پرورش ماهی در آب‌های شیرین، اصلی‌ترین منبع تولید در آب‌های داخلی بوده و پس از آن، پرورش آبزیان دریایی با رشد
137 درصدی در 10 سال گذشته نقشی مهم در افزایش تولید جهانی داشته است. در 2009م. میزان تولید آبزیان دریایی به بیش از 34 میلیون تن رسیده است ( 18-26:FAO, 2010). آبزیان پرورشی در دریاها عمدتاً گروه‌های ماهیان، سخت‌‌پوستان، نرم‌تنان، جلبک‌ها و گیاهان دریایی را شامل می‌شوند. از این میان، بیش از200 گونه ماهی، انوع بی‌مهرگان و گیاهان در 2008م. در دنیا پرورش داده شده است (حسین‌زاده صحافی،1390: 212). تولید انواع آبزیان دریایی بدون احتساب کشور چین در حدود 3/12 میلیون تن است. از کل تولیدات دریایی میزان تولید آبزی‌پروری ماهیان دریایی سهمی در حدود 4/1 میلیون تن را به خود اختصاص می‌دهند. امروزه تولید جهانی ماهیان دریایی پرورشی محدود و از میان گونه‌های دریایی انواع کفشک ماهیان Flounders, Halibuts, Soles بیشترین تولید را به خود اختصاص می‌دهند (مرمضی، 1387: 196-102). درعین‌حال، پرورش انواع جلبک‌ها در اولویت پرورش آبزیان دریایی قرار دارد و پس از آن انواع بی‌مهرگان نظیر نرم‌تنان و سخت‌پوستان از درجه دوم اهمیت جهانی برخوردارند. بیش از 1800 کیلومتر ساحل و وجود جزایر متعدد در ناحیه شمالی خلیج فارس و دریای عمان امکان بهره‌برداری از پتانسیل‌های ویژه این منطقه را

در توسعه آبزی‌پروری دریایی فراهم کرده است. در این میان، بهره‌برداری بیش از 2000 هکتار از اراضی ساحلی در پرورش میگو و تولید بیش از 6000 تن میگو در 1390ش. ازجمله قابلیت‌های منطقه است (متین‌فر، 1387: 137).

     در جمهوری اسلامی ایران، به‌رغم فعالیت روز افزون در تکثیر و پرورش انواع ماهیان آب شیرین، مطالعات انجام‌شده درخصوص ماهیان دریایی بسیار اندک است. در سال‌های اخیر، موفقیت‌هایی درخصوص تکثیر نیمه طبیعی چند گونه ماهی هامور، صبیتی، شانک، حلوا سفید، صافی و کفال خاکستری و در سطح بسیار محدود، بچه ماهی برخی از گونه‌ها مانند هامور، صبیتی و شانک تولید می‌شوند. همچنین مطالعاتی برای امکان پرورش در استخرهای خاکی روی گونه‌های صبیتی و شانک در خوزستان و پرورش صبیتی در قفس در بندر عباس انجام پذیرفته است (مرمضی، همان: 196-102). درعین‌حال، ماهی هامور نیز به‌‌عنوان نخستین گونه از ماهیان دریایی آب‌های ایران جهت تکثیر مصنوعی انتخاب و پژوهش‌های مربوط به آن در پژوهشکده آبزی‌پروری جنوب کشور در 1372ش. آغاز شد (معاضدی، 1375: 77-12). به‌طور مشخص تاکنون تولید اقتصادی از پرورش ماهیان دریای ایران گزارش نشده است. باوجوداین، پرورش این گروه از آبزیان در ایران در ابتدای راه بوده و برای توسعه آن به تلاش دو چندان نیاز است. درعین‌حال، تلاش‌ها برای تولید انواع بی‌مهرگان دریایی نظیر میگوی پرورشی در بخش‌هایی وسیع از کشور انجام شده و به‌طور عمده سواحل استان‌های جنوبی کشور را به خود اختصاص داده است. میزان تولید میگو در کشور از 136 تن در 1374ش. به حداکثر 9000 تن در 1383ش. و حدود 2400 تن در 1386ش. رسیده است (متین‌فر، همان: 3-1). پرورش صدف‌های دریایی نیز با محوریت صدف‌های مرواریدساز از 1350ش. در قالب تولید مروارید پرورشی آغاز شد. باوجوداین، گونه‌های بسیار از نرم‌تنان با قابلیت پرورشی در سراسر سواحل جنوبی کشور وجود دارد و به‌رغم عدم وجود آمار تولید، انواع صدف‌های خوراکی و مرواریدساز در این منطقه قابل مشاهده است (سپهداری، 1387: 55).

