ساختار نظام آموزشی

در ساختار نظام آموزشی هند، تمرکز عمده بر بعد وسیع ارائه خدمات آموزشی و اهمیت ساختار، سازماندهی و ارتقای آن استوار است. به‌علاوه، ساختار نظام آموزشی هندوستان، بر رشد آموزشی مناطق مختلف کشور و برقراری رقابت‌های آموزشی، میان این مناطق تأکید دارد. پس از استقلال هند، طی سال 1947 سیاستمداران، مسئولان و صاحب‌نظران آموزش کشور، تلاش‌های فراوانی برای ارائه الگوی مشترک ساختار آموزشی پذیرش کلیه ایالت عمل آورند. طی سال 1966 کمیسیون آموزش‌ هند، مبادرت به انتشار ساختار آموزشی طرح نظام (2+10) کرد. نظام یادشده پس از بازنگری و جرح و تعدیل، طی سال‌های 1986 و 1992 به‌صورت خط‌مشی جدید نظام آموزشی ملی، به تصویب رسید که درحال‌حاضر، کلیة ایالت‌های کشور از آن پیروی می‌کنند. براساس این الگو، نظام آموزش پیش‌دانشگاهی کشور هند، خود از دو دوره آموزش ابتدایی و میانی تشکیل می‌شود. باوجوداینکه ساختار آموزشی هند بر نظام (2+10) استوار است بااین‌حال، در میان ایالات مختلف درخصوص شمار مدارس ابتدایی و میانی، شرایط سنی پذیرش در مدارس میانی، آزمون‌های عمومی، آموزش هندی و انگلیسی، تعداد ساعات و جلسات درسی، مدت تعطیلات، میزان دستمزدها، آموزش پایه و غیر آن تفاوت عمده‌ای وجود دارد. آموزش در هند، از پنج‌سالگی آغاز شده و سه مرحله ابتدایی، میانی و عالی (دو دوره پنج‌ساله ابتدایی و میانی و یک دوره دوساله تکمیلی) را شامل می‌شود. در مجموع، دوره تحصیلات ابتدایی و میانی دوازده سال به‌طول می‌انجامد (دبیرخانه شورای عالی انقلاب فرهنگی، 1382).

     برای پذیرش در رشته‌های کارشناسی دانشگاه‌ها و مؤسسات عالی هندوستان، تکمیل دوره دوازده‌ساله آموزشی و برخورداری از دیپلم میانی الزامی است. علاوه‌براین، بیشتر دانشگاه‌ها، به‌ویژه در رشته‌های پزشکی و مهندسی، به‌علت محدودیت‌های پذیرشی شرط معدل قرار داده‌اند و دارندگان معدل‌های بالاتر را می‌پذیرند. در برخی از مؤسسات ممتاز، نظیر مؤسسات فنی، علاوه‌بر برخورداری از نمرات بالای آموزشی آزمون ورودی و مصاحبه نیز از داوطلبان به‌عمل می‌آید؛ به‌عبارت‌دیگر، داوطلبان باید در آزمون ارزشیابی، 60 الی 70% نمرات را کسب کنند. علاوه‌براین، داوطلبان برای پذیرش در رشته‌های فنی دانشگاه‌ها، باید به احراز 85-75% نمرات، نائل آیند. دراین‌خصوص، از داوطلبان در درس‌های فیزیک، شیمی، زیست‌شناسی، ریاضیات و زبان انگلیسی، آزمون به عمل می‌آید. شرایط قبولی در رشته‌های کارشناسی دشوار نیست. نظام تحصیلی در بیشتر دانشگاه‌های هندوستان به‌صورت سالیانه و در شمار محدودی از دانشگاه‌ها ترمی است. دانشگاه‌های کشور هندوستان خودمختارند و مقررات مختص خود را دارند. انجمن دانشگاه‌های هندوستان، در برابری با معیارهای معینه با اعتبارنامه‌های ادبی خارج از کشور، به‌خوبی عمل کرده است.

     آزمو‌ن‌های زیر، با آزمون‌های پایة دوم میانی (کلاس 12) برابرسازی شده و به‌صورت حداقل شرایط مورد نیاز برای پذیرش در اخذ نخستین گواهی‌نامه آموزش عالی مطرح است. ازجمله مهم‌ترین آزمون‌های یادشده، می‌توان به موارد ذیل اشاره کرد:

«آزمون جی.سی.ای که با همکاری کشور انگلیس، ازطریق برگزاری آزمون در پنج موضوع عمومی و دو موضوع پیشرفته انجام می‌شود. برای پذیرش در رشته‌های حرفه‌ای- پایه اول، حضور در چهار آزمون فیزیک، شیمی، ریاضیات و زیست‌شناسی ضروری است. تسلط بر زبان انگلیسی نیز برای پذیرش ضروری است»:

1. آزمون ویژه احراز مدرک مهندسی فرانسه؛

2. آزمون ویژه احراز مدرک کارشناسی بین‌المللی ژنو؛

3. آزمون‌های فراغت از تحصیل دوره میانی که نهادهای معتبر ایالات متحده امریکا برگزار می‌کنند.

4. آزمون‌های سطوح میانی و پایة دوم میانی و آزمون ویژة صدور گواهی از جانب هیئت‌های آموزشی کشورهای بنگلادش، پاکستان، ایران، عراق، بحرین، کویت، اردن، عربستان سعودی و سایر کشورهای حوزة خلیج فارس؛

5. آزمون ارزشیابی از دوره دوازده‌ساله میانی، که با همکاری هیئت آزمون ملی و انجمن وزارتخانه‌های آموزشی کشورهای کنیا، نیجریه، اوگاندا و تانزانیا برگزار می‌شود.

     لازم به ذکر است که دانشگاه‌های هندوستان، به مدرک دیپلم و یا گواهی صادره دانشگاه‌ها یا هیئت‌های آموزشی اهمیت نمی‌دهند، بلکه برای آزمون ارزشیابی دانش‌آموزان در کشور متبوع خود اهمیت فراوانی قائل‌اند.

     برای ورود به دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی هندوستان، برخورداری از گواهی‌نامه دوره میانی (2+10) (دوازده سال تحصیل) الزامی است. مدارج تحصیلی رسمی در هند عبارت است از:

1. دیپلم، که پس از دو تا سه سال تحصیل، بعد از دیپلم میانی داده می‌شود. برنامه‌های آموزشی این دوره، منحصراً در کالج‌ها یا انیستیتوها ارائه می‌شود.

2. کارشناسی، که مدت زمان سه تا پنج سال پس از دیپلم میانی (2+10) به‌طول می‌انجامد.

3. کارشناسی ارشد، دو تا سه سال پس از دوره کارشناسی.

4. دوره پیش‌دکتری، یک تا دو سال تحصیل (گذراندن واحد) و پژوهش (گذراندن پایان‌نامه) پس از دوره کارشناسی ارشد است. این دوره، پیش‌نیاز دوره دکتری در برخی از دانشگاه‌های ممتاز هند به‌شمار می‌آید.

