دانشنامه جامع علوم انسانی

دانشنامه جامع علوم انسانی

کتاب‌شناسی انتقادی یا کتاب‌شناسی تحلیلی

critical bibliography or analytical bibligraphy
نویسنده
وحید قهرمان
بررسی و توصیف نظام‌مند کتاب‌ها به‌عنوان موضوعات عینی.
رشته کتاب‌شناسی انتقادی بیشتر از رهگذر مطالعة کتب چاپی قدیمی (کتاب‌های چاپ شده در 50 سال اول اختراع چاپ، یعنی قبل از 1501) بسط یافت. اولین کتاب‌های چاپ شده سبک‌های فردی آنها را با ویژگی‌هایی نظیر حروف به‌کار برده شده، حروف‌چینی و صفحه‌آرایی صفحات نشان می‌دهد. اینها برای استنباط شیوة خاص کتاب‌ها در تولید کل چاپخانه و بنابراین تاریخ‌های تقریبی آنها استفاده شده است. برای کتاب‌های فاقد مُهر چاپخانه، اینها همان انواع سبک بودند که اغلب برای نسبت دادن یک کتاب به چاپخانه‌ای خاص موجود بود.
دو مورد از مهم‌ترین مطالعات در توسعه کتاب‌شناسی انتقادی «حیات و فن چاپ ویلیام کاکستون» (The Life and Typography of William Caxton, 1861-1863) اثر ویلیام بلیدز است که در آن از جزئیات چاپ برای مرتب کردن انتشارات اولین چاپخانه انگلستان به‌ترتیب زمان و بررسی ویژة هنری بردشو از کتاب‌های چاپ شدة قرن پانزدهم در هلند استفاده شده است.
رابرت پراکتور روش بردشو را بسیار زیاد به‌کار برده است. بردشو کتب چاپی قدیمی را در کتابخانه موزه بریتانیا (در حال حاضر بخشی از کتابخانة بریتانیا) و کتابخانة بادلیئن در آکسفورد برای مناطق و شهرهای مبدأ و چاپخانه‌های خاص مقرر کرد. پراکتر با دقت تمام ویژگی‌های یک کتاب را مثل کاغذ، حروف، صفحه‌بندی، تزئین، دوختن، صحافی، یادداشت‌های دست‌نویس و نشانه‌های مالکیت مورد بررسی قرار داد و با انتشار توصیفاتش از این کتاب‌ها، قاطعانه این روش مطالعه و بررسی را ایجاد کرد که بعدها نویسندگان انگلیسی قرن شانزدهم و هفدهم، آن را در کتاب‌ها به‌کار بردند. در یکی از اولین نمونه‌های این روش در عمل، مسئله تفوق میان نسخة 1609 از «ترویلیوس و کرسیدا» (Troilus and Cressida) اثر ویلیام شکسپیر حل شد.