     در انتخاب مکان مناسب برای انجام فعالیت‌های آبزی‌پروری پارامترهای کیفیت آب، دوره دمایی، وجود شکارچیان طبیعی، ارتفاع آب، دسترسی محلی و وجود منابع انسانی وغیره از اولویت برخوردار بوده که هریک به تناسب نوع گونه و سیستم پرورشی مورد توجه قرار می‌گیرند (Boyd, 1990:23-79 ). از میان پارامترهای ذکر شده جریان‌های دریایی، شدت، جهت و تغییرات آن در طول سال از اهمیت ویژه خصوصاً در آب‌های ساحلی برخوردار است. در خلیج فارس یک جریان دائمی ازسوی تنگه هرمز و در طول ساحل ایران به‌طرف شمال خلیج وجود دارد که در نیمه دوم سال، خصوصاً در سواحل خوزستان و بوشهر، تحت تأثیر بادهای محلی دچار تغییرات می‌شود که با توجه به عدم شناخت کامل از ابعاد این تغییر و ازطرفی اهمیت جریانات و شدت آن بر قفس و رشد ماهی کسب اطلاعات دقیق منطقه‌ای دارای اهمیت است (Michael, 1997: 44-81). در پرورش آبزیان در سواحل خلیج فارس، با استفاده از آب‌های شور دریایی، بسیاری از زمین‌های ساحلی در نظر گرفته می‌شوند که دارای مشخصات توپوگرافی مناسب برای احداث استخر‌های پرورش خاکی باشند. در این ارتباط، سواحل استان بوشهر، استان‌های هرمزگان، خوزستان و نیز برخی سواحل استان سیستان و بلوچستان از این ویژگی برخوردارند (سالنامه آماری شیلات ایران، 1390: 24-1). سایت‌های مهم پرورش میگو در استان بوشهر در پهنه‌ای وسیع از سواحل جنوبی کشور استقرار یافته که شامل رود حله، دلوار1، دلوار2، بویرات، مند، رود شور جنوبی، بندر ریگ، شیف، رود شور شمالی، بنک، مند غربی، گشویی، دلوار3، توسعه حله، غرب بردستان، دمیگز، بطانه، مزیم، کوهک، کلیلتین و امام‌زاده شاه‌عبدالله می‌شوند که با وسعتی بیش از 21000 هکتار قابلیت تولید بیش از 40000 تن میگوی پرورشی را دارند. در استان هرمزگان، نظام توزیع سایت‌ها کمی گسترده‌تر بوده و حوزه‌ای وسیع‌تر از اراضی ساحلی را به خود اختصاص داده است. در این استان، سایت‌هایی نظیر یک‌دار، سیریک، تیاب شمالی، تیاب جنوبی، سایه‌خوش، قشم، مقام‌کو، لغان و بندر حسینه به تولید میگو اشتغال داشته که در سطحی قریب به 7000 هکتار در نوار ساحلی پراکنش دارند. در استان سیستان و بلوچستان، سایت‌ها شامل دشت بریس، دشت تنگ، خور لیپار، خور پزم، دشت رودیک، سایت نیروی هوایی، دشت کنارک و خور کرکش هستند (حسین‌زاده صحافی، 1389: 132). در استان خوزستان، به‌رغم احداث مزارع میگو در برخی مناطق نظیر چوئبده آبادان، موضوع پرورش میگو با گذشت زمان محدود شد و درحال‌حاضر تولید در این استان بسیار محدود و در حد 68 تن در 1388ش. گزارش شده است (همان: 24-1).

     توان تولید ماهیان دریایی در قفس برای خوزستان 1000 تا 2000 تن، بوشهر 25000 تا 40000 تن و در بندر عباس 70000 تا 113000 تن پیش‌بینی شده است (Refa, 2002: 16-24 ). درحالی‌که برخی پیش‌بینی‌ها از 150000 تن در خلیج فارس و 300000 تن در دریای عمان حکایت دارند (ایزدی و همکاران، 1389: 22-1). مناطق مناسب برای آبزی‌پروری دریایی در قفس بندر ماهشهر، جزیره خارک و خارکو، کنگان، تنبک، اکتر، طاهری، بندر مغان- چیرویه- گرزه- بندر چارک، جزیره هندورابی، جزیره کیش، جزیره فارور، جزیره قشم، جزیره هنگام، لارک و کوهستک است (مرمضی، همان: 196-102). گیاهان دریایی در مناطق شرقی خلیج فارس و دریای عمان از رشدی مناسب‌تر برخوردارند و در اطراف برخی از جزایر نیز قابلیت پرورش در فصول زمستان و پاییز وجود دارند. تکثیر و پرورش صدف‌ها و نرم‌تنان دیگر در سرتاسر نقاط ساحلی با شفافیت بالا امکان‌پذیر بوده و تلاش‌های فعلی در سواحل استان هرمزگان (بندر لنگه) متمرکز است (حسین‌زاده صحافی، 1374: 33-2).