5. دورة دکتری، که باتوجه‌به رشته‌های مختلف، به‌طور معمول، سه تا پنج سال به‌طول می‌انجامد. گفتنی است که این دوره آموزشی، نیازی به گذراندن دروس مربوط به رشته انتخابی و حضور در کلاس ندارد و دانشجویان به محض ورود، از مجوز فعالیت پژوهشی زیر نظارت استاد راهنما برخوردار می‌شوند. شهریة تحصیلی دوره دکتری، برای کل مدت تحصیل بالغ بر 2 هزار دلار امریکاست.

6. دوره پسا دکتری، به‌صورت خاص و در رشته‌های معدود در دانشگاه‌های معتبر هند ارائه می‌شود. گفتنی است هر رشته، تابع ضوابط مقررات خاص همان رشته است (دبیرخانه شورای عالی انقلاب فرهنگی، 1382).

     سال تحصیلی دانشگاهی هرساله در ماه جولای (تیرماه) آغاز شده و تا اواخر آوریل (فروردین ماه) به‌طول می‌انجامد. نظام تحصیلی در بیشتر دانشگاه‌های هند، سالیانه و در شمار کمی از دانشگاه‌ها ترمی است. طی سال تحصیلی دو تعطیلی مهم یکی به‌مدت سه هفته در مهرماه و تعطیلی 1 هفته‌ای در دی ماه وجود دارد. کلیه دروس آموزشی به زبان انگلیسی ارائه می‌گردد. دانشجویان خارجی می‌باید 2 ماه پس از ورود به کشور هند در آزمون سنجش زبان شرکت کنند. این آزمون به‌منزله امتحان ورودی نبوده بلکه آن دسته از افرادی که به قبولی در این آزمون (احراز 50% نمره) نایل نیایند می‌باید در دوره تقویتی یک ماهه حضور یابند (اداره کل بورس و امور دانشجویان خارج، 1380).

گونه‌شناسی دانشگاه‌ها در هند

· انواع دانشگاه

در هندوستان، چهار نوع مؤسسه آموزش عالی دائر است:

1. دانشگاه‌ها، انیستیتوها و مراکز پژوهشی که به‌وسیلة دولت مرکزی اداره می‌شوند؛

2. دانشگاه‌ها، انیستیتوها و مراکز پژوهشی که دولت‌های ایالتی آنها را اداره می‌کنند؛

3. کالج‌هایی که وابسته به دانشگاه‌ها هستند؛

4. کالج‌هایی که کاملاً خصوصی‌اند.

     ازلحاظ موقعیت جغرافیایی و استقرار تأسیسات، دانشگاه‌های هند، به دو دستة متمرکز و غیرمتمرکز تقسیم می‌شوند: دانشگاه‌های متمرکز از مجتمع دانشگاهی برخوردارند و کلیة کالج‌ها و دانشکده‌های وابسته به دانشگاه، در مجتمع قرار دارند؛ ازجملة این دانشگاه‌ها، می‌توان به دانشگاه جواهر لعل نهرو، دانشگاه هندوی بنارس و دانشگاه اسلامی علیگر اشاره کرد. دانشگاه‌های غیر‌متمرکز نیز پردیس مرکزی دارند و انستیتوها و کالج‌های وابسته به آنها در نقاط مختلف شهر، ایالت و در نقاط بسیار دورتر از واحد مرکزی قرار دارند، برای مثال واحد مرکزی دانشگاه دهلی در شمال شهر دهلی قرار گرفته و این در حالی است که کالج‌ها و مؤسسات وابسته به این دانشگاه، در کل ایالت دهلی پراکنده هستند و حتی شماری از مؤسسات وابسته به این دانشگاه در کشور بوتان مستقرند. بیشتر دانشگاه‌های هند به‌صورت غیرمتمرکز بوده و عموماً از تعداد زیادی کالج زیر نظارت برخوردار می‌باشند. دانشگاه‌های بزرگ هند مانند کلکته، بمبئی، دهلی و بنگلور از بالغ بر 250 کالج برخوردارند.

     کالج‌های کشور هند به چهار دسته کالج‌های عمومی، کالج‌های خصوصی، کالج‌های دانشگاهی و کالج‌های حرفه‌ای قابل تقسیم می‌باشد. به‌طورکلی به غیر از کالج‌های عمومی، کلیه کالج‌ها اعم از خصوصی و یا حرفه‌ای زیر نظارت یک دانشگاه عمومی فعالیت می‌کنند. در کشور هند دانشگاه خصوصی وجود ندارد. کلیه امتحانات کالج‌ها را دانشگاه ناظر برگزار می‌کند و در خاتمه دوره نیز مدارک تحصیلی کالج‌ها، به‌وسیلة دانشگاه ناظر صادر می‌شود. درحال‌حاضر، 70% از کالج‌های هند خصوصی هستند. به‌موجب سیاست آموزش عالی هند، یک‌سوم کالج‌های خصوصی کشور، در مناطق روستایی و توسعه‌نیافته تأسیس شده است. طی سال 1994 دولت هند به اجرای طرح متمرکزسازی کالج و انیستیتوهای پزشکی، در دو ایالت جنوبی کشور (تامیل نادو و کارناتاکا) مبادرت کرد. به‌موجب این طرح، کلیه کالج‌های پزشکی، دندانپزشکی و داروسازی، اعم از خصوصی و عمومی از دانشگاه‌های ناظر، تفکیک شدند و زیر نظارت یک دانشگاه علوم پزشکی قرار گرفتند (اداره کل بررسی و امور دانشجویان خارج، 1380). برای مثال، درحال‌حاضر، کلیه کالج‌های گروه پزشکی ایالت کارناتاکا که متجاوز از 250 کالج هستند، زیرنظر دانشگاه پزشکی راجیو گاندی فعالیت می‌کنند.

· مؤسسات همپایة دانشگاه

مؤسسات همپایة دانشگاه یا مؤسسه‌ای که در حال دانشگاه شدن است، دارای نوعی استقلال و خودگردانی است که ازسوی بخش آموزش عالی وزارت توسعه منابع انسانی- بخش 3 از قانون 1956 کمیسیون اعتبارات مالی دانشگاه‌ها واگذار شده است (www.iist.ac.in). این مجوز اجازه می‌دهد تا این دانشگاه‌ها، ازلحاظ طراحی دوره‌ها، برنامه درسی، پذیرش و هزینه، استقلال کامل داشته باشند.

     کمیسیون اعتبارات مالی دانشگاه‌ها، در 23 ژوئن 2008، 130 مورد از مؤسسات همپایه دانشگاه را فهرست کرده است (University Grants Commission, 2012b). اگرچه این فهرست مربوط به 2008 است اما چند مؤسسه ازجمله مؤسسه علوم کبد و صفراوی که در تاریخ 24 ژوئن 2009 تأسیس شده بود، اضافه شده است. باتوجه‌به این فهرست، اولین نهاد علمی که به‌عنوان مؤ‌سسه همپایه دانشگاه رسمیت یافت، «مؤسسه علوم هند» بود که در 12 مه 1958 مجوز آن اعطا شد. در 18 ایالت از 28 ایالت هند و سه اتحادیة منطقه‌ای مؤسسه همپایه دانشگاه وجود دارد؛ ایالتی که بیشترین مؤسسه همپایه دانشگاه را دارد، استان تامیل نادو با 28 مؤسسه است. از ژوئن 2009، هیچ مؤسسه‌ای به وضعیت دانشگاه تبدیل نشد (University Grants Commission, 2012b).

