رویکرد پودمانی
در رویکرد آموزش براساس نظام پودمانی، تمرکز و محور اصلی یادگیری بر فرد یادگیرنده است (Gubaydullinaa et al., 2016). سبب افزایش و بهبود مهارت، دانش و توانایی کارکنان متناسب با شغل آنان میشود و جهتدهندة تمام فعالیتهای مربوط به تهیه و تدوین برنامههای آموزشی است. بهعبارتدیگر، این رویکرد آموزشی با برقراری ارتباط بسیار نزدیک به این سلسله مهارتها و تواناییهای موردنیاز کارکنان برای انجام دادن فعالیتها در محیط کار، پودمانهای آموزشی مستقل و کامل را تعریف میکند که توانایی ارائه یک نوع مهارت توأم با دانش و نگرش را دارند و فرد شاغل با طی کردن پودمان موردنظر، انجام دادن یک واحد کاری را بهطور مستقل میآموزد (جهانیان، 1382).در رویکرد پودمانی، پودمان بهمثابه یک اصل آموزش با استفاده از واحدهای مستقل و منطقی تعریف میشود (Rada, 2017).
نظام پودمانی
نظام پودمانی نظامی آموزشی است که در آن برنامههای درسی از پودمانها تشکیل شده است. قسمتهای پودمانها طوری تنظیم شدهاند که یکدیگر را کامل میکنند. هریک از پودمانها دانش و مهارتی برای کسب صلاحیت در یک زمینه ارائه میدهند (Seçilmiş & Ünlüönen, 2009). سازمان آموزش فنّی و توسعة مهارت فیلیپین، نظام آموزشی پودمانی را گونهای از نظامهای آموزشی میداند که در آن طراحی سامانة آموزشی براساس نیازسنجی شغلی و بهصورت پودمانی شکل میگیرد. نظامی که در آن محتوای آموزشی به واحدهای مستقل یا پودمانها تقسیم میشود و برنامهای مناسب و سازگار ازطریق ترکیب پودمانها با درنظر گرفتن نیازهای فرد، توسعة فنی یا ساختار حرفهای و غیره شکل میگیرد (TESDA, 2017). سازمان جهانی کار نظام پودمانی را نظامی تعریف میکند که در آن صلاحیتها از تعدادی پودمان تشکیل شدهاند و هریک از پودمانها میتوانند بهطور مستقل به گواهینامه منجر شوند (ILO, 2007).
برنامة درسی پودمانی
برنامة درسی پودمانی بهدنبال تسهیل در فرایند یادگیری است که فراگیر بهصورت تجربی، عملی و مرتبط با زندگی در جامعه با آن مواجه است و ترکیبی مناسبی از چند پودمان با فعالیتهای یاددهی-یادگیری روشن و ساعات آموزش مشخص را شامل میشود (Malik, 2012). اهداف، فعالیتهای یادگیری، محتوا و ارزشیابی در برنامة درسی پودمانی تابع پودمانهای مربوط به دورة آموزشی است. اهداف یادگیری محورهای اصلی برنامههای درسی پودمانی هستند که از «استانداردهای حرفهای» نشان میگیرند و با انجام تحلیل کارکردی تدوین میشوند و شاخصهای پیشرفت یادگیری نسبت به اهداف آموزشی تعیین میشوند (چهاربند، 1391).
