و کارآموزی در سال 2018 انجام شد (European Commission, 2018).
نقش دولت و تأمین مالی در آموزش و مهارتآموزی فنیوحرفهای
مسئولیت آموزش و مهارتآموزی رسمی فنیوحرفهای با وزارت آموزش ملی، آموزش عالی و پژوهش است. وزارتخانههای دیگری که مسئولیت آموزش و مهارتآموزی غیررسمی فنیوحرفهای را برعهده دارند، ازجمله وزارت کشاورزی، وزارت کار و اشتغال و وزارت رفاه اجتماعی و بهداشت هستند. کمیته هماهنگی منطقهای نیز برای اشتغال و آموزش حرفهای شرایط گفتمان میان کنشگران
منطقهای، در راستای همکاری بهتر برای اجرای
سیاستهای این آموزشها تسهیل میکند(UNESCO, 2015- A).
امور مالی و بوجه
برنامههای رسمی آموزش مهارتی و حرفهای ازسوی دولت و همچنین واحدهای اداری منطقهای تأمین مالی میشوند. دولت مسئولیت پرداخت حقوق معلمان و سایر کارمندان آموزشی و اداری را بر عهده دارد و مقامات منطقهای مسئول سرمایهگذاری و فعالیتهای اجرایی هستند. آموزش غیررسمی آموزش مهارتی و حرفهای با برنامههای بودجهای ایالتی و بخش خصوصی تأمین میشود. این کمکهای مالی بخشی از چارچوب برنامهای به نام تعهد برای گسترش اشتغال و مهارت است که با بودجه دولتی و منطقهای تأمین میشود(UNESCO, 2015). در سال 2009، فرانسه 31.3 میلیارد یورو برای آموزش حرفهای مداوم هزینه کرد. این بودجه عمدتاً از طرف دولت (35%) تأمین میشد، از شرکتها (41%) و مناطق (14%) 10% باقیمانده از
مؤسسات عمومی و مردم بوده است (Régis Roussel, 2012).
کتابشناسی
بینقی، ت. و سعیدی رضوانی، م. (1383). آموزش علمی-کاربردی در آموزش عالی، در نادرقلی قورچیان، حمید رضا آراسته و پریوش جعفری(ویراستاران) دایرةالمعارف آموزش عالی،(ویرایش 1، جلد 2) انتشارات بنیاد دانشنامه بزرگ فارسی.
دفتر اطلاعرسانی و سنجش افکار (1381). نظام آموزشی کشورهای جهان: نظام آموزشی فرانسه. دبیرخانه شورای عالی انقلاب فرهنگی، قابلیت دسترسی در: http: // old. roshd.ir/ MainPage/ Others/ moallem/France-history.pdf.
عصاره، ا. (1394). نظام آموزشوپرورش و برنامه درسی در فرانسه. دانشنامه بزرگ برنامه درسی، (محور 19، نظامها/ نظام آموزشی و برنامه درسی فرانسه)، تهران. قابلیت دسترسی در: http:// www. daneshnamehicsa. ir/userfiles/ file/ article/ 19/dr_ %20assareh _%2030_5_94.pdf
مقنیزاده، م. ح. (1381). آموزشهای علمی-کاربردی: هدفها و نتایج. ارائهشده در سمینار نتایج طرح نیازسنجی انسانی متخصص(21 و 22 خرداد 1381). تهران. قابلیت دسترسی در: https:// irphe. ac.ir/ files/ site1/ pages/ Tarhhaye_ Jame/ Maghale/ moghani - zadeh-m.pdf .
CEDEFOP (2008). Vocational education and training in France: short description. Luxembourg: Publications Office. Retrieved from: http: // data.europa. eu/doi/ 10. 2801/841614.
Ulicna, D., Messerer, K., & Auzinger, M. (2016). Study on higher Vocational Education and Training in the EU, Final Report, European Commission, Brussels.
European Commission, (2018). Education and Training MONITOR 2018: France. Luxembourg: Publications Office of the European Union.
European commission (Education, Audiovisual and culture executive agency). (2010). Organization of the education system in France 2009/2010. Retrieved from: https: // webgate. ec.europa.eu.
Eurybase. (2009). The Information Database on Education Systems in Europe: Organization of the Education System in France, 2008/2009. Brussels: Eurydice. Retrieved from: http:// eacea. ec. europa. eu/ education/ eurydice/ documents/ eurybase/eurybase_full_reports/FR_EN.pdf.
Ministère éducation nationale .(2010). National education and vocational education in France. Retrieved from:
https:// cache. media. eduscol. education.fr/ file/dossiers/ 61/8/formation_professionnelle_VA_151618.
pdf.
NUFFIC (2011). Education system, France described and compared with the Dutch system. Education system France,( 2nd edition, Version 3), Retrieved from: https:// www. nuffic. nl/ sites/ default/ files/ 2020-08/education-system-france.pdf.
Régis R. (2012) France VET in Europe – Country Report 2012. European Centre for the Development of Vocational Training, Retrieved from: http:// www. cedefop. europa. eu/EN/Information services/ vet-in- europe- country-reports.aspx.
Ukachi, P.A., and Ejiko, S.O. (2018). Importance of vocational technical education in present day Nigeria economy. Journal of Global Science, 6(8), 529-534.
UNESCO. (2015, A). World TVET Database: France. UNESCO-UNEVOC, Retrieved from: http: // www. unevoc. unesco.org/.
UNESCO. (2015, B). Revision of the 2011 Revised recommendation concerning TVE. Retrieved from: http: // www. unevoc. unesco. org/.
Valerie, H. Dundas-Grant (1987). Technical education as organized nationally in France, The Vocational Aspect of Education, 39(103), 51-63.