· آموزش از دور

دانشگاه آزاد (باز) ملی ایندیرا گاندی، بزرگ‌ترین دانشگاه آزاد کشور و نهاد اصلی از دور است که در 1985م گشایش یافت. شبکه‌ای مرکب از 47 مرکز منطقه‌ای و بیش از 1200 مرکز تحصیلی که با استفاده از آخرین فنّاوری‌های اطلاعات و ارتباطات این دانشگاه را پشتیبانی می‌کند.

     هدف اساسی برنامة کارشناسی این دانشگاه، ایجاد مهارت‌های اولیه و آموزش لازم برای مدیریت و سازماندهی کتابخانه‌های دانشگاهی است. برنامة کارشناسی، تلفیقی از دو روش سنتی و جدید است، اما هدف برنامه کارشناسی ارشد، کمک به تربیت نیروی‌ انسانی مورد نیاز و کارآمد برای پاسخ‌گویی به درخواست‌های متفاوت در حوزه اطلاع‌رسانی هند است. برنامة درسی کارشناسی ارشد باتوجه‌به این نکته طراحی شده که کتابخانه‌ها تنها مؤسسات ارائه‌دهنده خدمات اطلاع‌رسانی نیستند.

     دوره‌های اصلی کارشناسی ارشد، به رشته‌های گوناگون اطلاع‌رسانی، مدیریت و کاربرد فنّاوری اطلاعات اختصاص یافته‌اند و پاره‌ای دروس اختیاری نیز برای تأمین نیازهای مربوط به مهارت‌های تخصصی مانند حفاظت ابزار کتابخانه‌ای، نگارش فنی و غیره در نظر گرفته شده است (اداره کل بورس و امور دانشجویان خارج، 1380).

· دانشگاه‌های ممتاز هند

براساس رتبه‌بندی جهانی در سال 2014، 16 دانشگاه و مؤسسة برتر هند زیر رتبه 2000 جهانی قرار گرفته‌اند؛ به‌طوری‌که از این میان، 10 مؤسسه علمی و فنّاوری و 6 دانشگاه قرار دارند (www.webometrics.info).

داده‌های آماری روزآمد مربوط به نظام آموزش عالی

بیش از پنجاه سال است که دولت در هندوستان، با فراهم آوردن حمایت سیاستی و سرمایه‌گذاری عمومی، به دنبال ایجاد یکی از بزرگ‌ترین نظام‌های آموزش عالی دنیا بوده است. کشور هند، با برخورداری از 1474392 نهاد آموزشی (آموزش پایه و عالی) و 48828 نهاد آموزش عالی (دانشگاه، کالج و مؤسسات آموزش عالی) و هزاران آزمایشگاه و مراکز پژوهشی علمی- صنعتی عمومی و خصوصی در 50 سال گذشته در زمینة آموزش عالی و پژوهش، از رشدی برابر کشور امریکا برخوردار بوده است؛ به‌گونه‌ای که درحال‌حاضر، سومین قدرت پژوهشی جهان به‌شمار می‌آید (Ministry of Human Resource Development, 2014b).

     براساس برآورد سال 2013 کشور هند دارای حدود 441 میلیون نفر جمعیت در سن تحصیل 23-6 سال است که از این میان 301 میلیون نفر جمعیت در سن آموزش پایه (شش تا هفده‌سالگی) و حدود 141 میلیون نفر جمعیت در سن تحصیلات دانشگاهی (23-18 سال) هستند. حدود 77 میلیون نفر از جمعیت در سن تحصیل را گروه‌های اجتماعی پایین (کاست‌ها) و حدود 40 میلیون نفر را گروه‌های ساکن در قبایل تشکیل می‌دهند که دولت هند، برای این گروه‌ها برنامه‌های حمایتی ویژه اجرا می‌کند.

     در کشور هند، سطح سواد مردان بیش از زنان اما در طول 30 سال گذشته، رشد سواد در بین زنان بیش از مردان بوده است. براساس برآوردهای سال 2011 سطح سواد در حدود
74%، برآورد شده است که سواد مردان با 1/82 بیش از سطح سواد زنان با 5/65 برآورد شده است. 7/6% بین سواد دو گروه جنسیتی فاصله وجود دارد. باوجوداین، در بین ده سال 2001 تا 2011 سطح سواد بین زنان 79/11% افزایش داشته است، درحالی‌که این رقم برای مردان 88/6 بوده است. در طول 30 سال گذشته نیز سطح سواد مردان از 56% به 82% رسیده است، درحالی‌که سطح سواد زنان در این مدت از 30% به 5/65 رسیده است؛ به‌عبارتی سطح سواد زنان از 30 سال گذشته تاکنون بیش از دو برابر شده است (Ministry of Human Resource Development, 2014b).

     در سال تحصیلی 2013-2012 از کل جمعیت در سن 23-18 سال، 29630000 نفر در نظام آموزش عالی ثبت‌نام کرده‌اند. پوشش تحصیلی در سطح آموزش عالی به 1/21 رسیده است. این رقم برای پسران 3/22 و برای دختران 8/19 برآورد شده است. پوشش تحصیلی در سطح عالی برای طبقات پایین جامعه (کاست‌ها) 1/15 و برای ساکنین در قبایل 11 برآورد شده است.

     براساس برآورد سال تحصیلی 2013-2012، از مجموع 29630000 نفر دانشجو در سطح دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی، نرخ ثبت‌نام در دوره‌ها عبارت بوده است از: 84 هزار نفر در دوره دکتری، 35 هزار نفر در دوره پیش‌دکتری، 3355000 نفر در دورة کارشناسی ارشد، 23538000 نفر در دوره‌های
کارشناسی، 2124000 نفر در دوره‌هایی که به مدرک ختم می‌شود و حدود 460 هزار نفر در سایر دوره‌ها. در دورة دکتری، کارشناسی ارشد و کارشناسی، جمعیت پسران بیش از دختران است و در دوره پیش‌دکتری، جمعیت دختران بیش از پسران است. از کل جمعیت دانشجویی، 3637000 نفر از گروه‌های اجتماعی طبقات پایین (کاست‌ها) و 1313000 نفر از قبایل هستند (Ministry of Human Resource Development, 2014b).

     براساس برآورد سال 2013-2012 شمار افراد ثبت‌نام‌کرده در مراکز آموزش عالی، برحسب شیوة آموزش حضوری و از دور، حدود 26 میلیون نفر (88%) ثبت‌نامی‌ها در مراکز آموزش حضوری و 3 میلیون و پانصد هزار نفر (12%) در نظام آموزش از دور مشغول تحصیل بوده‌اند. در سال 2013-2012 شمار اعضای هیئت علمی و آموزشگران دانشگاه‌های هند 1209211 نفر گزارش شده است (مرجائی، 1393).