     ازنظر گونه‌های مناسب پرورشی در خلیج فارس و دریای عمان گونه‌هایی متعدد برای پرورش مناسب تشخیص داده شده‌اند. گونه‌های مهم ماهیان خلیج فارس که اهمیت اقتصادی دارند، با توجه به ویژگی‌های اکولوژیک و در دست بودن فنّاوری تکثیر و پرورش آنها شامل هامور خال‌نارنجی/ Epinephelus Sp.؛ شانک باله‌زرد/ Acanthopagrus latus؛ صبیتی/ Sparidentex hasta؛ حلوا سفید/ Pompus argantinous؛ خامه ماهی/ Chanos chanos؛ صافی/ Sutor sigganus؛ سوکلا/ Rachycentron canadum؛ سی‌باس/ Lates calcarifer؛ راشگو/ Eleutheronema tetradactylum و کفال/ Mugil cephalus هستند که از مقبولیت ذائقه برخوردارند. برخی از گونه‌های بی‌مهرگان خلیج فارس، نظیر دوکفه‌ای‌های مرواریدساز- صدف محار، صدف لب‌سیاه و صدف زنی- صدف‌های خوراکی، انواع اویستر‌ها و کلامس و سخت‌پوستانی نظیر انواع خرچنگ، میگو و لابستر و نیز انواع خارپوستان نظیر خیار‌های دریایی و برخی از انواع جلبک‌های دریایی، به‌عنوان پتانسیل آبزی‌پروری دریایی مطرح هستند. امکان پرورش این ماهی‌ها در استخرهای خاکی، قفس، حصار/ Pen و حوضچه‌های پرورش به‌صورت کشت تک‌گونه‌ای/ Monoculture و در پاره‌ای موارد به‌صورت کشت چندگونه‌ای/ Polyculture وجود دارد. همچنین انواع جلبک‌های دریایی قابل پرورش شامل جلبک‌های قرمز Gracillaria، Eucheuma، Gelidium، Porphyra، Hypnea، Cigartina و جلبک‌های سبز شامل Caulerpa و گونه‌های C. taxifolia؛ C. recemosa؛ C. sacpelliformis می‌باشند (سپهداری، همان: 135-21).

     ازنظر شیوه‌های آبزی‌پروری دریایی؛ امروزه چه در نواحی ساحلی و چه در مناطق عمیق، شیوه‌های متعدد در عرصه پرورش آبزیان دریایی به‌کار گرفته می‌شود. مهم‌ترین عامل در انتخاب نوع سیستم پرورش، گونه هدف و توجه به ویژگی‌های اکولوژیک منطقه و امکان دسترسی و نوع سازه‌های مربوطه است (Pillay and Kutty, 2005: 15-59). تنوع روش‌های پرورش ماهیان در آب‌های دریایی به بیش از 10 نوع رسیده که شامل انواع سیستم‌های طناب شناور/ Raft برای پرورش انواع صدف‌های مرواریدساز و پایه‌های مستقر/ Rack برای پرورش انواع صدف‌های خوراکی و نیز انواع سیستم‌های پرورش در خشکی نظیر پرورش میگو، خیار دریایی و انواع ماهیان در استخرهای خاکی و سیستم پرورش در استخرهای بتونی و حوضچه‌های فایبرگلاس برای پرورش انواع میگو و سخت‌پوستان نظیر خرچنگ‌ها و لابستر و بسیاری از ماهیان زینتی دریایی است. درعین‌حال، مطالعات روی پرورش نرم‌تنانی نظیر صدف‌های مرواریدساز روی سینی‌های زیردریا و همچنین سبد‌های آویزان در دریا و روی طناب‌های سطحی نیز ادامه دارد. در پرورش خیار دریایی که در مراحل پایه مطالعات است؛ در سواحل شمالی خلیج فارس از حوضچه‌های بتونی و فایبرگلاس استفاده می‌شود. پرورش آزمایشی انواع جلبک‌های بزرگ در استخر‌های خاکی و همچنین بر روی طناب‌های مستقر در خوریات منطقه سیستان و بلوچستان و هرمزگان انجام شده است. در مطالعه‌ای دراین‌باره در سواحل سیستان و بلوچستان در دوره رشد در فصول پائیز، زمستان و بهار افزایش وزن گیاه نسبت به وزن اولیه به حدود سه برابر و میانگین رشد طولیِ تالها از 68 میلی‌متر به 134 میلی‌متر حاکی از رشد مناسب جلبک قرمز/ Gracilaria corticata در انتهای دوره است (حسینی و ‌مهدی آبکنار، 1383: 72-61).

