مدیریت نظام آموزشی با تکیه بر آموزش عالی

در کشور یمن، مراکز آموزش عمومی- از ابتدایی تا میانی و عالی- زیر نظر مقامات دولتی قرار دارند. چند وزارتخانه مدیریت آموزشی یمن را برعهده دارند. بدین‌ترتیب که آموزش عمومی، زیر نظارت وزیر آموزش است. مدارس حرفه‌ای و کالج‌ها، زیر نظر وزیر آموزش فنی‌و‌حرفه‌ای هستند. آموزش‌ عالی را وزیر آموزش‌ عالی و پژوهش‌های علمی هدایت می‌کند. شورای دانشگاه و هیئت‌امنا نیز بر فعالیت‌های آموزشی و پژوهشی نظارت می‌کنند؛ افزون‌بر مراکز آموزشی عمومی، تعدادی مرکز آموزشی و مؤسسة آموزش‌ عالی خصوصی نیز در این کشور وجود دارند (حدود 2% آموزش قبل از دانشگاه و 15% آموزش دانشگاهی) که به‌صورت خصوصی و زیر نظر تأسیس‌کنندگان خود یا هیئت‌‌مدیره اداره می‌شوند؛ بااین‌حال، این مراکز نیز ناگزیر از رعایت مقررات وزارت مربوط هستند.

ساختار نظام آموزشی

آموزش قبل از دانشگاه

· آموزش پیش‌دبستانی: برای کودکان سه تا شش‌ساله تدارک دیده ‌شده است. حضور در این دوره، اختیاری است. آموزش پیش از دبستان، دارای سه مرحله است: مرحلة اول برای کودکان 3 تا 4 سال؛ مرحلة دوم برای کودکان 4 تا 5 سال و مرحلة سوم برای کودکان 5 تا 6 سال.

· دوره‌های آموزش اجباری: آموزش در این دوره‌ها، به مدت نُه ‌سال اجباری و رایگان است. برنامة آموزش پایه یا اساسی یمن، که پس از استقلال این کشور به‌‌وجود آمده، شامل شش سال آموزش ابتدایی (الابتدایی) است که کودکان از شش‌سالگی وارد این دوره می‌شوند. آنها پس از تکمیل دورة ابتدایی، دورة اول دبیرستان یا دورة راهنمایی را آغاز می‌کنند. آموزش در این دوره، سه سال طول می‌کشد که دورة آمادگی برای ورود به دورة دوم میانی یا دبیرستان به‌شمار می‌آید. گرچه تحصیل بین شش تا پانزده سال اجباری اعلام شده است، ولی در عمل کسی برای اجرای این قانون تحت فشار قرار نمی‌گیرد. در 2006م، نشانگر رشد انسانی یمن 150 از 177 کشور ارزیابی شد. باوجود افزایش ثبت‌نام کودکان در مدارس، در سال‌های اخیر، احتمال نمی‌رود یمن بتواند به اهداف رشد هزارة سوم برسد.

     گزارش‌ها نشان می‌دهند که در 2006م، 81% از کودکان یمنی وارد دبستان شدند که از این تعداد فقط 74% از دخترها توانستند این موقعیت را به‌دست آورند. در همان سال، حدود 46% از نوجوانان آن کشور، در دبیرستان ثبت‌نام کرده بودند که از دخترها، فقط 30% استحقاق ورود یافته بودند در مجموع، در یمن، تسهیلات و مواد آموزشی اندک، فاصله با مدارس نامناسب، تعداد کلاس‌ها کم، و کارکنان آموزشی ناکافی است. بااین‌حال، دولت سعی می‌کند این مشکلات را تعدیل کند؛ چنان‌که سالانه بین 14% تا 20% از هزینه‌های دولتی را به آموزش اختصاص می‌دهد و توانسته است مدارس آموزش پایه را از 9930 باب در سال 2000، به 10293 باب در 2004م رسانده، کلاس‌های درس را نیز از 97000 کلاس در 2003م به 98000 کلاس در 2004م افزایش دهد. بیش از دوسوم این مدارس و کلاس‌ها، در جوامع روستایی بنا شده‌اند. سعی دست‌اندرکاران بر این است که تا 2025م سطح بی‌سوادی در یمن را به کمتر از 10% برسانند (www.cso-yemen.org).