مدیریت نظام آموزشی با تکیه بر آموزش عالی

وزارت توسعة منابع انسانی مأموریت اداره و سیاست‌گذاری کل نظام آموزشی هند را به عهده دارد. این وزارتخانه از دو بخش مستقل از هم تشکیل یافته است: بخش آموزش میانی که وضعیت تحصیلات از ابتدایی تا دیپلم را مدیریت و نظارت می‌کند و بخش آموزش عالی که وضعیت آموزش عالی را زیر پوشش دارد. بخش آموزش عالی به‌وسیلة یک دفتر و با مساعدت 4 دفتر مشترک و یک مشاور اقتصادی و یک قائم‌مقام (در بخش آمارها) اداره می‌شود. برای هر دو بخش نیز یک دبیر اضافی و مشاور مالی در نظر گرفته شده است. بخش‌ها براساس ادارات (معاونت‌ها)، قسمت‌ها، شاخه‌ها، میزها، دفاتر و واحدها سازماندهی شده‌اند (education.nic.in/orgastru.asp).

     درحال‌حاضر، امور دپارتمان آموزش عالی ازطریق هشت اداره به شرح زیر انجام می‌گیرد:

1. دانشگاه و آموزش عالی و آموزش اقلیت‌ها؛

2. آموزش فنی؛

3. امور اجرایی و زبان‌ها؛

4. آموزش از دور و بورسیه‌ها؛

5. یونسکو، امور چاپ و ترویج کتاب، سیاست آموزشی و برنامه‌ریزی و دیده‌بانی؛

6. بخش مالی؛

7. آمارها و برنامه‌ریزی سالانه و پنج‌سالانه؛

8. اجرای اصلاحات و امور مناطق شمال‌شرقی.

     مهم‌ترین بخش تصمیم‌گیری و اجرایی و توزیع منابع مالی در این بخش در قسمت اول متمرکز است. 7 کمیسیون و نهاد مشورتی در این بخش مسئولیت، نظارت، مدیریت و توزیع منابع دانشگاه‌ها و مراکز آموزش عالی را به‌عهده دارند:

1. کمیسیون اعتبارات دانشگاه‌ها؛

2. مرکز نظارت و رسیدگی؛

3. مؤسسه مطالعات پیشرفتة هند؛

4. شورای مشورتی پژوهش‌های علوم اجتماعی؛

5. شورای مشورتی پژوهش‌های تاریخی؛

6. شورای مشورتی پژوهش‌های فلسفی؛

7. انجمن دانشگاه‌های هند.

مدیریت نهادی آموزش عالی

آموزش هند، زیر نظارت سه گروه، دربرگیرنده دولت مرکزی، دولت‌های ایالتی و مقامات محلی اداره می‌شود. ساختار آموزش هند، غیرمتمرکز است؛ به‌عبارت‌دیگر، توزیع قدرت و اختیارات قانونی در سطوح مختلف تصمیم‌گیری اعم از عالی، میانی، اجرایی و حتی در سطح مدارس صورت می‌گیرد. با انتشار قانون اساسی هند، طی سال 1950 نظام سیاسی فدرالی اداره کشور پیش‌بینی شد و در تقسیم‌بندی مسئولیت‌های اختصاصی و یا مشترک میان دولت مرکزی و دولت‌های ایالتی، مسئولیت آموزش، به دولت‌های ایالتی تفویض شد. باوجوداینکه در اصلاحیه قانون اساسی طی سال 1976 مسئولیت آموزش، به دولت‌های مرکزی و ایالتی واگذار شد، اما در عمل دولت‌های ایالتی مجری این مسئولیت بودند.

     نظام آموزش عالی در هند، شامل هر دو دانشگاه خصوصی و عمومی است. دانشگاه‌های عمومی به‌وسیلة دولت هند و دولت‌های ایالتی پشتیبانی می‌شوند، درحالی‌که دانشگاه‌های خصوصی، بیشتر به‌وسیلة سرمایه‌گذاران و انجمن‌های مختلف، پشتیبانی می‌شوند. دانشگاه‌ها در هند در کمیسیون اعتبارات مالی دانشگاه (یو.جی.‌سی) که از قانون کمیسیون اعتبارات مالی دانشگاه در سال 1956 قدرت خود را به‌دست آورده، به رسمیت شناخته می‌شوند (University Grants Commission, 1956). علاوه‌براین، 15 شورای حرفه‌ای، برای کنترل جنبه‌های مختلف ارزشیابی و هماهنگی دانشگاه‌ها گشایش یافته است (University Grants Commission, 2011b).

     مدیریت آموزشی در کشور هند (مشتمل بر آموزش پیش‌دانشگاهی و عالی) بر عهده وزارت توسعة منابع انسانی است که به حفظ استانداردهای ملی و هماهنگی در زمینه‌های مختلف آموزش‌وپرورش در سطوح عمومی و عالی مبادرت می‌کند. بررسی اجمالی و تاریخی مأموریت‌ها، وظایف و ساختار سازمانی وزارتخانه آموزشی، طی 5 دهة اخیر، نشان

      
می‌دهد که سیاست تمرکززدایی تصریح‌شده در قانون اساسی و خط‌مشی‌ ملی نظام آموزشی کشور، در آن تحقق یافته است؛ به‌نحوی‌که درحال‌حاضر، اداره آموزش، به‌عنوان یکی از ادارات تابعه وزارت نمود یافته است.

     از بین نهادهای اجرایی، کمیسیون اعتبارات دانشگاه‌ها در جایگاه رسمی‌ترین نهاد در اداره آموزش عالی هند، نقش محوری را دارد؛ همچنین بیش از 100 انجمن و مؤسسة خودگردان و نهاد مدنی، بیشترین تأثیر را در جهت‌گیری‌های اساسی آموزش عالی دارند (دبیرخانه شورای عالی انقلاب فرهنگی، 1382).

· کمیسیون اعتبارات دانشگاهی

پس از استقلال هند، موضوع نحوة ادارة دانشگاه‌های کشور و سیاست‌گذاری در حوزه آموزش عالی، در زمرة مسائل حساس و بحث‌برانگیز محسوب شد. برابر قانون اساسی هند، دولت مرکزی و دولت‌های ایالتی، مکلف شدند باتوجه‌به نیاز جامعه به احداث، اداره و نظارت بر دانشگاه‌ها مراکز آموزش عالی ازیک‌سو و ناهمگونی فرهنگی، قومی، جغرافیایی و اقتصادی ازسوی‌دیگر، کمیسیون اعتبارات دانشگاه‌های هند را تشکیل دهند. کمیسیون فوق بنا بر حکم پارلمانی طی سال 1956 تشکیل شد. این کمیسیون نهادی است ملّی و مستقل که به‌موجب قوانین خاصی تشکیل یافته است. برقراری هماهنگی میان دولت و دانشگاه‌ها، ترسیم خط‌مشی کلی نظام آموزش عالی و تأمین و تخصیص بودجة آموزشی و پژوهشی دانشگاه‌ها و کالج‌های عمومی و اجرای احکام قانونی، در روند تصمیم‌گیری، طراحی و اجرای استانداردها در آموزش، آزمون‌ها و پژوهش‌های دانشگاهی از وظایف اصلی آن است. ازلحاظ جایگاه اداری، این کمیسیون در جدول تشکیلات وزارت توسعه منابع انسانی دولت مرکزی در حوزه معاونت آموزشی قرار دارد. کمیسیون یادشده به‌مثابه عامل ارتباطی اصلی میان دولت‌های ایالتی و دولت مرکزی و مؤسسات آموزش عالی کشور هند، به‌شمار می‌آید؛ این کمیسیون همچنین به نظارت بر روند توسعه و رشد آموزش عالی و دانشگاهی و ارائه خدمات مشاوره، به دولت‌های ایالتی و مرکزی درخصوص معیارهای ضروری و لازم در روند توسعه آموزش عالی و اشاره به کمینه استانداردهای لازم آموزش عالی مبادرت می‌کند. این کمیسیون متشکل از رئیس، معاون رئیس و 10 عضو فعال است که همگی به‌وسیلة دولت مرکزی انتخاب می‌شوند. رئیس، نایب‌رئیس و رئیس دبیرخانه‌ها از اعضای ثابت کمیسیون و به‌طور تمام‌وقت در اختیار کمیسیون هستند؛ ده عضو دیگر کمیسیون به‌صورت پاره‌وقت و موردی مشارکت می‌کنند. رئیس و نایب رئیس ازسوی کمیته‌، از میان استادان و رجال علمی و دانشگاهی انتخاب می‌شوند. جایگاه اصلی کمیسیون در شهر دهلی است و این درحالی است که 6 دفتر ایالتی نیز دارد؛ علاوه‌بر دفتر مرکزی و دفاتر ایالتی این کمیسیون در 6 کنسرسیوم مشترک در دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی هند دارد (خداداد حسینی، 1388).