     از انواع روش‌های پرورش میگو در استخر‌های خاکی و نیز پرورش ماهی در قفس‌های دریایی در مناطق ساحلی و نزدیک به ساحل خلیج فارس و دریای عمان در سال‌های اخیر مورد توجه و بهره‌برداری قرار گرفته است. انواع پرورش در قفس‌های مکانیزه و بزرگِ صنعتی در مناطق امن و دور از ساحل برای پرورش آزاد ماهیان و گونه‌هایی نظیر شانک، باس دریایی، سوکلا و جهت افزایش وزن/ پرواربندی برخی از تون ماهیان است. همچنین پرورش برخی از ماهیان دریایی در اعماق دریا در دو دهه اخیر سرعت گرفته و استفاده از انواع قفس‌های زیر سطحی در این عرصه مرسوم شده است (باری،1380: 114-102).

 کتاب‌شناسی

ایزدی، علی؛ شعاع حسنی، امیر و سیدی قمی، سید محمدکاظم. 1389، فرصت‌های سرمایه‌گذاری در آبزی‌پروری. تهران: معاونت آبزی‌پروری، سازمان شیلات ایران.

باری، م. ج. 1380، اصول مهندسی آبزیان. تهران: معاونت تکثیر و پرورش آبزیان، اداره کل آموزش و ترویج.

حسین‌زاده صحافی، همایون. 1374، ایجاد مزرعه نمونه صدف، گزارش نهایی ایستگاه تحقیقات نرم‌تنان خلیج فارس. پزوهشکده اکولوژی خلیج فارس.

حسین‌زاده صحافی، همایون. 1389، نقش تولید و توسعه مزارع پرورش میگو در پدافند غیرعامل. سومین همایش میگوی پرورشی ایران.

____. 1390، تنوع گونه‌ای در آبزیان پرورشی ایران. اولین همایش ملی آبزی‌پروری ایران. بندر انزلی 9-8 آذر.

حسینی، م.ر. و ‌مهدی آبکنار، ع. 1383، «بررسی امکان پرورش جلبک دریایی گونه Gracilaria corticata در محیط طبیعی (دریا) در چابهار»، مجله علمی پژوهشی شیلات. 2، 13، 72-61.

سالنامه آماری شیلات ایران. 1390، تهران: معاونت برنامه‌ریزی، سازمان شیلات ایران.

سپهداری، ا. 1387، برنامه راهبردی غذای زنده و سایر آبزیان. تهران: مؤسسه تحقیقات شیلات ایران.

متین‌فر، عباس. 1387، برنامه راهبردی میگو و سایر سخت‌پوستان. تهران: مؤسسه تحقیقات شیلات ایران.

مرمضی، جاسم. 1387، برنامه راهبردی ماهیان دریایی. تهران: مؤسسه تحقیقات شیلات ایران.

معاضدی، جلیل. 1375، بیوتکنیک تکثیر و پرورش ماهی هامور. مؤسسه تحقیقات شیلات ایران.

Boyd, C.E. 1990, Water Quality in Ponds for Aquaculture. Alabama: Birmingham Publishing Company.

FAO. 2010, The State of World Fisheries and Aquaculture, Food and Agriculture Organization of the United Nations. Rome: FAO.

Michael, P. M. 1997, Cage Culture, Site Selection and Water Quality. USA: SRAC Publication.

Pillay , T. V. R. and Kutty, M. N. 2005, Aquaculture Principles and Practices. Second Edition, India: Blackwell Publishing.

Refa Co., Holding Asist. 2002, Main Frame Study for Sea Cage Culture Development in Iran. Tehran: Executive Report to the Iran Fisheries Organization.