به‌لحاظ ریخت‌شناسی و رده‌بندی آب‌فشان‌های دریایی به تونیکات‌ها به‌عنوان‌ یکی از سه زیرشاخه طناب‌داران تعلق دارد و اجداد آنها به دوره اردوویسین مربوط می‌شوند (Jefferies, 2008: 117). آب‌فشان‌های دریایی رنگ‌های متنوع و برخی از گونه‌ها رنگ‌های شفاف دارند. این گروه از جانوران یک لایه پوششی چرم‌مانند و ژله‌ای دارند که تونیک نام دارد. در آب‌فشان‌های دریایی نوتوکورد- طناب محافظ سیستم عصبی اولیه- در ناحیه دمی قابل مشاهده است (حسین‌زاده صحافی، 1380: 130-105). جنس Ciona در آب‌های کم‌عمق ساحلی یافت می‌شوند و معمولاً خاکستری تیره و براق بوده و بدنی استوانه‌ای دارد. یک صفحه پایه و یک مجرا در قسمت فوقانی بدن دارد که به فعالیت‌های تغذیه‌ای مربوط می‌شود و در مجاورت آن و کمی پایین‌تر مجرایی دیگر برای فعالیت‌های تنفسی به‌وجود آمده است. آب همواره از مجرای دهانی به‌داخل دستگاه گوارش بدن جانور وارد شده و از مجرای تنفسی خارج می‌شود. اغلب آب‌فشان‌های دریایی ساختمان کیسه‌ای دارند و عمل خروج یا فشار آب از حفره مرکزی از‌طریق مجرای خروجی به نام‌گذاری این جانوران به آب‌فشان‌های دریایی منجر شده است (Jefferies, Ibid: 113-117). اندازه بدن تونیکات‌ها بسیار متفاوت است و از یک میلی‌متر تا 40 سانتی‌متر می‌رسد. آب‌فشان‌های دریایی بدنِ کوزه‌ای و مجرای ورودی/ ‌Inhalant siphon‌، مجرای خروجی/ Exhulant siphon‌‌، حفره احشایی/ Visceral Cavity و حفره آتریوم/ Atrial cavity دارند و به‌وسیله صفحه پایه به بستر‌های مناسب می‌چسبند. این جانوران در دوره ابتدایی زندگی به‌صورت لاروی بوده و در این مرحله نوتوکورد و طناب عصبی دارند که به‌تدریج با دگردیسی دُم خود را‌ از دست داده و به‌شکل کوزه‌ای در آمده و به بستر می‌چسبند. ‌طناب‌داران/ Chordata از 3 شاخه یوروکورداتا/ Urochordata‌‌، سفالوکورداتا/ Cephalochordata و مهره‌داران/ Vertebrata تشکیل می‌شوند که آب‌فشان‌های دریایی/ Tunicata به شاخه یوروکورداتا تعلق دارند. این شاخه 3 رده Thaliacea‌، Ascidiacea و Appendicularia دارد. آب‌فشان‌های دریایی به رده Ascidiacea تعلق و خود به دو زیر رده ‌Enterogona و Pleurogona تقسیم می‌شوند. همچنین تونیکات‌ها بر‌اساس رفتار‌های اجتماعی و سامانه تولید مثل به گروه‌های زیر تقسیم می‌شوند:

1. Phlebobranchia که در آنها تخمدان در مجاورت حلقه معده قرار دارد و به‌صورت منفرد زندگی می‌کنند. از این گروه می‌توان به جنس‌Ciona اشاره کرد. 2. Asplouobranchia با کلنی‌های کوچک و فاقد حلقه‌های بین برانشی است که تخمدان در مجاورت حلقه معده و یا در محلی به نام ناحیه پشت شکمی واقع است.3. Stolidobranchia که فاقد صفحات در بین برانشی بوده و منافذ جنسی برای تخلیه تخمک و اسپرم در ناحیه سیفون خروجی قرار گرفته است. برخی از انواع این گروه قادر به جوانه زدن و تولید کلنی هستند (Ibid: 116).

     در تقسیم‌بندی امروزی زیرشاخه تونیکات‌ها به چهار رده ‌Larvacea، ‌Thaliacea، ‌Sorberacea و Ascidiacea تقسیم می‌شوند. آب‌فشان‌های دریایی به رده اسیدین‌ها تعلق
دارند و در سه رده ‌Asplouobranchia،‌ Phlebobranchia و Stolidobranchia قرار می‌گیرند ( Pechenik, 2010: 552-553).

     ازنظر تنوع گونه‌ای در خلیج فارس و دریای عمان، سابقه مطالعات درباره آب‌فشان‌های دریایی در خلیج فارس و دریای عمان چندان طولانی نیست. مونیوت و همکارش در 1997م. در سواحل بحرین 15 گونه از این گروه از آبزیان را معرفی کردند ‌(Monniot and Monniot, 1997: 1623–1643). در بررسی گونه‌های آب‌فشان دریایی در اقیانوس هند در مجموع 88 گونه و در منطقه ساحلی ایالت توتوکوری در کشور هند بیش از 32 گونه شناسایی شده است (Tamilselvi et al., 2011: 164-172). گرچه سابقه‌ای مدون از آب‌فشان‌های دریایی در منطقه شمالی خلیج فارس وجود ندارد، لیکن تا‌کنون 5 خانواده از آب‌فشان‌های دریایی در آب‌های خلیج فارس گزارش شده است. گونه‌های آب‌فشان‌های دریایی گزارش شده در منطقه شرقی خلیج فارس- ‌آب‌های ساحلی کویت- Polyclinum constellatum، Aplidium sp، Styela canopus، Polyandrocarpa sp.، Didemenum candidum، Herdmania momus و Phallusia nigra را شامل می‌شوند (Jones, Ibid: 163-166).