در دانشگاه جامع علمی-کاربردی برنامة درسی دورة کاردانی علمی-کاربردی پودمانی از مجموعهای از پودمانهای عمومی، پایه و تخصصی و کارآموزی تشکیل میشود. مجموع پودمانهای این دوره بین 8 تا 12 پودمان و مشتملبر 73 الی 75 واحد آموزشی و مجموع ساعات دوره بین یک هزار و دویست تا دو هزار ساعت میباشد. واحد کارآموزی و دروس پایه درون هر پودمان بهصورت مستقل برنامهریزی میشود. هر پودمان دارای ویژگیهای خاصی است و برای گذراندن هر پودمان بایستی به شرایط ورود به آن توجه شود و در پایان هر پودمان آزمون مهارت همان پودمان برگزار میشود و به کسانی که پودمان را با موفقیت بگذرانند، گواهی قبولی داده میشود. افزونبر دورة کاردانی علمی–کاربردی پودمانی، دورههای آموزش عالی تکمیلی بین سطوح تحصیلی با عنوان دورة تکپودمان تعریف شده است که برنامة درسی آن متشکل از آموزشهای مهارتی در قالب چند درس است که توانمندیهای یک یا چند نقش شغلی را پوشش میدهد و حداقل زمان آموزش آن 160 و حداکثر آن 480 ساعت است (شورای عالی آموزشهای علمی–کاربردی، 1378).
تدریس پودمانی
تدریس پودمانی یکی از رایجترین روشهای تدریس در بسیاری از کشورها ازجمله کشورهای اروپایی و آسیایی است (Sadiq & Zami, 2014). تدریس پودمانی برنامهای طراحیشده برای یادگیری دانشآموزان است که شامل تکالیف، تمرینها، فعالیتهای یادگیری، مواد و تجهیزاتی که برای کار با دانشآموزان تهیه یا پیشنهاد میشود (Ibyatova, Oparina & Rakova, 2018).
اصول آموزش پودمانی
آموزش پودمانی مبتنیبر این اصل است که هر کارآموز سرعت یادگیری خود را دارد (Rada, 2017). نیکنام اصول ناظر بر طراحی و اجرای یک دورة آموزشی پودمانی را مشتملبر چهار اصل میداند: اصل توجه به تفاوتهای فردی؛ اصل مستقل بودن هر پودمان؛ اصل خودآموزی و خودراهبری آموزشها؛ اصل ارتباطات پودمانهای آموزشی با نیازهای مهارتی شغلی (نیکنام، 1386). اصل استقلال، اصل ارتباط تنگاتنگ با نیازهای مهارتی شغل، اصل توجه به یادگیری در حد تسلط، اصل خودآموز بودن آموزشها، اصل توجه به تفاوتهای فردی مهمترین اصول حاکم بر رویکرد آموزش پودمانی تلقی میشود (شورای عالی
علمی-کاربردی، 1378).
ویژگیهای آموزش پودمانی
آموزش به روش پودمانی، مستقل است و از عملکردی کامل و هویتی در چارچوب خود برخوردار میباشد که آن را از سایر آموزشها متمایز میکند (دانا، محمدیمهر و خوشدل، 1394). خودمحتوایی، خودآموزی و خودگامی؛ متناسب با تفاوتهای فردی؛ روشن و شفاف بودن اهداف؛ سازمانیافتگی و برخورداری از توالی و ساختار معلوماتی که با روشهای علمی سنجیده میشود؛ امکان مشارکت فعال فراگیران؛ و برخورداری از راهبردهای ارزشیابی مبتنیبر یافتههای پژوهشی؛ کلنگری و در دسترس بودن اطلاعات لازم برای فراگیران از دیگر ویژگیهای آموزش پودمانی است (جهانیان، 1382). مربی بهعنوان راهنما و تسهیلگر با بهرهمندی از رسانههای متنوع و استفاده از راهبردهای آموزش به شیوة مشارکتی ایفای نقش میکند (Alelaimat & Ghoneem, 2012).
