(ت. احتمالاً80 میلادی، اَیودیا، هند- و. احتمالاً 150، پیشاور) فیلسوف و شاعری که قبل از کالیداسا (قرن پنجم) بزرگترین شاعر هندوستان و پدر نمایشنامة سانسکریت شناخته میشود؛ او سبک شعر سانسکریت را که به کاویا معروف است، رواج داد. آشواگوشا، برهمن متولد میشود. افسانهها این مرد را در هالهای از ابهام فرو بردهاند، امّا تردیدی نیست که او مخالف صریح آیین بودایی بوده است تا اینکه بعد از مناظرهای پرهیجان با یکی از علمای معروف بودایی دربارة ارزشهای نسبی دین وِدانتیک (هندو) و راه میانه (بودایی) به دین بودایی میگرود و مرید رقیب پیشین خود میشود. شهرت آشواگوشا، عمدتاً در توانایی او در تشریح مفاهیم ظریف آیین بودایی ماهایانا نهفته است. در میان آثاری که به او نسبت داده شده «بیداری ایمان در ماهایانا» (Mahāyāna-śrad-dhotpāda-śāstra)، «زندگی بودا» (Buddhacarita) به نظم، و «کتاب افتخار» (Mahālankara) به چشم میخورد. نسخه اصلی زندگی بودا، که در 1892 دوباره کشف شد، از روی ترجمههای تبتی و چینی شناخته شد. متن سانسکریت آن تکّهتکّه است، در بندِ چهاردهم، با روشنگری بودا خاتمه مییابد، حال آنکه دیگر نسخهها، داستان را تا نیروانای بودا میرسانند. گرچه این اثر قصد دارد به خواننده بیاموزد از زندگی شهوانی روی گرداند و راه بودا را پیروی کند، امّا در توصیفات همان زندگی بسیار شورانگیز است. این تأثیرگذاری حتی از «ساندری و ناندا» (Saundarānada) آشکارتر است، که داستان معروفی را باز میگوید که بودا چگونه برادر ناتنی خود ناندا را به زندگی سادة ریاضتپیشه میکشاند. آشواگوشا بهسبب مهارتش در ظرافتهای عروض و نکتهسنجیهای دستوری و واژگانیاش، بیهیچ تردیدی پیشگامِ نویسندگان «شعر بزرگ» (mahākāvya) هندو بود.