     گرچه این برنامه‌ها، سبب افزایش ثبت‌نام کل دانش‌آموزان در دورة پایه (شش تا چهارده سال) شده، ولی آموزش برای برخی از کودکان آنجا، همچنان با مشکل همراه است. چنان‌که برای مثال، تعداد دانش‌آموزان مدارس پایة عمومی از 2699788 نفر در 1997م به حدود 4166177 نفر در 2009م رسیده است. ولی فقط حدود یک‌سوم از کودکان ده تا چهارده‌سالة مشغول به کار، در مدرسه حضور می‌یابند؛ همچنین از هر 100 دختری که وارد آموزش پایه می‌شوند، فقط 25% می‌توانند تا کلاس نهم، به تحصیل ادامه دهند.

     طول سال تحصیلی در یمن 36 هفته است. کلاس‌ها از روز شنبه تا پنج‌شنبه برگزار می‌شود و بیشتر مدارس دونوبتی هستند؛ معمولاً‌ دخترها صبح‌ها و پسرها بعد‌از‌ظهرها در مدرسه حضور می‌یابند. کلاس‌های عصر، برای سواد‌‌آموزی و آموزش بزرگسالان است. در نُه سال اول دورة آموزشی، تدریس در پایه‌های اول تا چهارم معمولاً 35 دقیقه و در پایه‌های پنجم تا نهم، حدود 45 دقیقه به‌طول می‌انجامد. دانش‌آموختگان آموزش ابتدایی مدرکی به نام گواهی‌نامة آموزش پایه دریافت می‌کنند (WENR, 2014).

· دورة دوم میانی: پس از تکمیل نه سال آموزش پایه، دانش‌آموزان در دورة سه‌سالة دبیرستان شرکت می‌کنند تا برای ورود به دانشگاه، یا یک مرکز فنی‌و‌حرفه‌ای، و مانند آن آماده شوند. در این دوره، پس از پایان سال اول، دانش‌آموزان متناسب با نمراتی که کسب می‌کنند، می‌توانند در بخش علمی یا ادبی ثبت‌نام کنند. چنان‌که بیان شد، در 2006م، حدود 46% از نوجوانان یمن، در دبیرستان ثبت‌نام کرده بودند ولی امکان ورود دخترها، فقط 30% بود. دانش‌آموختگان، در پایان سال سوم، گواهی‌نامة آموزش میانی دریافت می‌کنند (WENR, 2014).

     مدارس خصوصی نیز به‌سبب وجود موانع دست و پاگیر محدودیت دارند؛ علاوه‌بر مسائل موجود، وزرای متفاوت، در تربیت آموزشگر، اختلاف سلیقه دارند. سالانه حدود پانزده هزار دانشجو از تربیت آموزشگر دانش‌آموخته می‌شوند؛ درحالی‌که تقریباً شش یا هفت هزار نفر از آنها برای تدریس در دوره‌های آموزش پایه، به‌کار گرفته می‌شوند. در 2005م، ثبت‌نام خام دورة میانی 6/45% بود. این در حالی است که در خاورمیانه و کشورهای افریقای شمالی، حد متوسط ثبت‌نام 4/73% بود. وضع تحصیل دختران، به‌ویژه در روستاها، به مراتب بدتر از پسران است. چنان‌که در 2006م، تفاوت شهر و روستا برای پسران 17% و برای دختران 7/25% گزارش شده است.