مزایای آموزش به روش پودمانی، مؤسسات آموزشی رسمی و غیررسمی را به اجرای این نوع از آموزش ترغیب کرده است. پژوهشگران مزایای زیادی برای این نوع آموزش بیان کردهاند. برخی از آنها عبارتاند از:
· به حداقل رساندن زمان ارائه آموزش؛
· بهینهسازی هزینههای آموزشی؛
· بهاندازه بودن و پرهیز از ارائه آموزشهای بیشتر یا کمتر از نیاز واقعی؛
· امکان انجام ارزشیابی دقیق تواناییهای ذهنی و عملی کارآموزان در دورههای متفاوت آموزشی؛
· هدایت مناسب کارآموزان به مسیرهای مناسب حرفهای و آموزشهای مرتبط؛
· ایجاد انعطاف و سازگاری در آموزش در جریان تحولات فزایندة فناوری؛
· فراهم کردن امکان ارائه چند مهارت در یک نظام آموزشی فعال؛
· امکان ایجاد سازوکار دقیق و علمی در برآوردن پیشنیازهای آموزشی کارکنان و کارآموزان برای بازآموزی یا ارتقای شغلی آنان؛
· حصول اطمینان از اثربخشی آموزشها و شایستگی کارآموزان برای احراز مشاغل و قبول مسئولیتها پس از اتمام دورة آموزشی (جاریانی، 1386)؛
· سهولت در بازنگری، بروزرسانی و اشتراکگذاری محتوای پودمانها (چهاربند، 1391).
مقایسة آموزش به روش پودمانی و آموزش سنتی
جدول (1) مقایسة آموزش به روش پودمانی با روش سنتی را ازطریق مقایسة مولفههای هدف، زمان آموزش، روشهای تدریس، روش ارزشیابی، بستة یادگیری و راهبردهای یادگیری در مورد هریک نشان میدهد (Malik, 2012).
گامهای طراحی و تولید پودمان آموزشی
پودمانها اساساً خودکفا هستند و در طراحی باید به ویژگیهای خودگام، خودمحور و خودمحتوایی بودن آنها توجه شود (جاریانی 1386). مراحل طراحی و تدوین یک پودمان آموزشی شامل نیازسنجی، تدوین چارچوب پودمان، تعیین و توصیف ویژگی مربوط به اهداف عینی، انتخاب محتوا، انتخاب فعالیتها و رسانههای آموزشی، تدوین نمونة اولیه پودمان، اجرای آزمایشی، تحلیل دادههای آزمایشی، تولید پودمان و ارزشیابی و بازبینی آن میشود (شکل 1) (مییر، 1998).
آموزش پودمانی در آموزشوپرورش ایران
نظام جدید آموزشی در آغاز دهة هفتاد استقرار یافت و شاخة کاردانش با هدف تربیت نیروی انسانی در سطوح نیمهماهر، ماهر، استادکاری، و سرپرستی برای بخشهای صنعت، کشاورزی و خدمات (شورای عالی آموزشوپرورش، 1379) به اجرا درآمد. ضمن آنکه آئیننامة همکاری وزارتخانهها، سازمانها و مراکز تولیدی و آموزشی در اجرای نظام جدید آموزش متوسطه بهمنظور گسترش ارتباط آموزش با بخشهای اقتصادی و پاسخگویی به نیازهای بازار کار تصویب شد (هیئت وزیران، 1388). با این دو اتفاق، امکان استفاده از استانداردهای مهارت سایر دستگاهها برای آموزش رشتههای کاردانش فراهم شد و با توجه به ماهیت رشتههای مهارتی، تدوین محتوای آموزشی استانداردها به روش پودمانی در آموزشوپرورش مورد توجه قرار گرفت. همچنین پس از ابلاغ برنامة درسی ملی جمهوری اسلامی ایران در 1391 و تغییر برنامههای درسی فنّی و حرفهای در دوره دوم متوسطه، رشتههای فنّی و حرفهای براساس نیازسنجیهای صورتگرفته، با رویکرد مبتنیبر شایستگی طرحریزی شد و طراحی برنامههای درسی به روش پودمانی انجام شد. با این توضیح که هر رشته علاوهبر دروس عمومی و پایه و دروس شایستگیهای غیرفنّی و مشترک، شامل تعداد شش درس شایستگیهای فنّی مرتبط با حرفه در سطوح صلاحیت حرفهای میشود. هر درس از پنج پودمان تشکیل میشود که معرف یک شغل در دنیای کار است (دوراندیش، 1395).