     انواع دیگر دانشگاه‌ها که به‌وسیلة کمیسیون اعتبارات مالی دانشگاه‌ها کنترل می‌شوند، عبارت‌اند از: دانشگاه‌های مرکزی، و یا اتحادیه دانشگاه‌ها که با قانون مجلس تأسیس می‌شوند و زیر حوزه وزارت آموزش عالی هستند (mhrd.gov.in). دانشگاه‌های عمومی را دولت هریک از ایالات و مناطق هند اداره می‌کند، و معمولاً به‌وسیلة مجلس قانون‌گذاری محلی گشایش می‌یابند (University Grants Commission, 2012a). دانشگاه‌های خصوصی به‌وسیلة کمیسیون اعتبارات مالی دانشگاه‌ها تأیید می‌شوند. آنها می‌توانند درجه اعطا کنند، اما نمی‌توانند کالج وابسته به دانشگاه داشته باشند (University Grants Commission, 2011a).

     به غیر از دانشگاه‌های یادشده، به مؤسسات دیگری با عنوان خودگردان، مجوز اعطا می‌شود. این مؤسسات به کالج وابسته نیستند و دانشگاه نامیده نمی‌شوند، اما مؤسسات مستقل یا سازمان مستقل نامیده می‌شوند. آنها زیر کنترل اداری وزارت آموزش عالی قرار می‌گیرند. این سازمان‌ها عبارت‌اند از: مؤسسه فنّاوری هند، مؤسسه ملی فنّاوری، مؤسسه آموزش علوم و پژوهش‌های هند، مؤسسه مدیریت هند (اعطای دیپلم نه مدرک دانشگاهی) و دیگر مؤسسات مستقل.

     کمیسیون اعتبارات دو نوع بودجه در اختیار دارد: بودجة جاری و بودجة مصوب در برنامه‌های عمرانی و فرهنگی پنج‌ساله. در حقیقت، کمیسیون تنها نهاد ارتباطی دولت مرکزی و دولت‌های ایالتی با دانشگاه‌ها و مراکز آموزش عالی هند است. ازاین‌روی، هر گونه کمک مالی و غیرمالی بخش عمومی و خصوصی، تنها پس از تصویب این کمیسیون باید در اختیار دانشگاه‌ها قرار گیرد (University Grants Commission, 2011a).

· شورای پژوهش‌های علمی و صنعتی هند

در سال 1942 به موازات احداث دانشگاه‌های هند، شورایی با نام شورای پژوهش‌های علمی و صنعتی تشکیل یافت. هدف شورای یادشده، توان علمی و فنی کشور می‌باشد. پس از استقلال هند، طی سال 1947 نه تنها این تشکیلات برچیده نشد، بلکه با بهره‌گیری از تجربیات سایر کشورهای صنعتی، این شورا و آزمایشگاه‌های وابسته به مرحله جدیدی از حیات علمی و پژوهشی خود وارد شد که نتایج آن، تأثیر عمده‌ای بر توسعه اقتصادی و صنعتی کشور داشته است. محرک و مشوق دولت هند برای توسعه و تقویت شورای پژوهش‌های صنعتی و علمی، عدم موفقیت دانشگاه‌ها و مراکز آموزش عالی کشور از برقراری ارتباط مستقیم با صنایع کشور بود؛ به این معنا که طی دهه 1950 و 1960 با توسعه مراکز آموزش عالی کشور نرخ رشد دانش‌آموختگان 14% شد که در مقایسه با نرخ معمول (5% تا 6%) بالاترین نرخ رشد در جهان بوده است. برابر پژوهش‌های به عمل آمده تا سال 1994 با وجود ارائه بیش از 4 هزار رسالة پژوهشی به مراکز عالی هند، تنها 10% از این پژوهش‌ها از جنبه کاربردی برخوردار بوده است. این در حالی است که طی دهه 1970 کل کمک مالی صنایع به مراکز آموزش عالی کشور تنها بر 1% بالغ شد. ازاین‌روی به‌علت افزایش شمار دانش‌آموختگان بیکار، بیشتر دانش‌آموختگان هندی به کشورهای خارجی مهاجرت کردند. هم‌هنگام، دولت‌های خارجی نیز به تغییر مقررات ورودی خود، به سود مهاجرین هند پرداختند و تسهیلات ویژه‌ای برای دانش‌آموختگان هندی در نظر گرفتند؛ به‌این‌ترتیب شمار زیادی از دانش‌آموختگان دانشگاه‌های هند، به دانشگاه‌ها و مراکز علمی کشورهای اروپایی و امریکایی راه یافتند. در این راستا، دولت هند نیز از موقعیت این افراد در مؤسسات آموزشی کشورهای خارجی بیشترین استفاده را برای انتقال دانش و فنّاوری خارجی به داخل کشور کرد؛ به‌عبارت‌دیگر این اشخاص به‌مثابه پل انتقال علم و فنّاوری به هند مطرح شدند. پس از دستیابی به دانش و فنّاوری جدید، دولت هند به اختصاص قسمت بیشتر کمک‌های مالی و فنی خود به مراکز وابسته به شورای پژوهش‌های علمی و صنعتی و 6 مؤسسه فنّاوری هند مبادرت کرد (دبیرخانه شورای عالی انقلاب فرهنگی، 1382).

· شورای پژوهش‌ها و آموزش کشاورزی

کلیه سیاست‌های آموزشی و پژوهشی هند، در زمینة کشاورزی و مواد غذایی به‌وسیلة شورایی با نام شورای پژوهش‌های کشاورزی صورت می‌گیرد. شورای یادشده که پنجاه سال پیش تشکیل یافته و به در اختیار داشتن دانشگاه‌ها، انستیتوها و مؤسسات آموزش کشاورزی موفق شده تحول عظیمی در امر آموزش و ترویج کشاورزی پدید آورد. نرخ کل تولید محصولات کشاورزی هند، طی دهة 1950 به 50 میلیون تن بالغ شد. باتوجه‌به رشد فزاینده جمعیت هند، بیشتر پژوهشگران و اندیشمندان کشور، بر این باور بودند که کشور طی سال 1970 با قحطی روبه‌رو خواهد بود. پس از گذشت چهل سال از این تاریخ، این کشور توانسته است در پرتو پژوهش‌های علمی در زمینه کشاورزی، انقلابی ایجاد کند. به‌نحوی‌که درحال‌حاضر نه تنها در زمینة تولید محصولات کشاورزی به خودکفایی رسیده، بلکه تولید محصولاتی ازقبیل گندم و سیب‌زمینی 7 برابر،‌ ذرت 5 برابر، برنج، نیشکر و پنبه 3 برابر افزایش یافته است. کشور هند، درحال‌حاضر ازجمله صادرکنندگان عمدة برنج، چای، قهوه، ادویه و میوة جهان است (دبیرخانه شورای عالی انقلاب فرهنگی، 1382).