     با استناد به گزارش راهبرد کاهش فقر در یمن، در ویکی پدیا آمده است: گرچه در مدارس یمن میزان ثبت‌نام همواره در حال افزایش است ولی این کشور قادر به عرضة خدمات آموزشی به کلیة کودکان بین شش تا چهارده سال نیست. ضعف نظام آموزشی، پراکندگی جمعیت، ناکافی بودن بودجة تعلیم‌وتربیت، در اختیار نداشتن محل مناسب برای عرضة خدمات آموزشی، و نیاز به کار و نان‌آوری برخی از کودکان برای حمایت از خانواده، از دلایل عمدة این امر هستند؛ همچنین فاصلة زیاد محل زندگی از مدرسه، نبود وسیلة نقلیه مناسب، و جداسازی جنسیتی در مدارس روستایی، از عوامل مهم اجتماعی به‌حساب می‌آیند، که به‌ویژه، از ورود دختران به مدرسه جلوگیری می‌کند. علاوه‌براین، پایین بودن سطح آموزش در تربیت آموزشگر برای به‌دست آوردن مدرک لازم، تفاوت بین ثبت‌نام پسرها و دخترها، و شرکت نکردن افراد جامعه در مسئلة آموزش، در پایین بودن میزان ثبت‌نام‌ها دخیل هستند.

     تا قبل از برقراری اتحاد بین دو یمن در 1990م، اختلاف بین یمن‌های جنوبی و شمالی، مانع دیگری برای پیشرفت‌های آموزشی به‌حساب می‌آمد. تا آن زمان، یمن شمالی از نظام بسیار بسته‌ای پیروی می‌کرد که در آن، آموزش بیشتر مربوط به مسائل دینی بود؛ ازاین‌روی همة کودکان، به‌خصوص دختران، به مدرسه دسترسی نداشتند. در یمن جنوبی، در 1967م که انگلیس از آن کناره‌جویی کرد، پیشرفت آموزشی به‌وجود آمد. در تمام مدت اشغال یمن ازسوی بریتانیا، آموزش فقط در عدن امکان‌پذیر بود و در آنجا فقط یک دبیرستان دخترانة عمومی و دو دبیرستان خصوصی وجود داشت. در دهة 1970، نظام آموزشی 3-3-6 (شش سال ابتدایی، سه سال راهنمایی، و سه سال دبیرستان) در یمن پذیرفته شد. دو یمن متحد، نظام آموزشی مزبور را شیوة 3-9 (نُه سال آموزش پایه و سه سال دبیرستان) نیز نامیده‌اند. کلاس‌های یازدهم و دوازدهم به علوم و ادبیات اختصاص دارد. سه سال آخر تحصیل، می‌تواند آمادگی برای آموزش دانشگاهی، حرفه‌ای، فنی، یا تربیت آموزشگر باشد. از آن پس، یمن متحد به کمک بانک جهانی و کشورهای یاری‌رسان برای بهبود نظام آموزشی در کلیه دوره‌ها، چند راهبرد ملی آموزش ایجاد کرد (هلند، آلمان و انگلیس). امروزه، نزدیک به 3/4 میلیون دانش‌آموز پایه، در یمن مشغول به تحصیل هستند. دانش‌آموزان دبیرستان حدود 580 هزار نفر و دانشجویان دانشگاه‌های عمومی و خصوصی بیش از 33476 نفر هستند (www.cso-yemen.org). جدول 2 تعداد مراکز آموزشی قبل از دانشگاه و تعداد دانش‌آموزان آنها را در یمن نشان می‌دهد.

جدول 2. مراکز آموزشی و دانش‌آموزان یمن (2010م)

(www.cso-yemen.org)

میزان باسوادی

گزارش‌های موجود نشان می‌دهند که نسبت باسوادی در جمهوری عربی یمن، در 1990م حدود 39% بوده است؛ بدین‌‌معنی که در آن سال 8/52% از مردان و 25% از زنان باسواد بوده‌اند. در 2000م، نسبت باسوادی به 2/46% افزایش یافت که این افزایش، بیشتر شامل مردان یمنی می‌شد. در این برآورد، نسبت بی‌سوادی حدود 33% برای مردان و نزدیک به 67% برای زنان محاسبه شده بود. بنابر گزارش سازمان ملل متحد، سطح باسوادی بزرگسالان یمن در 2007م، 5/40% برای زنان و 77% برای مردان بوده است. این ارقام نشان می‌دهند که یمن ازنظر سطح سواد، پیشرفت کرده است؛ زیرا میزان باسوادی در این کشور در مجموع، به حدود 59% رسیده است که در مقایسه با کشورهای کم‌درآمد، که به‌طور متوسط سطح باسوادی بزرگسالان در آنها حدود 60% است، توانسته با آنها همگام شود (WENR, 2014).