آموزش پودمانی در آموزش عالی ایران
با تصویب آئیننامة آموزشهای علمی-کاربردی پودمانی در 1376 در شورای عالی آموزشهای علمی–کاربردی، رویکرد آموزش پودمانی در دانشگاه جامع علمی-کاربردی با هدف دستیابی به نیروی انسانی ماهر در بخشهای مختلف کشور براساس نیازهای شغلی جامعه و متناسب با برنامههای توسعة اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی و بهمنظور بهرهوری بهینه از منابع آموزشی کشور و اجتناب از آموزشهای غیرضروری مطرح شد. در مواد این آئیننامه، آموزشهای علمی-کاربردی پودمانی شکلی از آموزشهای منفصل تعریف شده است که در آن تخصصهای شغلی در قالب پودمانهای آموزشی مستقل به فراگیران آموزش داده شده و در نهایت منجر به صدور مدرک رسمی کاردانی میشود. همچنین، به ساختار آموزشهای علمی-کاربردی پودمانی شامل ویژگیهای ورودی، برنامة آموزشی و خروجیهای این نوع از آموزشها اشاره شده است (شورای عالی آموزشهای علمی–کاربردی، 1376). اهداف آموزشهای علمی-کاربردی پودمانی عبارتانداز:
- افزایش مهارت و توانمندی نیروی انسانی و پاسخگویی سریع به نیازهای آموزشی مشاغل جامعه؛
- کوتاه کردن زمان اجرای دورههای آموزشی و شتاب بخشیدن به روند تربیت نیروی انسانی کارآمد و کاهش هزینههای آموزش؛
- افزایش انعطافپذیری در ارائه آموزشهای مهارتی متناسب با مقتضیات حوزههای شغلی و شرایط محیطی و آمایش سرزمین و متناسب با تفاوتهای فردی فراگیران؛
- افزایش انگیزة فراگیران با تکمیل دورهها و تبدیل آن به دورههای رسمی عالی (شمشادی و همکاران 1394).
در 1378، آئیننامة تدوین برنامههای درسی
علمی-کاربردی پودمانی بهتصویب شورای عالی برنامهریزی آموزشهای علمی-کاربردی رسید. اجرای پودمان، حداقل تعداد پودمانهای یک دوره آموزش پودمانی، ساعات آموزش، انواع پودمانها و وضعیت ارائه کارورزی در دورههای کاردانی علمی-کاربردی پودمانی، مفاد این آئیننامه را شامل میشود (شورای عالی آموزشهای علمی–کاربردی، 1378). درآئیننامة اجرایی مصوب 6/7/1379 هیئت وزیران، آموزش پودمانی شکلی از آموزشهای ضمن خدمت بیان شده است که در آن تخصصهای شغلی در قالب پودمانهای آموزشی مستقل و جدا از هم به کارکنان آموزش داده میشود. هریک از پودمانها مهارت خاصی را ایجاد میکند و درعینحال در کنار سایر پودمانها منجر به ایجاد یک مهارت جدید و جامعتر میشود (هیئت وزیران، 1379). در آئیننامة نظام آموزش و مهارت مصوب هیئت وزیران در 1390، انواع پودمانها یا بستههای آموزشی بهصورت مهارتی پایه و مهارتیتخصصی، مرتبط با یک حوزة شغلی تعریف شد. موفقیت در هریک از این پودمانها یا بستههای آموزشی منجر به صدور گواهینامة مهارت میشود بهنحویکه کارآموز موفق در گذراندن تمامی پودمانها یا بستههای آموزشی متوالی و مرتبط تکمیلی بین سطوح- تحصیل، میتواند طبق مصوبات و آئیننامههای کارگروه هماهنگی برنامهریزی درسی و آموزشی در نظام آموزش مهارت و فناوری مورد ارزیابی قرار گرفته و موفق به اخذ مدرک تحصیلی مرتبط شود. آموزشهای دورههای مهارت و فناوری اعماز رسمی و تکمیلی بین سطوح تحصیلی میتواند به روشهای حضوری، نیمهحضوری، الکترونیکی یا ترکیبی با استفاده از آموزشهای ترمی، پودمانی، تکپودمان و دورههای تخصصی انجام شود (هیئت وزیران، 1390). در آئیننامة دورههای آموزش عالی تکمیلی بین سطوح-تحصیل مصوب 1391، دورههای کوتاهمدتی تعریف شد که در بین مقاطع تحصیلی آموزش عالی بهمنظور ارتقاء بهرهوری نیروی کار، افزایش دانش و مهارت، ارتقاء شغلی و حرفهای مطابق با فناوری روز، در شروع یا حین کار در محیط کار، کارگاه یا مراکز آموزش ارائه میشوند. این نوع از آموزشها در قالب پودمانها یا بستههای آموزشی طراحی و اجرا میشود (شورای عالی آموزشهای علمی-کاربردی، 1391).