· شورای پژوهش‌های پزشکی هند

شورای پژوهش‌های پزشکی هند ازجمله مهم‌ترین شوراهای پژوهشی کشور به‌شمار می‌آید که طی سال 1911 با عنوان انجمن تحقیقاتی هند تأسیس شده است. هدف اصلی این شورا، برقراری هماهنگی در ساختار پژوهش‌های پزشکی کشور است. طی سال 1949 شورای یادشده، به شورای پژوهش‌های پزشکی در سراسر کشور، احداث مراکز پژوهش‌های پزشکی در کنار کالج‌ها و مؤسسات آموزش پزشکی و توسعة منابع انسانی در زمینه پزشکی و پیراپزشکی اشاره کرد. علاوه‌بر شوراهای مذکور شوراهای دیگری ازجمله شورای پژوهش‌های منابع طبیعی و جنگل، شورای آموزش فنی، شورای پژوهش‌های علوم اجتماعی، شورای پژوهش‌های تاریخ، فلسفه و آموزش حرفه‌ای نیز فعالیت دارند (دبیرخانه شورای عالی انقلاب فرهنگی، 1382).

· انجمن دانشگاه‌های هند

ازجمله انجمن‌های قدیمی و گسترده که در زمینه آموزش عالی فعالیت می‌کند، انجمن دانشگاه‌های هند است. در سال 1924 رؤسای دانشگاه‌های هند، در کنفرانسی در شیملا که زیر نظارت فرماندار کل هندوستان تشکیل یافته بود، به این نتیجه رسیدند که ارتقای فعالیت‌های علمی و اجرای فعالیت‌های مشترک در میان دانشگاه‌های کشور نیازمند تشکیلات واحد و متمرکزی است. ازاین‌رو در سال 1925 هیئت‌مدیره‌ای از میان دانشگاه‌های هند انتخاب شد. این تشکیلات سپس به‌صورت یک انجمن به ثبت رسیده و در نهایت طی سال 1973 به انجمن دانشگاه‌های هند تغییر وضعیت داد. ازجمله مهم‌ترین اعضا انجمن بالا می‌توان به کلیه دانشگاه‌های فراگیر دانشگاه‌های کشاورزی و مراکز آموزش عالی اشاره کرد. لازم به یادآوری است که این مؤسسات انستیتوهای پزشکی و مهندسی را نیز دربر می‌گیرد.

     ازجمله مهم‌ترین اهداف انجمن دانشگاه‌های هند می‌توان به موارد ذیل اشاره کرد:

1. ارائه خدمات آموزش عالی در جایگاه یک سازمان بین دانشگاهی؛

2. عامل ارتباطی میان دانشگاه‌ها و دولت مرکزی و دولت‌های ایالتی و همکنشی با دیگر دانشگاه‌ها و مؤسسات (ملی و بین‌المللی) در موضوعات مشترک مورد علاقه؛

3. نماینده دانشگاه‌های هند؛

4. ارتقای سطح آموزش عالی و تدارک برنامه‌های تأمین‌کننده استانداردهای آموزشی، امتحانات، پژوهش‌ها، انتشارات و امکانات کتابخانه‌ای؛

5. حمایت از دانشگاه‌ها برای تقویت و استقلال آنها؛

6. تسهیل روند مبادلة اعضای آموزشی و پژوهشی؛

7. کمک به دانشگاه‌ها در دریافت اعتبارات لازم برای صدور مدارک دانشگاهی و برگزاری آزمون‌های داخلی و خارجی؛

8. برگزاری، سازماندهی و ایجاد تسهیلات لازم برای برپایی کنفرانس‌ها، سمینارها، کارگاه‌های آموزشی، سخنرانی‌ها و پژوهش‌ها پیرامون آموزش عالی؛

9. تشکیل سازمان‌های ورزشی برای تقویت ورزش در دانشگاه‌های کشور.

منابع مالی بخش آموزش و آموزش عالی

آموزش عالی هند، همواره ازنظر منابع مالی با محدودیت روبه‌رو بوده است. سهم آموزش عالی از کل منابع برنامه‌ریزی‌شده از 71/0% در برنامه پنج‌سالة اول توسعه به 24/1% در برنامة پنج‌ساله چهارم رسید، اما از آن زمان، کاهش تدریجی داشت و در برنامة پنج ساله هفتم به 53/0% و در برنامة پنج‌ساله هشتم (1997-1992م) به 35/0% کاهش یافت. از 1968م، یکی از اهداف اصلی دولت، افزایش سرمایه‌گذاری در آموزش تا 6% درآمد ملی بوده است. اگرچه به‌رغم محدودیت منابع و اولویت‌های متضاد، هزینة بودجه آموزش مرکزی و ایالتی به‌عنوان درصدی از تولید ناخالص ملی، از 8/0% در 1952-1951م (برنامه پنج‌ساله اول) به 3/3% در 1995-1994م افزایش یافته است. هند براساس برنامه‌های رشد اقتصادی، مصمم‌تر از قبل به سرمایه‌گذاری در حوزه آموزش ادامه داده است؛ به‌طوری‌که در سال 2012، هزینة آموزش از تولید ناخالص داخلی 29/4% و هزینه آموزش از بودجة عمومی دولت به 22/14% افزایش یافته است. اما با پوشش تحصیلی حدود 18% در آموزش عالی، به نظر می‌رسد این سرمایه‌گذاری هنوز دلخواه نیست (Ministry of Human Resource Development, 2014b).

     بودجة آموزش عالی هند از سه منبع تأمین می‌شود: بودجة دولتی- دولت مرکزی و دولت‌های ایالتی- که منبع اصلی تأمین اعتبارات است؛ درآمد حاصل از شهریه دانشجویان و سایر منابع درآمدی مانند کمک‌های بشردوستانه، کمک‌های صنعت (طرح معافیت مالیات بر درآمد)، فروش انتشارات و غیره.

     کمیسیون اعتبارات دانشگاهی هند، از زمان آغاز به کار تاکنون کمک‌های مالی برای توسعة دانشگاه‌ها و دانشکده‌ها را ازطریق بودجة مصوب در برنامه‌های پنج‌سالة توسعه فراهم کرده است. کمک مالی به دانشگاه‌های مرکزی، برخی از مؤسسات هم‌پایه دانشگاه‌ها و دانشکده‌های وابسته به دانشگاه هندوی بنارس و دهلی، هم در قالب برنامه و هم خارج از آن صورت می‌گیرد؛ در‌حالی‌که کمک به دانشگاه‌های ایالتی و دانشکده‌های وابسته به آنها، فقط در قالب برنامه‌های توسعه انجام می‌شود. در طول برنامه نهم (2002-1997م) کمک به توسعه کلی تک‌تک دانشگاه‌ها براساس مخارج تعیین‌شده، صورت گرفته و دوسوم مخارج براساس رهنمودهای برنامه‌ها و یک‌سوم براساس عملکرد دانشگاه‌ها تعیین شده است.