نظام آموزش‌ عالی

آموزش‌ عالی در جمهوری عربی یمن، پس از اتحاد دو یمن در 1990م، مورد قبول واقع شد. شروع فعالیت دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش‌ عالی این کشور، به دهة 1970 و بعد از آن باز می‌گردد. دانشگاه صنعا در 1970م در شهر صنعا و دانشگاه عدن در 1975م در شهر المنصوره تأسیس شدند. دانشگاه صنعا به آموزش گروه‌های آموزشی علوم، پزشکی، مهندسی، بهداشت و کشاورزی می‌پردازد. این دانشگاه در 2010م دارای 1482 استاد و 22761 دانشجو بود. دانشگاه عدن نیز دسترسی به برخی از گروه‌های آموزشی مانند علوم، علوم تربیتی، هنر، مهندسی کشاورزی و پزشکی را امکان‌پذیر ساخته است. در این دانشگاه، در 2010م، 332 استاد و 10715 دانشجو حضور داشتند. در 2004م، یمن دارای 7 مرکز آموزش‌ عالی عمومی بود که 184072 دانشجو در آنها ثبت‌نام کرده بودند (Europa Publications, 2010).

     برای ورود به دانشگاه، آخرین مدرک قبولی دورة میانی لازم است. از 2001م، متقاضیان ورود به دوره‌های مهندسی یا پزشکی، باید در آزمون ورودی کتبی و مصاحبة حضوری نیز شرکت کنند. دانشگاه معمولاً یک دورة دوسالة تخصصی برگزار می‌کند تا دانشجویان بتوانند در بخش‌های اصلی، بهتر پیش بروند. دوره‌های دانشگاهی (به‌جز مهندسی که پنج سال و پزشکی که شش سال وقت لازم دارند) چهارساله هستند. کارشناسی ‌ارشد، یک دورة دوساله است که برای آن یک دورة یک‌سالة آمادگی برنامه‌ریزی می‌شود؛ گرچه در دانشگاه‌های صنعا و عدن دکتری تخصصی ارائه می‌شود، ولی هماهنگی کافی در برنامه‌ها وجود ندارد. مهم‌ترین دانشگاه‌های عمومی این کشور، هفت دانشگاه هستند. دانشگاه‌های صنعا و عدن بر سایر دانشگاه‌ها مقدم هستند. آنگاه دانشگاه‌های دهامار، هودیده، تایز، آی بی بی یا مکلا و حضر موت قرار دارند. هریک از دانشگاه‌های عمومی، چندین دانشکده دارند که تعدادی مؤسسه و مرکز آموزشی، پژوهشی و خدماتی نیز زیر نظر آنها فعالیت می‌کنند و از حمایت دولت برخوردارند. کالج عالی قرآن کریم ریاض به آموزش قرآن کریم شهرت دارد (www.cso-yemen.org; Europa Publication, 2010).

     علاوه‌بر دانشگاه‌های عمومی، چند دانشگاه خصوصی و دانشگاه مذهبی نیز در یمن فعالیت می‌کنند. چند کالج نیز در صنعا و عدن، دوره‌های تحصیلی دوساله دارند. در 2010م، حدود 371193 نفر در دانشگاه‌های عمومی و نزدیک به 62754 نفر در دانشگاه‌های خصوصی ثبت‌نام کردند. افزون‌براین، در همان ایام، 6427 دانشجو در مؤسسه‌های فنی‌و‌حرفه‌ای این کشور به تحصیل پرداختند؛ همچنین نزدیک به 10066 داوطلب وارد 38 مرکز آموزشی فنی دوساله، شدند (www.cso-yemen.org; Europa Publication, 2010).