کتابشناسی
جاریانی، ا. (1386). نظام آموزشی پودمانی(مدولار). رشد جوانه، 18 و 19، 80-89.
جهانیان، ر. (1382). آموزش به روش پودمانی. فصلنامه مدیریت در آموزش و پرورش، شماره ۳۵ (پیاپی ۳۶)، 168-145.
چهاربند، ا. (1391). الگوی برنامه درسی پودمانی برپایه استاندارد شایستگی حرفهای. فصلنامه تعلیم و تربیت استثنایی، 51-67.
دانا، ع.، محمدیمهر، م. و خوشدل، ع. ر. (1394). بررسی جایگاه طراحی آموزش به شیوه پودمانی در آموزش پزشکی. نشریه مطالعات آموزشی، 44-52.
دوراندیش، ا. ر. (1395). ویژگی بستههای آموزشی در شاخه فنّی و حرفهای و کاردانش. ویژهنامه رشد آموزش فنی و حرفهای، 136-143.
شمشادی، ر.، اشرفی، س.، شیخ ربیعی، م. ح.، رحیمزاده، ف.، شهمیری، ا.، قرهچی، س.، و همکاران (1394). مجموعه قوانین و مقررات آموزشی دانشگاه جامع علمی-کاربردی. دانشگاه جامع علمی کاربردی.
شورای عالی آموزش و پرورش (1379). آئیننامه نظام جدید آموزشی دوره متوسطه.تهران. دبیرخانه شورای عالی آموزش و پرورش.
شورای عالی آموزشهای علمی-کاربردی (1376). آئیننامه آموزشهای علمی-کاربردی پودمانی.
شورای عالی آموزشهای علمی-کاربردی (1378). آئیننامه تدوین برنامههای درسی علمی–کاربردی پودمانی. تهران. موجود در سامانه مرکز پژوهشهای مجلس.
شورای عالی آموزش های علمی-کاربردی (1391). آئیننامه دورههای آموزش عالی تکمیلی بین سطوح تحصیلی. برگرفته از مجموعه قوانین و مقررات دانشگاه جامع علمی-کاربردی.برگرفته از https:// www. uast.ac.ir/fa/page/159.
فرهنگستان زبان و ادب فارسی. (1395). واژه مصوب پودمان. برگرفته از https:// wiki. apll. ir/ word/ index.php/Module.
فرهنگ فارسی معین. (1398). پودمانی. انتشارات معین. برگرفته از /فرهنگ-فارسی-معین-آنلاین http:// www. moin-publisher. com/ page/7/.
مییر، جی. ر. (1998). آموزش پودمانی از طراحی تا اجرا. (ترجمة محرم آقازاده). تهران: آییژ.
نیکنام، ج. (1386). ضرورت رویکرد به آموزشهای پودمانی در شهرداریها. ماهنامه شهرداریها، 84، 1-9.
هیئت وزیران (1371). آئیننامه همکاری وزارتخانهها، سازمانها و مراکز تولیدی و آموزشی در اجرای نظام جدید آموزش متوسطه. تهران. برگرفته از https: // rc. majlis. ir/fa/law/show/113931.