     ازلحاظ زیستگاه و پراکنش، پراکنش تونیکات‌ها در سراسر اقیانوس‌ها و دریاها گزارش شده است. معمولاً نمونه‌های بالغ این جانوران غیرمتحرک بوده و به انواع بسترهای سخت می‌چسبند. درعین‌حال، برخی از انواع آب‌فشان‌های دریایی پلاژیک- شناور سطحی- بوده و به چهار گروه تقسیم می‌شوند. این جانوران دارای قابلیت شنای دسته‌جمعی ازطریق تخلیه آب کل اعضای کلنی در یک زمان و جابه‌جایی از نقطه‌ای به نقطه دیگر هستند (Jefferies, Ibid: 116). لارو همه گونه‌های آب‌فشان‌های دریایی دارای ویژگی شناوری بوده و با جریان‌های دریایی منتقل شده و عامل توزیع جغرافیایی وسیع برخی از گونه‌ها شده‌اند. پراکنش گونه Polyclinum constellatum در آب‌‌های گرم و عمدتاً در اقیانوس هند است. در‌عین‌حال، گونه Aplidium sp. فقط در خلیج فارس، گونه Styela canopus در دریای سرخ و خلیج فارس و دریای عمان و گونه Polyandrocarpa sp. در بخش غربی خلیج فارس و در سواحل بحرین گزارش شده است. گونه Didemenum candidum در نواحی گرمسیری از شرق هند تا کانال سوئز و دریای سرخ و خلیج فارس، گونه Herdmania momus در اقیانوس‌های هند و آرام و گونه Phallusia nigra در دریای سرخ، مدیترانه و سواحل بحرین گزارش شده‌اند (Jones, Ibid: 163-166). گونه Didemnum vexillum در اکثر مناطق اقیانوسی یافت شده و با سرعت بالای تکثیر به‌صورت کلنی درآمده و به تأسیسات و مزارع آبزی پروری آسیب می‌رساند. همچنین گونه‌های مختلف از انواع آب‌فشان‌های دریایی در انواع سازه‌های دریایی و به‌خصوص زیستگاه‌های مصنوعی احداث شده در خلیج فارس گزارش شده است (کمالی، 1388: 41-5).

     ازلحاظ بیولوژی و رفتار، آب‌فشان‌های دریایی در زمره طناب‌داران و در پست‌ترین جایگاه این شاخه جانوری قرار می‌گیرند. طناب‌داران در مراحل معین از دوره زندگی خویش کیسه‌های برانشی دارند که حلق را با خارج از بدن مرتبط می‌سازد. بسیاری از طناب‌داران تا رده ماهی‌ها و نیز خود ماهی‌ها در همه مدت عمر خویش به‌وسیله برانشی‌ها تنفس می‌کنند. در مهره‌داران عالی‌تر شکاف‌های برانشی و یا بقایای آن فقط در مراحل جنینی و یا در مراحل لاروی دیده می‌شوند و برانشی‌ها جای خود را به دستگاه تنفسی داده‌اند.

     ازنظر ارزش اقتصادی، بسیاری از تونیکات‌ها ویژگی‌های دارویی دارند و تحقیقات گسترده‌ در ‌این‌باره در جریان است. تا‌کنون بیش از 200 نوع آلکالوئیدهای آروماتیک از انواع آب‌فشان‌های دریایی به‌دست آمده که مهم‌ترین آنها Benzopentathiepins‌، Trithianes و Lamellarins است. در‌عین‌حال، برخی از ترکیبات ضدباکتریایی نظیر Halocidin از گونه‌ای از آب‌فشان با نام علمی Halocynthia aurantium‌ استخراج شده است. استخراج برخی از استرول‌ها نظیر Cholestanol ‌و 24-Ethylidenecholesterol ‌از گونه‌های ‌Styela plicata و‌ clava S. نیز زمینه بهره‌برداری‌های دارویی بیشتر از انواع آب‌فشان‌های دریایی را فراهم آورده است.

 کتاب‌شناسی

حسین‌زاده صحافی، ‌همایون. 1380، راهنمای مصور زیست‌شناسی دریایی، شناسایی جمع‌آوری و نگهداری. تهران: مؤسسه انتشارات اصلانی.

کمالی، عیسی. 1388، پایش ذخایر آبزیان تجاری در اطراف زیستگاه‌های مصنوعی استان هرمزگان (حوزه بندر لنگه). بندر لنگه: مؤسسه تحقیقات شیلات ایران- پژوهشکده اکولوژی خلیج‌ فارس و دریای ‌عمان.

Jefferies, R. 2008, ‘Urochordata (Tunicata)’, in: Encyclopedia of life science. John Willay and Sons LTD, 3, 113-117.

Jones, D. 1986, Field Guide to the Sea Shores of Kuwait. UK: University of Kuwait.

Monniot, C. and Monniot, F. 1997, ‘Records of ascidians from Bahrain, Arabian Gulf with three new species’, Journal of Natural History. 31, 1623–1643.

Pechenik, J.A. 2010, Biology of the Invertebrates. Sixth ed., Toronto: , Mack Grow Hill.

Tamilselvi, M.; Sivakumar, V.; Abdul Jaffar, A. H. and Thilaga R.D. 2011, Distribution of Alien Tunicates (Ascidians) in Tuticorin Coast, India, World Journal of Zoology. 6 (2): 164-172.