     در رویارویی با مشکل مالی آموزش عالی، کمیسیون اعتبارات دانشگاه‌ها و کمیته‌های شورای سراسری آموزش فنی هند، توصیه کردند که دست‌کم 20% هزینه جاری دانشجویان از راه شهریه فراهم شود. دادن وام دانشجویی نیز یکی از راه‌هایی است که برای حل مشکل مالی آموزش عالی مطرح شد و بسیاری از بانک‌های ملی هند، اعطای انواع وام به دانشجویان را در داخل و خارج کشور آغاز کردند.

     باتوجه‌به محدودیت منابع مالی آموزش عالی، خصوصی‌سازی آموزش عالی نیز بررسی شده و به برخی دانشگاه‌ها اجازه داده شده است تا برخی درس‌ها را با هزینه دانشجویان ارائه دهند. اگرچه درحال‌حاضر، هیچ دانشگاه خصوصی رسمی در هند وجود ندارد، اما دانشکده‌های خصوصی زیادی در زمینه آموزش فنی و عمومی دایر شده‌اند. دانشکده‌های خصوصی که حدود سه‌چهارم کل دانشکده‌ها را تشکیل می‌‌دهند، دو نوع هستند: دانشکده‌هایی که بودجه آنها را دولت فراهم می‌کند، اما به‌صورت خصوصی اداره می‌شوند و دانشکده‌هایی که به‌صورت خصوصی اداره و تأمین مالی می‌شوند. بخش اعظم دانشکده‌های خصوصی از نوع اول هستند و برای فراهم ساختن هزینه‌های جاری خود، از دولت کمک می‌گیرند و نقشی در کاهش بار مالی دولت ندارند و بیش از 95% هزینه جاری و گاهی اوقات حتی هزینه سرمایه‌ای آنها را دولت فراهم می‌کند. دانشکده‌های کاملاً خصوصی از دولت کمکی دریافت نمی‌کنند و در سال‌های اخیر، رشد چشمگیری به‌ویژه در پزشکی و مهندسی، داشته‌اند و شهریه دریافت می‌کنند. اگرچه سایر دانشکده‌ها ازنظر تعریف مؤسسات غیر‌انتفاعی‌اند، اما بسیاری از آنها فقط هزینه‌های خود را پوشش نمی‌دهند، بلکه سودآوری نیز دارند که ضرورتاً در آموزش سرمایه‌گذاری نمی‌شوند (دبیرخانه شورای عالی انقلاب فرهنگی، 1382).

خصوصی‌سازی آموزش عالی

دهه 1990 نقطه عطف مهمی در تاریخ آموزش عالی معاصر کشور هند به‌شمار می‌آید. از‌جمله مهم‌ترین تحولات این دهه، می‌توان به اعمال تلاش‌های پیاپی برای خصوصی‌سازی آموزش عالی در این کشور اشاره کرد. خصوصی‌سازی بودجة آموزش عالی ازطریق کاهش هزینه‌های عمومی، اعمال سیاست‌های بازگشت هزینه و خصوصی‌سازی مستقیم آموزش عالی ازجمله مهم‌ترین ویژگی‌های این دهه به‌شمار می‌آید. در خلال این دهه، بودجه تخصیص‌یافته به آموزش عالی به‌شدت کاهش یافته و دورنمایی برای افزایش بودجه در آینده به چشم نمی‌خورد. گزارش دولت هند درخصوص یارانه‌های دولتی کشور، طی سال 1997، دیدگاه حاکم بر دولت در این زمینه را نشان می‌دهد. در همین بازه زمانی، آموزش عالی و دوره آموزش میانی، به‌مثابه «سیاست غیرمزیتی» (و آموزش ابتدایی به‌صورت «سیاست مزیتی») در نظر گرفته شده و یارانة آن به‌شدت کاهش یافت. ازیک‌سو، به نظر می‌رسد سیاست و اقدامات دولت که پیش و پس از این گزارش به مورد اجرا درآمد، با چنین دیدگاهی همسویی داشت. هرچند که وزارت دارایی تا حدی دسته‌بندی سیاست‌ها به شکل قبلی را تعدیل کرده بود. این وزارت، آموزش عالی را به مقوله‌ای با عنوان «سیاست‌های مزیت 2» دسته‌بندی کرد که لازم نیست برابر با سیاست‌های مزیتی یارانه دولتی دریافت کنند (مرجائی،
1389).

برنامه‌ها و اصلاحات پیش‌رو

رشد کمی آموزش عالی در هندوستان، شگفت‌انگیز بوده است. در حدود 60 سال پیش، در سال تحصیلی 1951-1950 حدود 263 هزار دانشجو در 750 کالج وابسته به 30 دانشگاه تحصیل می‌کرده‌اند. در سال تحصیلی 2013-2012 حدود 30 میلیون دانشجو در 36671 کالج وابسته به 712 دانشگاه و مؤسسة علمی ملی و ایالتی در حال تحصیل بودند. در طول 40 سال گذشته تاکنون، میزان رشد دانشجویان ثبت‌نام کرده 1/5% به‌ازای هر سال بوده است. رشد کالج‌ها بیش از 6/5% و رشد نرخ ثبت‌نام 4/6% و پوشش تحصیلی بیش از 4% رشد داشته است. پیش‌بینی می‌شود تا انتهای برنامه دوازدهم در سال 2017 به 25 میلیون دانشجو افزایش یابد. میانگین میزان رشد ثبت‌نام دانشجویان در این مدت 4/6% به‌ازای هر سال بوده است. این در حالی است که تقاضا برای دورة تحصیلات تکمیلی بیشتر بوده و رشد بسیار زیادی را آموزش عالی هند در این بخش تجربه کرده است.

     اکنون نظام آموزش عالی هند، در حال تجربة نوینی در زمینه رشد سرمایه‌گذاری بخش خصوصی و غیرعمومی را آغاز کرده و مؤسسات آموزش عالی خودگردان و خصوصی، بیش از 60% دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی را شامل می‌شوند. این در حالی است که همچنان تلاش برای افزایش کیفیت، دسترسی و تعالی، از اهداف آموزش عالی این کشور به‌شمار می‌رود.

· اهداف راهبردی برنامة دوازدهم آموزش عالی هند (2017-2012م)

     هند در 30 سال گذشته 6 برنامه پنج‌ساله را به اجرا درآورده است، که بخشی از ساماندهی و سیاست‌گذاری نظام آموزش عالی این کشور را می‌توان در لابه‌لای اهداف و احکام برنامه‌های پنج‌ساله در این مدت جست‌وجو کرد. برنامه پنج‌سالة دوازدهم کشور هند که درحال‌حاضر در حال اجراست (2017-2012م) ازجمله برنامه‌های منسجم، جامع و مبتنی‌بر رشد سریع و توسعة پویا در بین کشورهای منطقه است؛ این برنامه مشتمل بر 3 مجلد و 1100 صفحه و دارای 24 فصل و 3969 حکم است. در برنامه دوازدهم کشور هند، سه سرفصل مستقل به حوزه آموزش، علم و فنّاوری و نوآوری با حدود 500 حکم اختصاص داده شده است؛ به‌طوری‌که در حوزة آموزش 336 ماده (آموزش عالی 156 حکم)، علم و فنّاوری 136 حکم و نوآوری 36 حکم تدوین شده است (مرجائی، 1393).