هیئت وزیران (1379) بند ج ماده 1 از آییننامه اجرایی ماده 150 قانون برنامه سوم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران مصوب 6/7/1379.
هیئت وزیران (1390). آئیننامه نظام آموزش و مهارت. تهران. برگرفته از https: // shenasname.ir/subjects/edu/442-2733
Alelaimat, A. R & Ghoneem, K. A. (2012). The Effect of Educational Modules Strategy on the Direct and Postponed Study's Achievement of Seventh Primary Grade Students in Science, in Comparison with the Conventional Approach. Higher Education Studies, 2(2), 1-21. ISSN 1925-4741.
Aron Antony Charles, M. & Rajasekar, (2014). Modular Approach of Teaching Mathematic for the Selected Topics Plus One Level. Golden Research Thoughts, 4(5), ISSN:- 2231-5063.
Cambridge Advanced Learner's Dictionary. (2019). Module. Retrieved from: https: // dictionary. cambridge. org/ dictionary/ english/module.
Cedefop (2009). The shift to learning outcomes Policies and practices in Europe. Luxembourg: publications office (cedefop reference Series; 72).
French, S. (2015). The Benefits and Challenges of Modular Higher Education Curricula. Issues and Ideas Paper.1-32
Gubaydullinaa, G., Myrzagaliyevaa, N., Nagymzhanovaa, K. M., & Aurenovaa, M. (2016). Modern Approaches to the Pedagogical Designing of Modular Educational Programs of Higher Professional Education in the Republic of Kazakhstan. International Journal of Environmental & Science Education, 11(9), 2863-2876 DOI: 10.12973/ijese.
Guthrie, H. (2009). Competence and competency-based training: What the literature says. In NCVER Research report. ISBN 978 1 921413 16 2. Proceedings of the International Scientific Conference. Volume I, May 25th-26th, 139-148.
Ibyatova, L., Oparina, K. & Rakova, E. (2018). Moular Approach to Teaching and Learning English Grammar in Technical Universities. In SOCIETY. INTEGRATION. EDUCATION Proceedings of the International Scientific Conference. Volume I, May 25th-26th, 139-148.
International Labour Organization (2007). An Introductory Guide to National Qualifications Frameworks: Conceptual and Practical. Issues for Policy Makers. International Labour Organization. ISBN 978-92-2-118611-3.
Lea, D., Duncan,R., Bull, V., & Webb, S. (2014). Oxford Learner's Dictionary of Academic English,Retrieved from: https:// www. Oxford learners dictionaries. com/ definition/ english/ module.
Lopukhova Yu. V. & Yurina, M. V. (2017). Soderzhanie uchebnogo materiala kak vazhnyi aspekt izucheniya inostrannogo yazyka pri ispol'zovanii modul'nogo obucheniya, Baltiiskii gumanitarnyi zhurnal. 3 (20), 326-329.
Malik, S. K. (2012). Effects of modular and traditional approaches on students’ general. Elixir Social Studies. Department, National University of Modern Languages (NUML) Islamabad, Pakistan. 6228-6231.
Merriam-Webster's Dictionary of English Usage (2019). Module. Retrieved from: https: // www. merriam-webster. com/ dictionary/ module.
Rada, E. T. (2017). Development and Evaluation of a Module for the Teaching of Beginning Filipino to Foreign Students. scientia-sanbeda, 4(2), 1-13.
Sadiq, s. and Zamir, S. (2014). Effectiveness of Modular Approach in teaching at University level. Journal of Education and Practice, 5(17), 103-110.
Seçilmiş, C. & Ünlüönen, K. (2009). Evaluation of the Practices of Modular Educational System: A Field Study in Anatolian Hotel and Tourism Vocational High Schools. İşletme Araştırmaları Dergisi, 3-18.
TESDA (2017). TVET Glossary of Terms, Issue No.1 Published by the Planning Office, Technical Education and Skills Development Authority. https:// www. tesda. gov. ph/
UNEVOC (2013). TVETipedia Glossary, Module: International Centre for Technical and Vocational Education and Training.