     نمرات دورة دوم دبیرستان، برای ورود به دانشگاه اهمیت خاصی دارد. رتبة مورد قبول دانشگاه در میان متقاضیان کمتر از 10% است. سالانه حدود 300 یا 400 نفر، متقاضی تحصیل در خارج از کشور (امریکا، انگلیس، سایر کشورهای اروپایی و هند) هستند. بیش از 2000 دانشجوی یمنی نیز در خارج از کشور تحصیل می‌کنند. از 2006م، راهبرد ملی آموزش‌ عالی نیز بر آن است تا تبادل دانشجوی بیشتری را محقق سازد. با‌این‌حال، گفته می‌شود یمن برای گسترش آموزش‌ عالی، راه درازی در پیش دارد. باوجود سرمایه‌گذاری زیاد آن کشور در آموزش‌ عالی نسبت استاد به دانشجو مناسب نیست و تجهیزات و منابع آموزشی ضعیف هستند. غیبت‌های مکرر استادان، نداشتن امکانات برای روزآمد کردن مطالب، آزمایشگاه‌ها و رایانه‌های غیرمجهز، برای دانشجویان مهندسی مشکل‌ساز بوده‌اند. افزون‌براینها، نظام آموزشی یمن به تمرکززدایی، به‌ویژه در نظام به‌کارگیری بودجة آموزشی و پژوهشی نیاز دارد.

شرط پذیرش، زبان تدریس و سال تحصیلی

چنان‌که بیان شد، مهم‌ترین شرط پذیرش دانشجو در دانشگاه‌های یمن، داشتن دیپلم دورة میانی است. در دانشگاه علوم و فنّاوری، که دانشگاهی خصوصی است، علاوه‌بر داشتن مدرک پایان دورة دبیرستان، قبولی در آزمون ورودی برخی از دروس نیز ضروری است. زبان تدریس در دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش‌ عالی این کشور، عربی و انگلیسی است. در دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش‌ عالی جمهوری عربی یمن، هر سال تحصیلی دو نیمسال دارد؛ آغاز آن، پایان ماه آگوست یا اول ماه سپتامبر است و معمولاً تا اواسط ماه جون سال بعد ادامه می‌یابد (Europa Publication, 2010).

کتابخانه‌ها، دانشجوی خارجی و آموزش از دور

کتابخانة میس‌وات در عدن دارای 30000 جلد کتاب به زبان انگلیسی، عربی و اردو است؛ همچنین کتابخانة باشگاه آموزشگران با 2000 جلد کتاب در عدن قرار دارد. کتابخانة تراولینگ در عدن با 9500 جلد کتاب عربی و انگلیسی، با کتابخانة میس‌وات رقابت می‌کند. افزون‌براینها، کتابخانة انجمن انگلیسی و کتابخانة مسجد جامع صنعا هریک با 10000 جلد کتاب، به جویندگان علم و دانش یاری می‌رساند. گفته می‌شود حدود 23% از دانشجویان دانشگاه علوم و فنّاوری، خارجی هستند. همچنین، این دانشگاه، به بیش از 3000 دانشجوی آموزش از دور، خدمات می‌دهد (Europa Publication, 2010).

آموزش فنی‌و‌حرفه‌ای

همان‌گونه که بیان شد، در یمن، دوره‌هایی برای آموزش فنی‌و‌حرفه‌ای، برنامه‌ریزی شده است؛ چنان‌که در 2010م، 31 مؤسسة حرفه‌ای دوساله و 38 مرکز فنی دوساله، پس از دورة دبیرستان، فعالیت می‌کردند. افزون‌براین، در همان سال، 34 دبیرستان حرفه‌ای با 3352 دانش‌آموز، به خدمات‌دهی، اشتغال داشتند. با این‌ وصف، گفته می‌شود دانش‌پژوهان زن این مراکز همچنان در اقلیت قرار دارند. سازمان آماری یمن در گزارش مربوط به دانشجویان (آموزش پس از شانزده‌سالگی) به تفکیک جنسیتی نپرداخته است (www.cso-yemen.org).

گروه‌های آموزشی

در دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش‌ عالی جمهوری عربی یمن، گروه‌های آموزشی مختلفی، از حقوق اسلامی گرفته تا گروه‌های رایانه و فنّاوری وجود دارد. حتی در دانشگاه علوم و فنّاوری نیز عناوین حقوق اسلامی، علوم ترکیبی، اقتصاد و هنر، در فهرست گروه‌های آموزشی مشاهده می‌شود.