     برنامة دوازدهم بر پایه میزان پیشرفت برنامه یازدهم بنا خواهد شد و با تمرکز بر سه محور شامل توسعه، عدالت و تعالی ادامه خواهد یافت. به‌هر‌حال، برنامه نوعی الگوی تغییر را پیشنهاد می‌کند؛ به‌طوری‌که ما را با این سه اصل به اهداف برساند:

     نخست، تأکید ویژه بر کیفیت خواهد بود- توسعه بیشتر بدون بهبود کیفیت، باتوجه‌به مسائل جدی مربوط به کیفیت که مطرح شد، برای آینده هند غیرسازنده خواهد بود؛

     دوم، برنامه همچنین تلاش دارد که فرصت‌های آموزش عالی را تنوع بخشد، نه تنها، توجه به نیازهای کارکنان، بلکه ارائه طیف گسترده‌ای از مسیرها برای موفقیت جوانان. هند باید دانشگاه‌های پژوهشی در سطح جهانی پرورش دهد؛ همچنین مؤسسات آموزشی پیچیده‌ای که مهارت‌های حرفه‌ای و عمومی را به موقع برای رویارویی با تغییرات سریع نیازهای بازار کار ابلاغ کند.

     سوم، این برتری در تنوع ازطریق اصلاح دولتی انجام خواهد شد، که مؤسسات در توسعه نقاط قوت خود قادر به خودگردانی باشند درحالی‌که پاسخگوی اطمینان در کیفیت نیز باشند. بنابراین، برنامه دوازدهم یک رویکرد فراگیر را با مسائل مربوط به توسعه، عدالت و تعالی سازگار می‌کند که توسعه تنها دربارة انطباق هرچه بیشتر دانشجویان نیست بلکه ارائه انتخاب متنوعی از موضوعات، سطوح و مؤسسات است، درحالی‌که کمینه کیفیت دانشگاهی را تضمین می‌کند و فرصتی برای پیگیری آموزش عالی برای همه بخش‌های جامعه، به‌ویژه بخش محروم، فراهم شود (مرجائی، 1393).

کتاب‌شناسی

اداره کل بورس و امور دانشجویان خارج. (1380). نظام ارزشیابی مدارک تحصیلی خارج از کشور. تهران: معاونت دانشجویی وزارت علوم تحقیقات و فنّاوری.

خداداد حسینی، سید حمید. (1387). طرح تحول راهبردی نظام آموزش ‌عالی کشور. معاونت آموزشی وزارت علوم، تحقیقات و فنّاوری.

دبیرخانة شورای عالی انقلاب فرهنگی. (1382). «نظام آمو زشی هند». نظام آموزش کشورهای جهان. بازیابی شده از: http://www.mahshar.com/world/research/edupol/countries.phpcindias10.htm

مرجائی، سید هادی. (1389). بررسی و پایش وضعیت آموزش عالی در منطقه آسیا: مطالعة موردی کشور هندوستان. تهران: موسسة پژوهش و برنامه‌ریزی آموزش‌ عالی.

مرجائی، سید هادی. (1393). درس‌هایی از سیاست‌گذاری آموزش ‌عالی هند: مروری بر برنامه‌های پنج‌ساله. تهران: مؤسسه پژوهش و برنامه‌ریزی آموزش ‌عالی.

Ministry of Home Affairs. (2011). Census of India 2011: Instruction Manuals for Houselisting and Housing Census. Retrieved from: http://censusindia.gov.in/2011-Documents/ Houselisting%20English.pdf.

Ministry of Human Resource Development. (2005). Annual Report 2004-05. Retrieved from: http://mhrd.gov.in/sites/ upload_files/mhrd/files/document-reports/AR2004-05.pdf.

Ministry of Human Resource Development. (2006). Annual Report 20005-06. Retrieved from: http://mhrd.gov.in/sites/ upload_files/mhrd/files/document-reports/AR2005-06.pdf.

Ministry of Human Resource Development. (2007). Annual Report 2006-07. Retrieved from: http://mhrd.gov.in/sites/ upload_files/mhrd/files/document-reports/AR2006-07.pdf.

Ministry of Human Resource Development. (2008). Annual Report 2007-08. Retrieved from: http://mhrd.gov.in/sites/ upload_files/mhrd/files/document-reports/AR2007-08.pdf.

Ministry of Human Resource Development. (2009). Annual Report 2008-09. Retrieved from: http://mhrd.gov.in/sites/ upload_files/mhrd/files/document-reports/AR2008-09.pdf.

Ministry of Human Resource Development. (2010). Annual Report 2009-10. Retrieved from: http://mhrd.gov.in/sites/ upload_files/mhrd/files/document-reports/AR2009-10.pdf.

Ministry of Human Resource Development. (2011). Annual Report 2010-11. Retrieved from: http://mhrd.gov.in/sites/ upload_files/mhrd/files/document-reports/AR2010-11.pdf.

Ministry of Human Resource Development. (2012). Annual Report 2011-12. Retrieved from: http://mhrd.gov.in/sites/ upload_files/mhrd/files/document-reports/AR2011-12.pdf.

Ministry of Human Resource Development. (2013). Annual Report 2012-13. Retrieved from: http://mhrd.gov.in/sites/ upload_files/mhrd/files/document-reports/AR_2012-13. pdf.

Ministry of Human Resource Development. (2014a). Annual Report 2013-14. Retrieved from: http://mhrd.gov.in/sites/ upload_files/mhrd/files/document-reports/AR2013-14.pdf.

Ministry of Human Resource Development. (2014b). Educational Statistics at a Glance. Retrieved from: http:// mhrd.gov.in/ sites/upload_files/mhrd/files/statistics/EAG2014_0.pdf.

Ministry of Human Resource Development. (2015). All India Survey on Higher Education (2012-2013). Retrieved from: http://aishe.nic.in/aishe/viewDocument.action;jsessionid=D5A436359F5E39994B43CDEBD925261D?documentId= 194

Planning Commission. (2012). Twelfth Five Year Plan 2012–17 (Vol. II). New Delhi: Author.

University Grants Commission. (1956). Union Human Resource Development Ministry. Retrieved from: https://www.ugc.ac.in/

University Grants Commission. (2011a). Private Universities. Retrieved from: https://www.ugc.ac.in/

University Grants Commission. (2011b). Professional Councils -Inside H E. Retrieved from: https://www.ugc.ac.in/

University Grants Commission. (2012a). List of State Universities. Retrieved from: https://www.ugc.ac.in/

University Grants Commission. (2012b). What is a Deemed University? Retrieved from: https://www.ugc.ac.in/

http://data.uis.unesco.org/

http://education.nic.in/orgastru.asp

http://mhrd.gov.in/

http://www.iist.ac.in

http://www.webometrics.info/