گسترش بیکاری

بیکاری معضلی است که با افزایش جمعیت و دگرگونی نیازهای بازار کار، باید مورد توجه جدی قرار گیرد. این مسئله، در سال‌های اخیر، گریبان‌گیر بسیاری از کشورها بوده است؛ همچنین زنان بیش از مردان، با این مشکل مواجه‌اند. گمان می‌رود 5/16% از افراد آمادة کار، بدون شغل باشند. ویکی پدیا با استناد به گزارش Doing Business (2009) یکی از عوامل مؤثر در این زمینه را نداشتن مهارت تخصصی نیروی کار می‌داند. به‌همین‌جهت، یمن و بسیاری از کشورها، نیاز به گسترش تعداد موقعیت‌های شغلی، از‌طریق افزایش همکاری بخش خصوصی و عمومی، دارند. افزون‌براین، دولت باید برای گسترش دوره‌های فنی‌وحرفه‌ای اقدام کند تا خواسته‌های بازار کار امروزی را برآورده سازد. به‌همین‌جهت، وزارت آموزش یمن تلاش می‌کند از‌طریق راهبرد آموزش فنی‌و‌حرفه‌ای این نوع آموزش را گسترش دهد.

آموزش زنان

میزان ثبت‌نام زنان در مراکز آموزشی یمن، کمترین میزان در کشورهای خاورمیانه را دارد. این تفاوت در مناطق روستایی نمود بیشتری دارد. حضور کم‌رنگ زنان در آموزش را به چند عامل نسبت می‌دهند: ازدواج زودهنگام زنان، به‌ویژه در مناطق روستایی؛ اهمیت پاکدامنی زنان در میان مسلمانان، بدین‌ترتیب والدین دوست ندارند دختران خود را به مدارس مختلط بفرستند؛ همچنین نگرش منفی جامعه به آموزش دختران و حضور نداشتن آموزشگران زن در بسیاری از دوره‌ها، افزون‌براینها، محدودیت تعداد مدارس، نبود فرصت‌های استخدامی، و کیفیت پایین آموزش، والدین را در فرستادن فرزندان خویش به مدرسه، بی‌رغبت می‌کند. نگرش محافظه‌کارانة آموزشگران مرد نسبت به دانش‌پژوهان زن، فاصلة میان مدارس و منازل، در دسترس نبودن کتب و مواد درسی و ضعف اقتصادی والدین نیز فرصت‌های آموزشی دختران را محدود می‌سازد.

شهریة دانشجویان و تسهیلات دانشجویی

همان‌گونه که بیان شد، تعدادی از دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش‌ عالی یمن، عمومی هستند؛ به‌همین‌جهت، هزینه‌های سالیانة آنها و مراکز وابسته را دولت فراهم می‌کند؛ باوجوداین، دانشجویان موظف به پرداخت وجهی بابت هزینة سالیانه هستند. البته میزان پرداختی، از زمانی به زمان دیگر و از رشته‌ای به رشتة دیگر، می‌تواند متفاوت باشد. در مجموع، این پرداخت‌ها همواره رو به افزایش بوده‌اند؛ همچنین مراکز آموزشی خصوصی چند برابر دانشگاه‌های عمومی مطالبه می‌کنند. تسهیلات دانشجویی در دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش‌ عالی یمن، به مسائلی مانند خدمات بهداشتی، خوابگاه و استفاده از کتابخانه خلاصه می‌شوند (WENR, 2014).

کتاب‌شناسی

مؤسسة جغرافیایی و کارتوگرافی گیتاشناسی. (1390). گیتا‌شناسی نوین کشورها.‌ تهران: هامون.

Europa Publications. (2010). The Europa World of Learning (60th ed, Vol. 2). London, N.Y.: Routledge Taylor and Francis Group.

WENR.(2014). Education in Yemen. Retrieved from: https://wenr.wes.org

http://www.cso-yemen.org/

https://www.eranico.com/

https://www.infoplease.com/world/countries/yemen